Διαβάζοντας τα κείμενα που δημοσίευσε το τελευταίο δίμηνο, η έγκριτη ομάδα των Ιατρών της Θεραπευτικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, νιώθει κανείς ότι βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Από τη μια πλευρά, η επιστήμη καλπάζει προσφέροντας ελπίδα και ίαση και από την άλλη, νέες απειλές αναδύονται εκεί που δεν τις περιμέναμε, χτυπώντας την πόρτα της νέας γενιάς.
Οι καθηγητές και ιατροί του ΕΚΠΑ, Θάνος Δημόπουλος, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, Μαρία Καπαρέλου και Αλεξάνδρα Σταυροπούλου, μας προσφέρουν μια χαρτογράφηση της κατάστασης που απαιτεί την εγρήγορση όλων μας: πολιτείας, ιατρικής κοινότητας και πολιτών.
Το μήνυμα για το 2026 είναι σαφές και βαθιά πολιτικό με την ευρύτερη έννοια: «Φροντίδα με Ενσυναίσθηση- Ο Άνθρωπος στο Επίκεντρο». Δεν μιλάμε πλέον μόνο για φάρμακα και ακτινοβολίες. Η ουσιαστική αντιμετώπιση του καρκίνου απαιτεί μια πολύπλευρη φροντίδα που ξεκινά από την κατανόηση του ατόμου, με σεβασμό και συμπόνια. Νομίζω πως η δήλωση που έχει κάνει στην εφημερίδα η ογκολόγος Γεωργία Μηλάκη στο ίδιο σημείο συντείνει, δεδομένης της σημασίας που δίνει πλέον και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας.
Τα νέα από την Αμερική είναι ενθαρρυντικά σε πρώτη ανάγνωση. Σύμφωνα με την Αμερικανική Αντικαρκινική Εταιρεία, για πρώτη φορά, το ποσοστό 5ετούς επιβίωσης για όλους τους καρκίνους συνολικά έφτασε το 70%. Μάλιστα, τα άτομα που διαγνώστηκαν με καρκίνο σε προχωρημένο στάδιο παρουσίασαν το μεγαλύτερο όφελος στην επιβίωση.
Ωστόσο, η ευρωπαϊκή και ελληνική πραγματικότητα παραμένει σκληρή. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση διαγνώστηκαν 2,7 εκατομμύρια ασθενείς το 2024, ενώ στην Ελλάδα οι νέες διαγνώσεις ξεπέρασαν τις 60.000. Ο καρκίνος παραμένει η δεύτερη κύρια αιτία θανάτου συνολικά. Για τις γυναίκες, ο καρκίνος του μαστού παραμένει η πιο συχνή απειλή , ενώ για τους άνδρες ο καρκίνος του προστάτη.
Όμως, πίσω από τους αριθμούς κρύβονται μοναδικές ανθρώπινες ιστορίες πόνου και ελπίδας. Το στοίχημα της φετινής χρονιάς, που αποτελεί το δεύτερο έτος μιας τριετούς καμπάνιας, είναι να κατανοήσουμε τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι ασθενείς.
Η «Σιωπηλή Επιδημία» των Νέων
Εδώ όμως, αγαπητοί αναγνώστες, εντοπίζεται το πιο ανησυχητικό στοιχείο της φετινής ενημέρωσης, το οποίο οφείλουμε να αναδείξουμε με ένταση. Υπάρχει μια δραματική αλλαγή στο προφίλ των ασθενών. Ο καρκίνος του παχέος εντέρου και του ορθού δεν μπορεί πλέον να θεωρείται «νόσος των ηλικιωμένων».
Τα στοιχεία που παραθέτουν οι επιστήμονες του ΕΚΠΑ, βασισμένα σε δημοσιεύσεις του JAMA και του ASCO, είναι συγκλονιστικά:
– Ο καρκίνος του παχέος εντέρου είναι πλέον η πρώτη αιτία θανάτου από καρκίνο σε άτομα ηλικίας κάτω των 50 ετών στις ΗΠΑ.
– Από την πέμπτη θέση που κατείχε στις αρχές του ’90, αναρριχήθηκε στην κορυφή το 2023.
– Τα άτομα που γεννήθηκαν μετά το 1990 έχουν διπλάσιο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του παχέος εντέρου και τετραπλάσιο κίνδυνο καρκίνου του ορθού σε σύγκριση με όσους γεννήθηκαν τη δεκαετία του 1950.
Η αύξηση των γαστρεντερικών καρκίνων πρώιμης έναρξης αγγίζει το 15% την περίοδο 2010-2019. Και το φαινόμενο δεν περιορίζεται στο έντερο. Επεκτείνεται στο πάγκρεας, το στομάχι και τα χοληφόρα. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η αύξηση του καρκίνου του παγκρέατος σε νεαρές γυναίκες.
Γιατί συμβαίνει αυτό;
Ως αρθρογράφος που αναζητώ τα αίτια πίσω από τα φαινόμενα, στέκομαι ιδιαίτερα στην επισήμανση των ιατρών ότι ο «κακός τρόπος ζωής» είναι μια ελλιπής εξήγηση. Πολλοί από τους νέους ασθενείς είναι φυσιολογικού βάρους και αθλούνται.
