Ας θυμηθούμε και φέτος, περιληπτικά, ορισμένα στοιχεία για το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου… για να μαθαίνουν και οι νεότεροι την ιστορία του τόπου τους:
Η αρχιτέκτονας μηχανικός της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λασιθίου Δάφνη Χρονάκη αναφέρει ότι πρόκειται για μονόχωρο βυζαντινό ναό ο οποίος οικοδομήθηκε, πιθανότατα, λίγο πριν την αραβική επικράτηση (827/28 μ.Χ.). Αυτό συμπεραίνεται λόγω του ανεικονικού (χωρίς εικόνες) διακόσμου που έχει. Το πρώτο αυτό στρώμα τοιχογραφιών, κοσμήθηκε την περίοδο της Εικονομαχίας και περιλαμβάνει φυτικά και γεωμετρικά μοτίβα (σχηματοποιημένα φύλλα, κλαδιά, ρόμβους, κύκλους, ταινίες, κυματοειδείς γραμμές). Επομένως, ο ναός χτίστηκε πριν από την αναστήλωση των εικόνων, που έγινε το 843 μ.Χ. Το δεύτερο στρώμα είναι εικονικό (με μορφές Αγίων), που χρονολογείται στις αρχές του 14ουαιώνα.
Κατά την ανακατάληψη της Κρήτης από το Βυζάντιο με το Νικηφόρο Φωκά το 961 μ.Χ., είχε ήδη συντελεστεί η αναστήλωση των εικόνων. Το 1303, όταν έγινε μεγάλος καταστρεπτικός σεισμός, το εκκλησάκι ανακαινίστηκε. Η νέα τοιχογράφηση κάλυψε εν μέρει το παλιό στρώμα γεωμετρικών και φυτικών μοτίβων. Από πάνω ζωγραφίστηκαν μορφές Αγίων και εικόνες από την Καινή Διαθήκη. Σε ορισμένες τοιχογραφίες διακρίνουμε ακόμα και σήμερα ημερομηνίες που διερχόμενοι ναυτικοί ή περιηγητές χάραξαν επάνω τους (1733, 1738).
Ο ναός έχει μοναδική αρχαιολογική αξία, ως άρτιο δείγμα της πρωτοβυζαντινής αρχιτεκτονικής στην Κρήτη. Πρόκειται για το ένα από τα δύο σωζόμενα εικονομαχικά μνημεία με ανεικονικό (χωρίς εικόνες Αγίων) διάκοσμο στην Κρήτη (το άλλο είναι η Ροτόντα στην Επισκοπή Κισσάμου). Η ανεικονική ζωγραφική διακόσμηση καταστράφηκε στα περισσότερα μνημεία μετά την ήττα του εικονομαχικού κινήματος, επομένως η σπανιότητα των δειγμάτων αυτής της τέχνης τους δίδει εξαιρετική ιστορική αξία, αναφέρει η Δάφνη Χρονάκη.
Σε έναν τάφο στο προαύλιο, που ανασκάφηκε το 2007, βρέθηκε μια μεταλλική πόρπη του 7ου μ.Χ. αιώνα. Υπήρχε επομένως χρήση του χώρου σε παλιότερες εποχές.
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΛΩΝΤΖΑΣ
Πανηγυρικός εσπερινός στο βυζαντινό εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου
