H Τουρκία βρίσκεται σήμερα σε μια σπάνια συγκυρία, καθώς η πολιτική και η οικονομία αλληλοτροφοδοτούν μια δυναμική φθοράς που πλήττει κυρίως το κυβερνητικό μπλοκ. Οι δημοσκοπήσεις, οι δείκτες οικονομικής εμπιστοσύνης και τα στοιχεία για το ιδιωτικό χρέος αποκαλύπτουν μια κοινωνία που επιζητεί σταθερότητα, ειρήνη και αξιοπρέπεια, αλλά δεν πιστεύει ότι το σημερινό κράτος και το πολιτικό προσωπικό μπορούν να τις εξασφαλίσουν. Μέσα σε αυτό το τοπίο, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν καλείται να διαχειριστεί ίσως τις δυσκολότερες καταστάσεις της εποχής του σε ένα σύνθετο πολιτικό τοπίο.
Το πρώτο μεγάλο σήμα έρχεται από τις δημοσκοπήσεις. Η σύνθεση 13 πρόσφατων δημοσκοπήσεων δείχνει ένα ρευστό τοπίο αλλά με σταθερή τάση: το CHP κινείται στο 32%-33%, το AKP στο 31%, το φιλοκουρδικό DEM γύρω στο 9% και το ΜΗΡ του Ντεβλέτ Μπαχτσελί περίπου στο 7%-8%. Καμία δύναμη δεν υπερβαίνει το 35%, γεγονός που αποκαλύπτει μια χώρα χωρίς «νικητή αφήγησης», με την κοινωνία να κατανέμει την ψήφο της ως διαχείριση κινδύνου, όχι ως επένδυση ελπίδας. Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και στην Κωνσταντινούπολη, όπου το CHP προηγείται, σταθερά πια, με 34,9% έναντι 29,8% του AKP. Το ΑΚΡ και οι σύμμαχοί του δεν έχουν πια την πρωτοβουλία ούτε στο πιο κρίσιμο πολιτικό και συμβολικό πεδίο της χώρας.
Η πρωτιά του CHP, όμως, δεν έχει θριαμβευτικό χαρακτήρα. Προκύπτει περισσότερο από τη φθορά του AKP, παρά από μια θετική κινητοποίηση προς την αντιπολίτευση. Πρόκειται για μια μετατόπιση χωρίς ενθουσιασμό, άρα εύθραυστη, αν η κυβέρνηση βρει εκ νέου κεντρικό αφήγημα. Σε αυτή τη ρευστή εξίσωση, το DEM αποτελεί την τρίτη κρίσιμη γωνία. Η κουρδική του βάση, σε ποσοστό περίπου 65%, το θεωρεί φυσικό σύμμαχο της αντιπολίτευσης. Το CHP φοβάται ότι το DEM «γέρνει» προς την κυβέρνηση λόγω της εν εξελίξει διαδικασίας επίλυσης του Κουρδικού, ενώ η εκλογική βάση του AKP-MHP το θεωρεί ως εν δυνάμει απειλή για την «εθνική ενότητα». Στην πραγματικότητα, η εκλογική βάση του DEM παραμένει στην αντιπολίτευση και αυτό σημαίνει ότι οι διεργασίες στο Κουρδικό δεν μεταφράζονται -τουλάχιστον προς το παρόν- σε εκλογικό όφελος για την κυβέρνηση.
Το Κουρδικό
Η διαδικασία «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία», όπως ονομάζεται η νέα αυτή προσπάθεια για το Κουρδικό, αποτελεί ίσως την πιο αντιφατική τομή στο εκλογικό σώμα: Είναι συντριπτικά δημοφιλής ως σύνθημα και ελπίδα, αλλά αμφισβητούμενη ως περιεχόμενο και προσδοκία. Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, το 79% των πολιτών δηλώνει ότι το PKK πρέπει να αφήσει τα όπλα. Πρόκειται για εντυπωσιακή συναίνεση σε μια βαθιά πολωμένη χώρα. Ομως, η κοινωνία δεν εμπιστεύεται τους φορείς της διαδικασίας. Οι πλειοψηφίες θεωρούν ότι ούτε η κυβέρνηση, ούτε το PKK, ούτε ο μηχανισμός των διαπραγματεύσεων μπορούν να οδηγήσουν σε βιώσιμη λύση. Η στήριξη μεταξύ των Τούρκων έχει μειωθεί από το καλοκαίρι, ενώ στους Κούρδους παραμένει υψηλότερη, αλλά συνοδεύεται από αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στην Αγκυρα.