Η έρευνα στρέφεται πλέον στο μικροβίωμα. Η παρουσία ενός συγκεκριμένου βακτηρίου (E. coli που παράγει colibactin) είναι τρεις φορές συχνότερη σε ασθενείς κάτω των 40 ετών. Αυτό το βακτήριο, που φαίνεται να εγκαθίσταται από την παιδική ηλικία, λειτουργεί ως «δούρειος ίππος», προκαλώντας μεταλλάξεις στο DNA. Είναι σαφές ότι περιβαλλοντικοί παράγοντες και η διατροφή δυτικού τύπου παίζουν ρόλο, αλλά η εξίσωση είναι πολύ πιο σύνθετη από όσο νομίζαμε.
Παράγοντες όπως η παχυσαρκία, η κακή διατροφή, η σωματική αδράνεια, το κάπνισμα και η κατανάλωση αλκοόλ έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου. Ωστόσο, ένα μεγάλο ποσοστό νεαρών ασθενών δεν πληροί αυτούς τους παράγοντες κινδύνου. Πολλοί είναι φυσιολογικού βάρους, σωματικά δραστήριοι και ακολουθούν υγιεινό τρόπο ζωής, γεγονός που υποδηλώνει ότι «κάτι άλλο» στο σύγχρονο περιβάλλον συμβάλλει στην ανάπτυξη της νόσου.
Το μικροβίωμα στο επίκεντρο της έρευνας
Μία από τις πιο σημαντικές και πρόσφατες ανακαλύψεις αφορά τον ρόλο του εντερικού μικροβιώματος. Μελέτες έχουν δείξει ότι η παρουσία ενός συγκεκριμένου βακτηρίου, του E. coli που παράγει την τοξίνη colibactin, είναι τρεις φορές συχνότερη σε ασθενείς κάτω των 40 ετών με καρκίνο του παχέος εντέρου σε σύγκριση με μεγαλύτερους ασθενείς. Η colibactin είναι μια γονιδιοτοξική ουσία που μπορεί να προκαλέσει μεταλλάξεις στο DNA των κυττάρων του εντέρου, αφήνοντας χαρακτηριστικά «μοριακά αποτυπώματα», που εντοπίζονται συχνότερα σε καρκίνους πρώιμης έναρξης. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι το βακτήριο αυτό φαίνεται να εγκαθίσταται στο μικροβίωμα ήδη από την παιδική ηλικία, πιθανώς επηρεαζόμενο από διατροφή δυτικού τύπου και χαμηλή πρόσληψη φυτικών ινών.
Η αύξηση του καρκίνου του παγκρέατος σε νεαρές γυναίκες
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η αύξηση του καρκίνου του παγκρέατος σε νεότερες ηλικίες, κυρίως σε γυναίκες. Παγκοσμίως, αποτελεί πλέον τον τέταρτο συχνότερο καρκίνο πρώιμης έναρξης, με δεκάδες χιλιάδες νέες διαγνώσεις ετησίως. Η πρόγνωση παραμένει εξαιρετικά φτωχή, και η διάγνωση μεταστατικής νόσου σε άτομα 30 ή 40 ετών έχει τεράστιο ψυχολογικό και κοινωνικό αντίκτυπο. Παρ’ ότι δεν έχουν εντοπιστεί σαφείς βιολογικοί δείκτες ή ανατομικές διαφορές που να εξηγούν την αύξηση αυτή, τα δεδομένα υποδηλώνουν ότι πρόκειται για ένα πραγματικό και επιταχυνόμενο φαινόμενο.
Ο Ρόλος της Πρόληψης και της Κοινωνίας
Κλείνοντας τις σημερινές «Ιχνηλασίες», το συμπέρασμα που προκύπτει αβίαστα είναι ότι η αδράνεια είναι ο μεγαλύτερος εχθρός.
Η καθυστερημένη διάγνωση στους νέους είναι πληγή. Τρία στα τέσσερα άτομα κάτω των 50 ετών διαγιγνώσκονται με καρκίνο παχέος εντέρου σε προχωρημένο στάδιο. Η αντίληψη ότι «είμαι μικρός για να πάθω καρκίνο» πρέπει να ξεριζωθεί. Ο προσυμπτωματικός έλεγχος συνιστάται πλέον από τα 45 έτη, και αυτό είναι μια πληροφορία που πρέπει να φτάσει σε κάθε σπίτι στην Κρήτη και σε όλη την Ελλάδα.
Η φροντίδα του καρκίνου πρέπει να ξεκινά με τον άνθρωπο. Η καμπάνια που τρέχει μέχρι το 2027 μας καλεί όλους -πολίτες, φορείς και πολιτικούς- να αναλάβουμε δράση. Η μείωση της θνησιμότητας κατά 44% σε άτομα κάτω των 50 ετών τις τελευταίες τρεις δεκαετίες για άλλους καρκίνους δείχνει ότι όταν η επιστήμη και η πρόληψη συνεργάζονται, τα αποτελέσματα είναι θαυμαστά.
Ωστόσο, η εξαίρεση του καρκίνου του παχέος εντέρου που κινείται αυξητικά, είναι το «καμπανάκι» που δεν επιτρέπεται να αγνοήσουμε. Η ενημέρωση, όπως αυτή που συστηματικά παρέχουν οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του ΕΚΠΑ, είναι το πρώτο και σημαντικότερο όπλο μας. Ας το αξιοποιήσουμε.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
