Γράφει η Πόπη Κοζύρη
Συμμετέχοντας στον εορτασμό των 100 χρόνων του Γυμνασίου Αγίου Νικολάου, η «ΑΝΑΤΟΛΗ της Κυριακής» ανατρέχει στο αρχείο της και φέρνει στο φως μαρτυρίες που καταγράφηκαν στις στήλες της για το ιστορικό σχολείο.
Ένα μέρος του σημερινού μας αφιερώματος έχει δημοσιευθεί και σε προηγούμενη «ΑΝΑΤΟΛΗ της Κυριακής» και αναδημοσιεύουμε σήμερα θεωρώντας το σημαντικό ντοκουμέντο για την ιστορία του σχολείου.
Πρόκειται για τις αναμνήσεις του ιδρυτή της εφημερίδας Μιχαήλ Κοζύρη, που δημοσιεύθηκαν τις πρώτες ημέρες του Ιουνίου του 1985, καθώς και για τις αναμνήσεις της Μαρίας Δαφνομήλη – Κωστοβασίλη, σημαντική μορφή της πνευματικής και κοινωνικής ζωής του τόπου στον 20ο αιώνα, που δημοσιεύθηκαν λίγες ημέρες μετά.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο που αντλούμε και από τα δύο δημοσιεύματα δεν είναι μόνο η ίδρυση του σχολείου και η συμβολή του στην εκπαίδευση των Αγιονικολιωτών καθ’όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα. Είναι η χρήση του ως χώρου κοινωνικών εκδηλώσεων, σε εποχές που άλλοι τέτοιοι χώροι δεν υπήρχαν…
Το τριώροφο κτίριο
δεσπόζει στην μικρή πόλη
Ήδη από τις πρώτες σειρές, ο Μιχαήλ Κοζύρης δίνει μια ζωηρή εικόνα της μικρής πολιτειούλας, στην οποία το τριώροφο κτίριο του Γυμνασίου δέσποζε: Τότε δεν είχε ανεγερθεί ακόμα ούτε η Νομαρχία, ούτε η Αγία Τριάδα και άλλο ψηλό κτίριο δεν υπήρχε!
Γράφει:
«Τότε ούτε το Διοικητικό Μέγαρο υπήρχε, γιατί στη θέση του δεν υπήρχαν παρά μόνο βοσκότοποι και χαρουπιές, ούτε η σημερινή Αγία Τριάδα είχε ανεγερθεί, ούτε κανένα από τα υψηλά κτίρια που κοσμούν σήμερα τη μικρή τότε παληά πόλη είχε οικοδομηθεί και έτσι το τριόροφο κτίριο του Γυμνασίου με το μοναδικό τότε στην Ανατ. Κρήτη ρολόγι αποτελούσε το μεγαλοπρεπέστερο και επιβλητικότερο κτιριακό συγκρότημα της μικρής τότε πολιτειούλας μας.
Εκεί στις ευρύχωρες αίθουσες του Γυμνασίου έγινε το 1929 η Παγκρήτια Γεωργική Έκθεση που τόση επιτυχία εσημείωσε και τόσο ενθουσιώδη σχόλια εδημοσίευσε ο Αθηναϊκός Τύπος.
Εκεί στον εσωτερικό διάδρομο του πρώτου ορόφου ήταν τοποθετημένο και το ωραίο μαρμάρινο ακέφαλο άγαλμα της Θεάς Αρτέμιδος, το οποίο είχε ανευρεθεί από τους Γάλλους κατά την κατασκευή της διώρυγας της Λίμνης το 1907. Μέχρι τότε τα νερά της Λίμνης δεν επικοινωνούσαν με τη θάλασσα. Μόνο μετά την πρόχειρη διάνοιξη της διώρυγας από τους Γάλλους (γιατί η σημερινή διώρυγα κατασκευάστηκε μετά το 1936) η λίμνη επικοινώνησε με τη θάλασσα του λιμανιού.
Κατά την κατασκευή λοιπόν της διώρυγας από τα γαλλικά στρατεύματα που μετά την εκδίωξη των τουρκικών είχαν εγκατασταθεί στο Νομό Λασιθίου ανευρέθη και το ωραίο μαρμάρινο άγαλμα, το οποίο προφανώς ανήκε στην θεά Άρτεμη, κόρη της Λατούς, η οποία κατά την μυθολογία ελούετο στα νερά της Λίμνης και το οποίο μετά την ανέγερση των κτιρίων του Γυμνασίου είχε μεταφερθεί και τοποθετηθεί κάτω από τη σκάλα του κεντρικού διαδρόμου.
