Ο Λοχαγός Ιωάννης Νουχάκης εξέδωσε το 1903 το έργο «Κρητική Χωρογραφία». Πρόκειται για έναν εξαιρετικά αναλυτικό τόμο, ο οποίος καταγράφει την εικόνα της Κρήτης κατά την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας. Παλαιότερα είχαμε αναφερθεί στο βιβλίο «Τοπογραφία και Οδοιπορικά της νήσου Κρήτης» που έγραψε, το 1894, ο Νικόστρατος Καλομενόπουλος, υπολοχαγός του Ελληνικού Στρατού.
Ας δούμε τι γράφει ο Νουχάκης για τον Άγιο Νικόλαο, το 1903,στο έργο του «Κρητική Χωρογραφία»: «O Άγιος Νικόλαος ἀπέχων 11.5 ὥρας ἐξ Ηρακλείου καὶ 12 ὥρας ἐξ Σητείας, εἶναι ἕδρα δήμου, δυνάμει δὲ τοῦ ἄρτι ψηφισθέντος ὑπὸ τῆς Βουλῆς νόμου ὡρίσθη ὡς ἔδρα τοῦ Νομοῦ, Εἰρηνοδικείου β΄ τάξεως, Σταθμοῦ Χωροφυλακής, Δημοτ. Σχολείου, Λιμενάρχης β΄ ταξ., Ὑποτελωνείου β΄ τάξεως. Ἔχει εὐρύχωρον καὶ ἀσφαλῆ λιμένα σχηματιζόμενον ἐκ δύο νησίδων, εἰς τὸν ὁποῖον τῷ 1826 ὁ Δ. Κοτζᾶς ἐκυκλώθη ὑπὸ 13 Τουρκικών πλοίων καὶ ἐξῆλθε νικητὴς βυθίσας ἓν τουρκικὸν πλοῖον. Ἡ κωμόπολις ἐκτίσθη τῷ 1866 καὶ κεῖται πρὸς Β τῶν ἐκβολῶν τοῦ Ξεροποτάμου, ἐπὶ τῶν ἐρειπίων ἀρχαίας οἰκήσεως ἔνθα τῷ 1869 εὑρεθη ἄγαλμα γυναικός τοποθετημένον καὶ νῦν ἐν τῷ ναῷ τοῦ῾Αγίου Αθανασίου, σώζεται ἀρχαῖον ὑδραγωγεῖον, εὑρίσκονται δὲ καὶ δακτυλιόι λίθοι. Προϊόντα δημητριακοί καρποί, ἔλαιον, οἶνος, ἀμύγδαλα, ξυλοκέρατα, κίτρα, μέλι καὶ κτηνοτροφικά».
Ο Νουχάκης αναφέρει ότι ο πληθυσμός του Αγίου Νικολάου (1903) ήταν 501 κάτοικοι. Επίσης έχουν ενδιαφέρον οι αποστάσεις (ο χρόνος) που απαιτείται για να φτάσουν οι τότε Αγιονικολιώτες σε άλλα σημεία της επαρχίας Μεραμπέλλου. Η απόσταση από τον Άγιο Νικόλαο μέχρι την Κριτσά (με πληθυσμό 2.377 (!) κατοίκους) αναφέρεται ως 1 ώρα και 30 λεπτά, μέχρι Κρούστα 2 ώρες (πληθυσμός 453), μέχρι Καλό Χωριό 1:30 (πληθυσμός 575), μέχρι Πρίνα 2:30 (πληθυσμός 300) και μέχρι Μέσα Λακώνια 30 λεπτά (πληθυσμός 221) κά. Εννοείται ότι για τις μετακινήσεις την εποχή αυτή (1903), που δεν υπήρχαν αυτοκίνητα, το κύριο μέσο μεταφοράς ήταν τα γαϊδουράκια και τα… πόδια μας!
Στις αποστάσεις από τον Άγιο Νικόλαο αναφέρονται επίσης τοπωνύμια, τα οποία δεν απαντώνται τις μέρες μας και γι’ αυτό θα επανέλθουμε. Πιο συγκεκριμένα, η απόσταση από τον Άγιο Νικόλαο μέχρι τα Δελινάρια είναι 1 ώρα και 25 λεπτά), μέχρι Τζάνες 1:25, μέχρι Αποστολιανά 1:25, μέχρι Γερώνυμο (1:15), μέχρι Γούρνες (1:25), Εβραιονήσι κ.ά. Η ιστορικός κ. Μαρία Σωρού μας ενημέρωσε ότι πολλά από αυτά τα τοπωνύμια, της περιοχής της Κριτσάς, ήταν για εποχιακές διαμονές.
ΛΕΩΝ.Κ.
