Αυτήν την κατασκευή την είχα αντικρίσει πρώτη φορά δίπλα από το εκκλησάκι του Αϊ- Γιώργη του Τραγοπιάστη, κοντά στον Αλμυρό του Αγίου Νικολάου. Ήταν μια τεράστια στρογγυλή πέτρα, η οποία έχει λαξευτεί επί τόπου και έχει γίνει γούρνα (αρόλιθος). Είχα σχολιάσει ότι γίνεται αναφορά για παλαιοχριστιανικό ελαιοτριβείο.
Την ίδια ακριβώς κατασκευή συνάντησα κοντά στο Κανάλι της Ελούντας, δίπλα από το εκκλησάκι της Ανάληψης. Εδώ οι λαξευμένες τεράστιες πέτρες ήταν δύο, η μία κοντά στην άλλη.
«Πρόκειται για λεκάνη ενός τροπηίου (=ελαιοτριβείο), στο οποίο έχει αφαιρεθεί ο συμφύς κεντρικός κιονίσκος και έτσι μετασκευάστηκε σε απλή γούρνα» μας ενημερώνει η επίτιμος αρχαιολόγος Βίλη Αποστολάκου και ο Γιώργος Αφορδακός επιβεβαιώνει ότι «παρόμοια εγκατάσταση βρίσκεται και κοντά στην αρχαία πόλη Λατώ, είναι λεκάνη έκθλιψης του ελαιοκάρπου». Είναι λοιπόν η πέτρινη βάση του χειροκίνητου ή ζωοκίνητου πιεστηρίου (πατητήρι), όπου έμπαιναν οι ελιές για να αλεστούν, από δύο μυλόπετρες, που σήμερα λείπουν. Θεωρούνται ελληνιστικών χρόνων. «Παρόμοια λαξευτή πέτρα, για χρήση εξαγωγής ελαιόλαδου, εκτίθεται και στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σητείας», μας ενημέρωσε η επίτιμη αρχαιολόγος κ. Χρύσα Σοφιανού.
Στην περιοχή του Καναλιού και της Κολοκύθας υπάρχουν και άλλες πέτρινες, παραλληλόγραμμες κατασκευές, που η χρήση τους είναι «τμήμα ελαιοπιεστηρίου… είναι βάσεις για την εξαγωγή (συγκέντρωση) του ελαιολάδου», μας λέγει η κ. Αποστολάκου. Για την άσκηση πίεσης χρησιμοποιούνταν μοχλός ή βαρούλκο. Διακρίνονται καθαρά τα αυλάκια, λαξευμένα στην πέτρα, τα οποία χρησίμευαν για να ρέει ο χυμός (το λάδι) προς τη γούρνα συγκέντρωσης κατά τη διαδικασία της συμπίεσης.
Γεγονός είναι ότι η περιοχή του Ολούντος κρύβει πολλά μυστικά, τα οποία θα έλθουν στο φως όταν ξεκινήσει μία συστηματική χερσαία ανασκαφή, όπως γίνεται, τα τελευταία χρόνια, με την υποβρύχια ανασκαφή.
ΛΕΩΝ.Κ.