Ατυχώς το 1942 ένα πολυπληθές απόσπασμα Ιταλών στρατιωτών το εφόρτωσε σε ένα μεγάλο στρατιωτικό αυτοκίνητο και το μετέφερε στη Νεάπολη παρά τις διαμαρτυρίες των καθηγητών και του Δήμου και έτσι δεν υπάρχει σήμερα στη θέση του.
Προπολεμικά δεν υπήρχαν ούτε τα μεγάλα ξενοδοχεία που υπάρχουν σήμερα στην περιοχή μας, ούτε η Ναυτοπροσκοπική βάση, ούτε καμία άλλη μεγάλη αίθουσα. Έτσι όλοι οι επίσημοι χοροί για την ίδρυση του Ηρώου των Πεσόντων, για την ανέγερση του νέου ιερού ναού της Αγίας Τριάδος και του εφεδρικού θεάτρου ΡΕΞ, για τον ρουχισμό του Νοσοκομείου κλπ εγίνοντο στις αίθουσες του Γυμνασίου.
Εκεί το 1937 είχε δοθεί το επίσημο γεύμα του Δήμου προς τιμήν του επισκεφθέντος τότε την πόλιν Βασιλέως Γεωργίου, στο οποίο παρεκάθησαν πλην του Πρωθυπουργού Μεταξά και της βασιλικής ακολουθίας, ο Γενικός Διοικητής και όλοι οι Νομάρχες της Κρήτης, ο Αρχιεπίσκοπος Κρήτης, οι Επίσκοποι, οι Δήμαρχοι και Κοινοτάρχες κλπ επίσημοι περί τα 100 άτομα. Τα φαγητά είχαν ετοιμασθεί από τον περίφημο μάγειρα Μπαλτά, στο παρά την πλατεία εστιατόριο του Ιωαν. Αλεξάκη και είχαν μεταφερθεί στις αίθουσες του Γυμνασίου για το γεύμα.
Και μια ακόμη λεπτομέρεια. Μετά το γεύμα ο βασιλιάς ανεπαύθη στο Ξενοδοχείο «Λατώ» που εθεωρείτο από τα καλύτερα επαρχιακά της χώρας για το οποίο εξεφράσθη ενθουσιωδώς.»
Το απόγευμα ο βασιλιάς επισκέφθηκε την Ιεράπετρα και το βράδυ δέχθηκε διάφορες επιτροπές στη Νομαρχία, που στεγαζόταν τότε στο παραδοσιακό κτίριο, δίπλα στη γέφυρα της λίμνης και έπειτα αναχώρησε με αντιτορπιλλικό για Πειραιά.
Οι αναμνήσεις του Μιχαήλ Κοζύρη συνεχίζονται και στο επόμενο (6 Ιουνίου 1985) φύλλο της ΑΝΑΤΟΛΗΣ απ’όπου ανασύρομε μερικές ακόμα λεπτομέρειες για την βασιλική επίσκεψη, συνδυάζοντάς της με το κτίριο του Γυμνασίου.
«Μετά το επίσημο γεύμα που παρέθεσε ο Δήμος Αγίου Νικολάου στη μεγάλη αίθουσα του Γυμνασίου στους επισκεφθέντες το Νομό μας τον Μάρτιο του 1937, βασιλιά Γεώργιο και πρωθυπουργό Μεταξά, ο μεν Γεώργιος μετέβη για ανάπαυση στο παρά την προκυμαία ξενοδοχείο «Λατώ» που εθεωρείτο τότε από τα καλύτερα ξενοδοχεία της επαρχιακής Ελλάδος, ο δε Μεταξάς κατέλυσε στην οικία του Διευθυντού της Εθνικής Τραπέζης Στ. Καλαντζάκου.» (Τα γραφεία της Εθνικής Τράπεζας, τότε, το 1937, ήταν λίγο πιο κάτω από το σημερινό ιδιόκτητο κτίριό της, στην οδό Ρούσου Κουνδούρου και στο δεύτερο όροφο ήταν η κατοικία του διευθυντού του καταστήματος, με είσοδο ανόδου από τον κεντρικό δρόμο.)
