Η συζήτηση για την εκτός σχεδίου δόμηση στην Ελλάδα συχνά γίνεται με όρους απόλυτους: είτε ως ένα «κακό» που πρέπει να εξαλειφθεί είτε ως ένα απαραβίαστο ατομικό δικαίωμα. Όμως η ελληνική πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη — και βαθιά ιστορική.
Η κατοίκηση της υπαίθρου δεν είναι ένα σύγχρονο φαινόμενο αυθαιρεσίας. Από τα ορεινά μιτάτα της Κρήτης και τα αγροτόσπιτα της Θεσσαλίας μέχρι τις πετρόχτιστες αποθήκες των Κυκλάδων και τα καλύβια των κτηνοτρόφων, η διάσπαρτη μικρή δόμηση υπήρξε διαχρονικά κομμάτι του ελληνικού τοπίου και του τρόπου ζωής. Η ελληνική ύπαιθρος δεν οργανώθηκε ποτέ αποκλειστικά μέσα από συμπαγείς οικισμούς. Η σχέση με τη γη, την καλλιέργεια, την εποχική εργασία και την κτηνοτροφία δημιούργησε μια ιδιαίτερη μορφή κατοίκησης: μικρές κατασκευές διάσπαρτες στο τοπίο, συχνά ταπεινές, λειτουργικές και βαθιά ενταγμένες στο περιβάλλον.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι η ίδια η ύπαρξη εκτός σχεδίου δόμησης. Το πρόβλημα είναι η άναρχη, ανεξέλεγκτη και συχνά επιθετική εκδοχή της που αναπτύχθηκε τις τελευταίες δεκαετίες.
Σε πολλά μέρη της χώρας, ιδιαίτερα σε νησιά και τουριστικές περιοχές, η εκτός σχεδίου δόμηση μετατράπηκε από ήπια αγροτική παρουσία σε μηχανισμό διάχυσης της αστικής ανάπτυξης μέσα στο φυσικό τοπίο. Μεγάλοι όγκοι, εκσκαφές, μπαζώματα, δρόμοι παντού, λευκές «βίλες» χωρίς σχέση με την τοπική αρχιτεκτονική, πισίνες πάνω σε κορυφογραμμές. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο αισθητικό. Είναι περιβαλλοντικό, κοινωνικό και τελικά οικονομικό: υποβάθμιση τοπίων, διάλυση οικοσυστημάτων, ακριβές υποδομές και σταδιακή απώλεια της ιδιαίτερης ταυτότητας κάθε τόπου.
Η λύση δεν βρίσκεται ούτε στην πλήρη απαγόρευση ούτε στην ασυδοσία. Χρειάζεται ένα αυστηρό, σαφές και ποιοτικό πλαίσιο κανόνων.
Πρώτα απ’ όλα, απαιτείται δραστικός έλεγχος της κλίμακας. Το ύψος των κτιρίων πρέπει να είναι περιορισμένο και προσαρμοσμένο στη μορφολογία του τοπίου. Ένα σπίτι που ξεπροβάλλει πάνω από μια κορυφογραμμή ή επιβάλλεται οπτικά στο τοπίο καταστρέφει αυτό ακριβώς που υποτίθεται ότι ήρθε να απολαύσει.
Εξίσου σημαντική είναι η σχέση του κτιρίου με το φυσικό έδαφος. Η ελληνική παραδοσιακή αρχιτεκτονική ακολουθούσε σχεδόν πάντα τη μορφολογία του εδάφους αντί να την ακυρώνει. Σήμερα, αντίθετα, βλέπουμε βίαιες εκσκαφές και τεχνητές πλατφόρμες που μετατρέπουν λόφους και πλαγιές σε οικοδομικά οικόπεδα χωρίς καμία γεωγραφική λογική. Η ελάχιστη δυνατή επέμβαση στο ανάγλυφο θα έπρεπε να αποτελεί βασική αρχή κάθε νέας κατασκευής.
Η υλικότητα επίσης έχει σημασία. Η χρήση τοπικών υλικών — όπως η πέτρα, ο ασβέστης, το ξύλο — δεν είναι θέμα «φολκλόρ αισθητικής», αλλά ουσιαστικής ένταξης στο περιβάλλον. Τα παραδοσιακά υλικά συνδέουν το κτίριο με το τοπίο, ανταποκρίνονται καλύτερα στο κλίμα και διατηρούν μια συνέχεια με την αρχιτεκτονική μνήμη του τόπου. Δεν σημαίνει ότι όλα τα κτίρια πρέπει να αντιγράφουν το παρελθόν· σημαίνει όμως ότι οφείλουν να συνομιλούν με αυτό.
Για να λειτουργήσει πραγματικά ένα τέτοιο πλαίσιο, απαιτούνται ισχυροί θεσμοί ελέγχου. Τα Συμβούλια Αρχιτεκτονικής θα μπορούσαν να αποκτήσουν ουσιαστικό ρόλο, όχι απλώς γραφειοκρατικό. Να αξιολογούν αν εντάσσεται αρμονικά στο τοπίο, αν σέβεται τη μορφολογία, τα υλικά και τον χαρακτήρα της περιοχής. Σε χώρες με υψηλή περιβαλλοντική και αρχιτεκτονική συνείδηση, αυτό θεωρείται αυτονόητο.
Η Ελλάδα έχει ένα μοναδικό πλεονέκτημα: το τοπίο της. Και αυτό το τοπίο δεν είναι μόνο «φύση». Είναι η ιστορική συνύπαρξη φύσης και ανθρώπινης παρουσίας. Οι ξερολιθιές, τα μονοπάτια, τα μικρά αγροτόσπιτα, οι πετρόχτιστες στάνες είναι στοιχεία πολιτισμού εξίσου σημαντικά με τα μνημεία.
Η εκτός σχεδίου δόμηση, λοιπόν, δεν χρειάζεται να εξαφανιστεί για να προστατευτεί η ελληνική ύπαιθρος. Χρειάζεται να ξαναβρεί μέτρο, ταπεινότητα και σχέση με τον τόπο. Να πάψει να λειτουργεί ως επέκταση της πόλης μέσα στη φύση και να επιστρέψει σε μια λογική κατοίκησης που σέβεται το τοπίο αντί να το καταναλώνει.
ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΠΥΡΙΔΑΚΗΣ
Αρχιτέκτονας Μηχανικός MSc
