Καθώς διασχίζω τον Άγιο Νικόλαο ξημερώνοντας ένα πρωί του Νοέμβρη, μακριά από την καλοκαιρινή ένταση, νιώθω πως η εικόνα είναι παραπλανητικά ήρεμη. Σκέφτομαι τους νέους ανθρώπους. Σε λίγο που ξεκινά η μέρα θα είναι στα καφέ, στα εμπορικά καταστήματα, στα γραφεία, κάποιοι ακόμα στα ξενοδοχεία που θα ετοιμάζονται για την επόμενη σεζόν. Φαίνονται εξυπηρετικοί, ικανοί, ψηφιακά εγγράμματοι. Είναι η νεολαία μας. Όπως αποδεικνύει μια συντριπτική νέα έρευνα του Ινστιτούτου Εργασίας της ΓΣΕΕ, είναι ταυτόχρονα η πιο μορφωμένη και η πιο οικονομικά επισφαλής γενιά που έχει γνωρίσει ο τόπος τις τελευταίες δεκαετίες.
Η έρευνα «Νέοι και Εργασία» (Οκτώβριος 2025), που διεξήχθη από την alco σε δείγμα 1500 νέων εργαζομένων έως 29 ετών, είναι μια συλλογή αριθμών αλλά και μια ακτινογραφία. Και αυτό που «ιχνηλατούμε» στα ευρήματά της δύο μέρες τώρα, είναι η εικόνα μιας σιωπηλής κρίσης, μιας βαθιάς, δομικής αντίφασης που υπονομεύει το ίδιο το μέλλον του τόπου, από την Αθήνα μέχρι το Λασίθι. Μόνο που σε αυτό τον τόπο φαίνεται πιο πολύ. 40 χρόνια μειώνεται ο πληθυσμός του γιατί φεύγουν οι νέοι…
Ας ξεκινήσουμε από το προφανές: Αυτή η γενιά είναι «φορτωμένη» προσόντα. Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Το 43% των νέων εργαζομένων κατέχει πτυχίο Ανώτερης ή Ανώτατης εκπαίδευσης. Δεν σταματούν όμως εκεί. Ένα εντυπωσιακό 29% έχει προχωρήσει σε Μεταπτυχιακό και ένα 3% σε Διδακτορικό. Αν προσθέσουμε και το 12% της επαγγελματικής εκπαίδευσης, μιλάμε για μια γενιά που επένδυσε σχεδόν το σύνολο της νεότητάς της στην απόκτηση γνώσης.
Και δεν είναι μόνο τα «χαρτιά». Αισθάνονται επαρκείς στις ψηφιακές δεξιότητες που απαιτεί η δουλειά τους (μέσος όρος 3,9/5) και δηλώνουν άνετοι με τη χρήση εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης (Μ.Ο. 3,6/5). Είναι έτοιμοι για τον 21ο αιώνα.
Και εδώ αρχίζει η τραγωδία. Αυτό το εντυπωσιακό ανθρώπινο κεφάλαιο, αντί να εκτοξεύσει την παραγωγικότητα και την προσωπική του ευημερία, προσγειώνεται ανώμαλα στην πραγματικότητα της ελληνικής αγοράς εργασίας.
Η οικονομική αυτοδυναμία είναι χίμαιρα. Η πλειοψηφία, ένα οδυνηρό 52%, παραδέχεται ότι «χρειάζεται βοήθεια από τους γονείς». Μόνο το 46% δηλώνει «οικονομικά ανεξάρτητο». Πώς να είναι ανεξάρτητοι, όταν τα χρήματα που κερδίζουν απλώς δεν φτάνουν; Το 32% απαντά ότι τα χρήματά του «ΠΟΤΕ» δεν επαρκούν για την κάλυψη των βασικών αναγκών του μήνα, και ένα επιπλέον 38% λέει ότι επαρκούν μόνο «ΚΑΠΟΙΕΣ ΦΟΡΕΣ».
Η συνέπεια; Επιστροφή στο παιδικό δωμάτιο. Το 43% των νέων εργαζομένων ζει με τους γονείς του. Ακόμη και από αυτούς που ζουν με γονείς, το 53% «συνεισφέρει» στα έξοδα του σπιτιού, θολώνοντας τα όρια μεταξύ ενήλικης ζωής και παρατεταμένης εφηβείας.
Η «βαριά βιομηχανία» του τουρισμού και το ανθρώπινο κόστος
Ας φέρουμε αυτή τη συζήτηση εδώ, στο σπίτι μας, στο Λασίθι. Η έρευνα δείχνει ότι ο μεγαλύτερος τομέας απασχόλησης για τους νέους είναι οι «Υπηρεσίες / Εμπόριο», με 23%. Ας το πούμε με το όνομά του: για την Κρήτη, αυτός ο τομέας είναι κατά κύριο λόγο ο Τουρισμός. Η «ατμομηχανή» της τοπικής μας οικονομίας.