Η επίσκεψη Πάγκαλου και το μικρό «Παρισάκι»
Λίγες ημέρες μετά, στην ΑΝΑΤΟΛΗ του Ιουνίου του 1985, από τον Μιχαήλ Κοζύρη τη σκυτάλη παίρνει η Μαρία Δαφνομήλη – Κωστοβασίλη, που μοιράζεται και αυτή με τους αναγνώστες τις δικές της αναμνήσεις.
Η Μαρία Δαφνομήλη υπήρξε τη σχολική χρονιά 1924-25 από τις πρώτες μαθήτριες του μόλις ιδρυθέντος Γυμνασίου και μεταφέρει τις δικές της μαρτυρίες ως μικρή μαθήτρια αρχικά και έπειτα, την επόμενη δεκαετία, ως ένα από τα βασικά στελέχη του Φιλανθρωπικού Συλλόγου «Στοργή».
Η Δαφνομήλη δίνει τις εξής πληροφορίες για το Γυμνάσιο:
«Ιδρύθηκε σαν μονοτάξιο Γυμνάσιο το 1924-25 και χρόνο με το χρόνο, σκαλί – σκαλί έφθασε στην ολοκλήρωσή του.
Τα δυο πρώτα σχολικά χρόνια στεγάστηκε στο σπίτι του πρώτου μας Καθηγητού, αειμνήστου Μιχαήλ Αναστασιάδη στο λόφο πάνω από τη λίμνη.
Με ψηλά το κεφάλι και με κάποια περηφάνεια για την καλή μας τύχη να δούμε ανοιχτό μπροστά μας το δρόμο της μάθησης όσα παιδιά τελειώσαμε το Δημοτικό το 1924, φθάσαμε το Σεπτέμβριο του ίδιου εκείνου χρόνου στο «Γυμνάσιό μας» για τις εισαγωγικές εξετάσεις μας.
Εξεταστής μας ο αείμνηστος Κωνστ. Κυριακάκης, άγνωστος σε μας κι εμείς σ’ εκείνον. Το θέμα της έκθεσης που μας έδωσε ήταν «Περιγραφή του σπιτιού μου και της οικογένειάς μου».
Φαίνεται πως ο πονηρούλης ο εξεταστής μας βρήκε όμορφο τρόπο να μάθει «ποιας καρυδιάς καρύδι» είναι το κάθε παιδί από τα 25 τόσα αν θυμάμαι καλά.
Γιατί τον λέω πονηρούλη. Μα φάνηκε το πράγμα σε λίγες ημέρες. Πριν παραδώσει την εξουσία στον διάδοχό του Αναστασιάδη και στον μαθηματικό Δ. Στιβαχτάκη, ήρθε στο σπίτι να γνωρίσει τους γονείς μου, δόθηκε ευκαιρία να γνωρίσει την πρωτοεξαδέλφη της μητέρας μου Αθηνά Ασπραδάκη από την Ιεράπετρα, την οποία… και παντρεύτηκε αργότερα!!
Βρισκόμαστε τώρα στη δεύτερη χρονιά φοίτησής μας στο Γυμνάσιο, 1925-26. Κυκλοφορούν φήμες πως το Γυμνάσιό μας θα μείνει για πολύ, άγνωστο πόσο, με δυο τάξεις! Τα παιδιά όλα αγωνιούμε.
Ήταν τα χρόνια της Δικτατορίας του Θ. Πάγκαλου. Και να, ένα πρωί φθάνει στο λιμάνι της πόλης μας ο Δικτάτορας. Παρατεταγμένοι οι επίσημοι στην αποβάθρα και ουρά πλάι τους τα 40 ή 50 τόσα Γυμνασιόπαιδα.
Οι καθηγηταί μας ανάθεσαν σε μένα την τιμή να τον προσφωνήσω «εκ μέρους του Ημιγυμνασίου Αγίου Νικολάου» προσφέροντάς του λουλούδια και να τον παρακαλέσω για την συμπλήρωση των τάξεων. Ήταν μια πρώτη παρουσία μου μπροστά σε κόσμο και ένιωθα συγκινημένη.