Το μεγαλύτερο πολιτικό εμπόδιο είναι ο ίδιος ο Αμπτνουλάχ Οτσαλάν. Το 66% απορρίπτει την εμπλοκή του, το 71% την αποφυλάκισή του, ενώ το 76% μια γενική αμνηστία. Αυτά τα ποσοστά περιορίζουν αποφασιστικά τα περιθώρια της κυβέρνησης. Ο Ερντογάν γνωρίζει ότι η ειρηνευτική διαδικασία μπορεί να ενισχύσει τη θέση του τόσο στο εσωτερικό όσο και στη Συρία, αλλά οι κινήσεις που θα έδιναν στην κυβέρνησή του ουσιαστικό βάθος απορρίπτονται καθολικά από το εκλογικό σώμα. Το δίλημμα είναι σαφές καθώς χρειάζεται την ειρηνευτική διαδικασία, αλλά δεν μπορεί να την προχωρήσει χωρίς πολιτικό κόστος, όπως εκτιμούν Τούρκοι αναλυτές.
Αν όμως η πολιτική είναι το φόντο, η οικονομία είναι το βαθύτερο ρήγμα. Σχεδόν το 60% των πολιτών θεωρεί ότι το σημαντικότερο πρόβλημα της χώρας είναι η οικονομία, ενώ ανάλογο ποσοστό πιστεύει ότι η κατάσταση θα επιδεινωθεί τους επόμενους έξι μήνες. Τα στοιχεία ερευνών για το ιδιωτικό χρέος αποτυπώνουν μια κοινωνία που ζει στην κόψη: 70% των πολιτών είναι χρεωμένο, 77% έχει χρέη σε πιστωτικές κάρτες, 52% δίνει τουλάχιστον το μισό εισόδημα σε δάνεια, 48% δυσκολεύεται συχνά να πληρώσει τις οφειλές του, ενώ ένας στους δύο φτωχότερους δανείζεται για να καλύψει βασικές ανάγκες. «Αυτό δεν είναι απλώς οικονομική πίεση, αλλά διάρρηξη κοινωνικού συμβολαίου», σχολιάζουν συνομιλητές της Realnews στην Τουρκία.
Η κατανάλωση διατηρείται τεχνητά μέσω ενός διαρκούς δανεισμού, το πραγματικό βιοτικό επίπεδο διολισθαίνει, ακόμη και αν οι επίσημοι δείκτες δείχνουν σταθεροποίηση. Για την κυβέρνηση, η οικονομική δυσφορία σημαίνει ένα πράγμα: το οικονομικό αφήγημα δεν προσφέρει πλέον πολιτικό οξυγόνο. Οι υποσχέσεις σταθεροποίησης δεν πείθουν, γιατί η καθημερινή εμπειρία των πολιτών είναι αντίθετη. Η φθορά γίνεται έτσι δομική και όχι συγκυριακή. Ολα αυτά διαμορφώνουν ένα νέο πολιτικό περιβάλλον για τον Ερντογάν.
Πρώτον, η πολιτική υπεροχή του AKP δεν θεωρείται πλέον δεδομένη – το αντίθετο. Το κυβερνητικό μπλοκ προηγείται σε ελάχιστες από τις μεγάλες πόλεις και δεν διαθέτει ενοποιητικό αφήγημα. Δεύτερον, η ειρηνευτική διαδικασία λειτουργεί ως δίκοπο μαχαίρι. Μπορεί ίσως να προσφέρει διπλωματικά και γεωπολιτικά ατού αλλά πολιτικά κοστίζει. Η κοινωνία θέλει τερματισμό της βίας, χωρίς όμως ουσιαστικές παραχωρήσεις. Τρίτον, η οικονομία απειλεί άμεσα τη σταθερότητα του συστήματος, καθώς η κρίση χρέους αγγίζει όλες τις κοινωνικές ομάδες και δημιουργεί μια υποβόσκουσα, μόνιμη δυσφορία.
Ο Ερντογάν δεν χάνει, αλλά και δεν κερδίζει. Και αυτό σε μια χώρα με υψηλή πόλωση και μικρά περιθώρια εκλογικής μετακίνησης είναι εξαιρετικά επικίνδυνο. Για την αντιπολίτευση, το στοίχημα είναι διαφορετικό. Το CHP προηγείται αλλά δεν κυριαρχεί, ενώ παραμένει πάντα στην κόψη του ξυραφιού λόγω των ανελέητων δικαστικών επιθέσεων του καθεστώτος. Το ζητούμενο δεν είναι να κεφαλαιοποιήσει τη φθορά της κυβέρνησης, αλλά να τη μετατρέψει σε θετική ψήφο. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, κυριαρχεί η λογική της «εναλλακτικής σταθεροποίησης», όχι της αλλαγής. Η πραγματική μάχη θα δοθεί στη νοηματοδότηση της οικονομικής κρίσης, αν δηλαδή θα ερμηνευθεί ως απόδειξη ανικανότητας ή ως κρίση που «μόνο μια ισχυρή εξουσία μπορεί να διαχειριστεί». Η πρώτη ανάγνωση ευνοεί την αντιπολίτευση, η δεύτερη την κυβέρνηση. Χωρίς ωστόσο κανείς να μπορεί να προβλέψει ποια από τις δύο αναγνώσεις θα επικρατήσει.