Τι βλέπουμε, λοιπόν, όταν «ιχνηλατούμε» τις συνθήκες σε αυτόν τον κλάδο; Βλέπουμε την καρδιά του προβλήματος. Οι νέοι που εργάζονται στις “Υπηρεσίες / Εμπόριο” είναι οι πιο δυσαρεστημένοι από την ισορροπία μεταξύ ζωής και εργασίας, δίνοντας τον χαμηλότερο μέσο όρο (2,3/5). Είναι αυτοί που νιώθουν λιγότερο από όλους ότι μπορούν να ρυθμίσουν ευέλικτα το ωράριό τους (Μ.Ο. 2,1/5).
Και εδώ έρχεται το τελειωτικό χτύπημα: Στην ερώτηση «Είναι εφικτό να δημιουργήσω οικογένεια με τις σημερινές συνθήκες εργασίας μου;», ο κλάδος «Υπηρεσίες / Εμπόριο» πιάνει τον απόλυτο πάτο της κλίμακας, με μέσο όρο μόλις 2,0/5!
Αυτό που μας λέει η έρευνα είναι εφιαλτικό. Το μοντέλο ανάπτυξης που τόσο διαφημίζουμε, το μοντέλο που βασίζεται στον ήλιο, τις παραλίες και την παροχή υπηρεσιών, είναι ένα μοντέλο που κυριολεκτικά «καίει» τα παιδιά του. Απαιτεί από τους νέους, μορφωμένους ανθρώπους μας να θυσιάσουν τον προσωπικό τους χρόνο, την ψυχική τους υγεία και, τελικά, το ίδιο τους το δικαίωμα να ονειρευτούν τη δημιουργία οικογένειας. Απασχολούμε ανθρώπους με μεταπτυχιακά για να τους προσφέρουμε συνθήκες που τους εμποδίζουν να ζήσουν;
Αντιθέτως, ο «Δημόσιος Τομέας / ΟΤΑ», αν και μικρότερος εργοδότης (10%), εμφανίζεται ως το αντίπαλο δέος: έχει την υψηλότερη βαθμολογία στη δυνατότητα δημιουργίας οικογένειας (Μ.Ο. 3,0/5) και τον υψηλότερο βαθμό ικανοποίησης στην ισορροπία ζωής-εργασίας (Μ.Ο. 3,1/5). Αυτό ασφαλώς δεν είναι αποθέωση της καριέρας του Δημοσίου. Είναι η καταγραφή μιας απελπισμένης αναζήτησης για σταθερότητα και ανθρώπινες συνθήκες.
Μια Γενιά που επιλέγει την Ψυχική Υγεία, αλλά βιώνει εξουθένωση
Το πιο ενδιαφέρον εύρημα, ίσως, είναι η αλλαγή στις αξίες. Αυτή η γενιά ιεραρχεί διαφορετικά. Στην πρόταση «Η ψυχική υγεία είναι πιο σημαντική από την οικονομική εξασφάλιση», η συμφωνία είναι σχεδόν καθολική, με μέσο όρο 4,1/5. Και δεν είναι λόγια του αέρα. Στην ερώτηση «Αν μια εργασία επιβαρύνει σοβαρά την ψυχική μου υγεία, θα προτιμούσα να παραιτηθώ», ο μέσος όρος εκτοξεύεται στο 4,2/5. Το 52% συμφωνεί απόλυτα.
Είναι αποφασισμένοι να μην θυσιαστούν στον βωμό μιας κακοπληρωμένης, τοξικής εργασίας. Και όμως, το περιβάλλον τους συνθλίβει. Παρά την επιθυμία τους, η πραγματικότητα είναι αδυσώπητη! Διαβάστε νούμερα:
Νιώθουν «άγχος ή στρες λόγω της εργασίας» με Μ.Ο. 3,7/5.
Αισθάνονται «συχνά εξουθένωση από τη δουλειά» με Μ.Ο. 3,9/5.
Δηλώνουν ότι η εργασία «επηρεάζει αρνητικά την υγεία ή τον ύπνο» με Μ.Ο. 3,5/5.
Η εργασία «επηρεάζει αρνητικά την προσωπική ζωή» (Μ.Ο. 3,2/5).
Και η ικανοποίηση από την ισορροπία ζωής-εργασίας είναι στο ναδίρ (Μ.Ο. 2,7/5).