Την άλλη μέρα οι Αθηναϊκές εφημερίδες έγραφαν: «Μια μικρή και στρουμπουλή μαθήτρια, η οποία προσεφώνησε τον κ. Πρόεδρο ευθύς άμα τη αφίξει του, τα’ χασε μόλις ήρχισε να τον προσφωνή. Τα μάτια της επληρώθησαν από δάκρυα και λίγο έλειψε να εκραγή εις λυγμούς, όταν αίφνης ενεθυμήθη την συνέχεια και τα είπε… νεράκι.
– Εύγε! Έκτακτα! Είπεν ο κ. Πρόεδρος και της εχάδεψε το μαγουλάκι. Εύχομαι όλαι αι Ελληνίδες ν’ αποκτήσωσι το σώμα και την ψυχήν τούτης».
Δεν μπορώ να πω πως δε χάρηκα ακούγοντας… ολόκληρο Πρόεδρο να εξυμνή… τις 60 οκάδες των 14 χρόνων μου!! Ήταν μια κάποια παρηγοριά στην απελπισία μου!!
Και συνεχίζω με την προϊστορία του Γυμνασίου μας. Το μέγαρο που μας στέγασε από την Τρίτη τάξη και πέρα πρωτολειτούργησε το 1926 προς 27. Μια από τις ζωηρότερες εντυπώσεις μου της χρονιάς εκείνης είναι η εικόνα του Μ. Αναστασιάδη που όρθιος πάνω στην έδρα μας υπαγόρευε και γράφαμε λέξη προς λέξη το μάθημα των Θρησκευτικών με την απαίτηση να το μαθαίνομε σαν ποίημα για να μάθωμε να χειριζόμεθα την Ελληνική μας γλώσσα. Και νομίζω πως τον κατάφερε το σκοπό του.
Κείνο το χρόνο μας έφεραν και τον Ελληνιστή Κ. Ρουσσάκη που είχε και το μάθημα της Ιστορίας. Εδώ… τα μπλέξαμε! Όπως σειόταν πάνω στην έδρα όρθιος κατά την ώρα της διδασκαλίας, στη μεν συμμαθήτριά μας Βιργινία Ι. Κανναβάκη ξύπνησε τον έρωτα… και την παντρεύτηκε τον άλλο χρόνο (πρόκειται για τη σημερινή γνωστή ζωγράφο μας Βιργινία Ρουσσάκη) σε μένα δε… έφερε υπνηλία με αποτέλεσμα… να μείνω ανιστόρητη!!»
Φιλοξενούσε όλους τους χορούς
Στη συνέχεια του άρθρου της, η Δαφνομήλη, συμπληρώνει για το ρόλο του Γυμνασιακού Μεγάρου στην ανάπτυξη της κοινωνικής ζωής της προπολεμικής μικρής πόλης:
«Οι ευρείες αίθουσες του Γυμνασίου εστέγασαν και όλους τους επίσημους χορούς που δυο ή τρεις φορές το χρόνο οργάνωνε ο Φιλανθρωπικός και Ψυχαγωγικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Αγ. Νικολάου «Η Στοργή». Αληθινή ψυχαγωγία της κοινωνίας μας την εποχή εκείνη, με την παρουσία πάντοτε εκλεκτών κοσμικών τύπων της Νεαπόλεως και του Ηρακλείου, που μας έλεγαν «Μικρό Παρισάκι». Και αληθινή φιλανθρωπική βοήθεια για το πλήθος των απόρων μας τότε, τα όσα επορίζετο ο Σύλλογός μας από τους χορούς εκείνους.»
Τις δικές της αναμνήσεις πρόσθεσε η Δαφνομήλη στις αναμνήσεις του Μιχ. Κοζύρη και σχετικά με το επίσημο γεύμα για το βασιλιά, που δόθηκε στο χώρο αυτό:
«Φθάνοντας στο 1937 και στο επίσημο γεύμα που παρέθεσε ο Δήμος Αγίου Νικολάου στον Βασιληά Γεώργιο Β’ και τους συνοδεύοντάς τον Ι. Μεταξά και λοιπούς επίσημους απ’ όλη την Κρήτη, ο κ. Κοζύρης θυμήθηκε ν’ αναφέρει τον πραγματικά εξαίρετο μάγειρα Μπαλτά που ανέλαβε την περιποίηση των στομάχων των ευγενών ξένων μας. Ξέχασε όμως να μιλήσει για τη συμβολή στο γεύμα αυτό των κυριών και δεσποινίδων της «Στοργής» που ανέλαβαν τη διακόσμηση του τραπεζιού εκείνου που άφησε εποχή με τ’ ασημένια και κρυστάλλινα ποτήρια. Και πιο πολύ με τις πολλές δεκάδες ποικίλα πλούσια γλυκά που παρουσιάστηκαν μετά το φαγητό – όλα προσφορά και κατασκευή των γυναικών της πόλης μας – που απέσπασαν το θαυμασμό των ξένων μας, ιδιαίτερα όταν παρουσιάστηκε η «βασιλική τούρτα», όπως την ονομάσαμε γελώντας. Για την κατασκευή της κάθε μια από εμάς είχε προσθέσει από το προσωπικό της γούστο! Την άλλη μέρα του γεύματος, πολλά πανέρια από τα γλυκά εκείνα τα μεταφέραμε στους λεπρούς της Σπιναλόγκας.»
Προσθέτει ακόμα η Δαφνομήλη πληροφορίες και για το πράσινο του σχολείου:
«Εκείνα τα κυπαρίσσια που βρίσκονται στη Ν.Α. πλευρά του Γυμνασίου, βγήκαν από σπόρους που φύτεψε η υποφαινόμενη τη σχολική περίοδο 1929-30. Ήρθε τότε διαταγή του Υπουργείου Παιδείας να δημιουργηθούν παντού σχολικοί κήποι. Και ανέλαβα πρόθυμα το πρώτο εκείνο παρτέρι ανάπτυξης δενδρυλλίων. Για λουλούδια ούτε λόγος. Ήταν τόσο λίγο το νερό στη μικρούλα πολιτεία μας.»
Βασιλικές προετοιμασίες
Για την υποδοχή του Βασιλιά, το σχολείο είχε στολιστεί, κατάλληλα, όπως άλλωστε και όλη η πόλη, αλλά και όλες οι πόλεις και τα ενδιάμεσα χωριά στη διαδρομή του στο Ν. Λασιθίου.
Αψίδες είχαν στηθεί από την είσοδο της πόλης, απ’όπου μπήκε ως το λιμάνι απ’ όπου θα αναχωρούσε. Στην πρόσοψη του Πρακτικού Λυκείου είχε κατασκευασθεί ένα φωτεινό στέμμα ύψους οκτώ και πλάτους 12 μέτρων…
Στη μεγάλη αίθουσα του Γυμνασίου δόθηκε λοιπόν το γεύμα προς τιμήν του βασιλιά, που, αφού επισκέφθηκε και την Ιεράπετρα, αναχώρησε το ίδιο βράδυ με το «Αβέρωφ» πίσω για τον Πειραιά.
Πάντως, στην μεγάλη αίθουσα του Γυμνασίου ακολούθησε το ίδιο εκείνο Σάββατο, της 13ης Μαρτίου 1937 και ο «μέγας χορός» των Ναυτοπροσκόπων του Αγ. Νικολάου.
Η σχετική ανακοίνωση προσκαλεί στην «μεγάλην αίθουσαν των τελετών του Μεγάρου του Πρακτικού Λυκείου». Ο χορός περιγράφεται ως «η μεγαλυτέρα εφετεινή χορευτική συγκέντρωσις. Μουσική αρτία. Διάκοσμος πρωτοφανής. Κοτιγιόν. Ατραξιόν» με την παρότρυνση «Υποστηρίζοντες τον Προσκοπισμόν υποστηρίζετε την νεότητα, προσφέροντες την πολυτιμωτέραν υπηρεσίαν εις τον τόπον και την Πατρίδα».
Η ίδρυση του εξατάξιου Γυμνασίου
Διαρκείς ήταν οι αλλαγές στο εκπαιδευτικό μας σύστημα κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα.
Δύο χρόνια μετά το γεγονός που περιγράφεται παραπάνω, μια ακόμα αλλαγή είχε γίνει από την κυβέρνηση του δικτάτορα Μεταξά, καθιερώνοντας τα εξατάξια Γυμνάσια, καταργώντας τα πεντατάξια και οκτατάξια Γυμνάσια και αντικαθιστώντας τα Αστικά Σχολεία.