Ειδικά οι γυναίκες φαίνεται να βιώνουν την κατάσταση εντονότερα, αναφέροντας υψηλότερα επίπεδα στρες (4,1/5 έναντι 3,4/5 των ανδρών) και εξουθένωσης (4,2/5 έναντι 3,7/5 των ανδρών).
Η πόρτα της εξόδου και η κρίση εμπιστοσύνης
Όταν η εκπαίδευση δεν σε προετοιμάζει για την αγορά (Μ.Ο. 2,7/5), όταν η δουλειά σου δεν σου επιτρέπει να ζήσεις και σε εξουθενώνει ψυχικά, τι σου μένει;
Πρώτον, η πόρτα της εξόδου. Η απαισιοδοξία είναι διάχυτη. Η ικανοποίηση από τις «επαγγελματικές προοπτικές στην Ελλάδα» αγγίζει το απόλυτο μηδέν, με μέσο όρο 2,0/5. Το 44% διαφωνεί απόλυτα ότι υπάρχουν προοπτικές. Λογικό δεν είναι, λοιπόν, που το ενδιαφέρον για εργασία στο εξωτερικό παραμένει υψηλό (Μ.Ο. 3,2/5); Αυτό είναι το brain drain σε πλήρη εξέλιξη. Εκπαιδεύουμε με κόπο και κόστος το καλύτερο δυναμικό μας, μόνο για να το παραδώσουμε έτοιμο στις αγορές της Βόρειας Ευρώπης.
Δεύτερον, η πλήρης κατάρρευση της εμπιστοσύνης. Εδώ η έρευνα είναι καταπέλτης για το πολιτικό σύστημα και τους κοινωνικούς θεσμούς. Στην πρόταση «Εμπιστεύομαι τους θεσμούς που προστατεύουν τους εργαζόμενους», η απάντηση είναι ένας μέσος όρος 2,2/5. Το 44% «δεν τους εκφράζει καθόλου» αυτή η εμπιστοσύνη. Οι νέοι είναι μόνοι τους, απροστάτευτοι. Γνωρίζουν ότι αν ο εργοδότης είναι ασύδοτος, κανένας θεσμός δεν θα σταθεί πραγματικά δίπλα τους.
Και το παράδοξο είναι ότι, παρότι δεν εμπιστεύονται τους θεσμούς, πιστεύουν βαθιά στη συλλογική δράση. Πιστεύουν ότι η «συλλογική δράση μπορεί να βελτιώσει τις συνθήκες εργασίας» (Μ.Ο. 4,0/5) και θα συμμετείχαν σε απεργία «αν θεωρούσαν δίκαιο το αίτημα» (Μ.Ο. 4,0/5). Αυτό δείχνει μια γενιά με προοδευτικά αντανακλαστικά, που όμως δεν βρίσκει τους θεσμικούς διαύλους (σωματεία, επιθεωρήσεις) για να τα εκφράσει.
Διπλώματα χωρίς οικονομία που να τα αξιοποιεί
Τα «ίχνη» που αφήνει πίσω της αυτή η έρευνα είναι ξεκάθαρα και οδηγούν σε ένα ανησυχητικό συμπέρασμα. Έχουμε επενδύσει ως κοινωνία σε διπλώματα, αλλά έχουμε αποτύχει να χτίσουμε μια οικονομία που να τα αξιοποιεί. Ειδικά σε τόπους σαν τον δικό μας, το Λασίθι, που ζούμε από έναν κλάδο (Υπηρεσίες) ο οποίος αποδεικνύεται ο πιο σκληρός για την ισορροπία και το μέλλον των νέων.
Οι νέοι μας είναι έτοιμοι, μορφωμένοι, δεκτικοί στη δια βίου μάθηση και θέλουν η δουλειά τους να έχει σκοπό πέρα από τον μισθό. Το πρόβλημα δεν είναι οι νέοι. Το πρόβλημα είναι το μοντέλο που τους προσφέρουμε.
Και το τελικό, πιο θλιβερό εύρημα, είναι η απάντησή τους στο αν «η γενιά των γονιών μου έζησε καλύτερες εργασιακές και κοινωνικές συνθήκες». Ο μέσος όρος είναι 4,2/5.
Πρώτη φορά μεταπολεμικά, μια ολόκληρη γενιά πιστεύει ότι η ζωή της θα είναι χειρότερη από αυτή των γονιών της. Αυτή η έρευνα θα έπρεπε να είναι προειδοποίηση. Δυστυχώς, είναι κάτι χειρότερο. Είναι η αποτύπωση της ήττας! Και αν δεν αλλάξουμε ριζικά το μοντέλο παραγωγής και την προστασία της εργασίας, αυτή η ήττα θα είναι οριστική.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