Για την ίδρυση του εξατάξιου Γυμνασίου Αγίου Νικολάου μας πληροφορεί δημοσίευμα της ΑΝΑΤΟΛΗΣ στο τέλος Αυγούστου του 1939:
«Κατά χθεσινόν τηλ)μα της Ενώσεως Δήμων και Κοινοτήτων προς τον κ. Δήμαρχον Αγ. Νικολάου εδημοσιεύθη διάταγμα δια του οποίου ιδρύεται εξατάξιον Γυμνάσιον νέου τύπου και εις την πόλιν μας».
Τις επόμενες ημέρες ακολουθεί εκτενέστερο ρεπορτάζ που περιγράφει τη λειτουργία του νεοεισαχθέντος εκπαιδευτικού συστήματος:
«Δια των δημοσιευθέντων προχθές νέων εκπαιδευτικών Νόμων καταργούνται τα επί διετίαν λειτουργήσαντα εν τω Νομώ μας οκτατάξια γυμνάσια, προγυμνάσια και πεντατάξια αστικά σχολεία. Αντί τούτων ιδρύονται εξατάξια γυμνάσια εις Άγ. Νικόλαον, Νεάπολιν, Ιεράπετραν και Σητείαν. Εις τα νέα Γυμνάσια του νομού μας η φοίτησις θα είναι μικτή, διότι δεν υπάρχει ιδιαίτερον Γυμνάσιον Θηλέων.
Εις την Α’τάξιν των εξαταξίων Γυμνασίων θα εισαχθούν μαθήτριαι και μαθηταί έχοντες ενδεικτικόν προαγωγής τετάρτης τάξεως Δημοτικού Σχολείου. Οι μαθηταί οι έχοντες ενδεικτικόν Ε’και Στ’τάξεως Δημοτικού Σχολείου δύνανται να καταταχθούν εις την Β’τάξιν των νέων Γυμνασίων κατόπιν κατατακτηρίων εξετάσεων.
Γεννάται τώρα το ερώτημα τι θα γίνουν οι μαθηταί των δυο τάξεων των καταργηθέντων σχολείων.
Οι προαχθέντες μαθηταί της Α’τάξεως των 8/ταξίων και 5/ταξίων γυμνασίων θα εγγραφούν άνευ εξετάσεων εις την Β’ του εξαταξίου Γυμνασίου, οι δε προαχθέντες της Β’ τάξεως των ως άνω σχολείων θα εγγραφούν εις την Γ’τάξιν του εξαταξίου Γυμνασίου.
Οι απορριφθέντες της Α’ των καταργουμένων σχολείων θα εγγραφούν πάλιν εις την Α’ των νέων σχολείων, οι δε απορριφθέντες της Β’ θα εγγραφούν εις την Β’ των νέων σχολείων.»
Αν όμως τα πράγματα ήταν καθαρά για τους μαθητές των καταργηθέντων πεντατάξιων και οκτατάξιων γυμνασίων, γινόταν πιο περίπλοκα για τους μαθητές των Αστικών Σχολείων που καταργούνταν.
Αυτοί έπρεπε να καταταγούν στο Γυμνάσιο, κατόπιν κατατακτηρίων εξετάσεων.
Οι προαχθέντες της Α’ τάξεως του Αστικού θα έδιναν εξετάσεις για την Β’ τάξη του Γυμνασίου και οι προαχθέντες της Β’ Αστικού για την Γ’τάξη του Γυμνασίου.
Οι απορριφθέντες της Β’ Αστικού θα έδιναν εξετάσεις για την Α’ Γυμνασίου.
Οι απορριφθέντες της Α’ Αστικού θα έπρεπε να εγγραφούν στην Ε’ τάξη του Δημοτικού Σχολείου και της Β’ Αστικού στην Στ’ τάξη του Δημοτικού….
Πάντως, σχολιάζει η ΑΝΑΤΟΛΗ, με την ίδρυση των εξατάξιων Γυμνασίων και στα τέσσερα μεγάλα αστικά κέντρα του Νομού μας, ρυθμίστηκε το εκπαιδευτικό ζήτημα του νομού κατά τρόπο δίκαιο και εξυπηρετικό για όλο το λαό.
