Η γενική εικόνα της χώρας, εάν επιλέξει κανείς να παραμείνει στην ασφάλεια που προσφέρει η επιφάνεια των αριθμών, φαντάζει απολύτως ιδεατή και εναρμονισμένη με τα κυβερνητικά αφηγήματα περί αδιαπραγμάτευτης επιτυχίας. Με τις διαθέσιμες αεροπορικές θέσεις σε εθνικό επίπεδο να υπερβαίνουν τα 30,65 εκατομμύρια και να καταγράφουν μια σταθερή μέση αύξηση της τάξης του 7,6%, η Ελλάδα επιβεβαιώνει τη γεωπολιτική και τουριστική της κυριαρχία στην ευρύτερη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου. Μέσα σε αυτόν τον ευρύ εθνικό καμβά, η Κρήτη δεν αποτελεί μόνο έναν ελκυστικό προορισμό, αλλά αναδεικνύεται στην απόλυτη και αδιαμφισβήτητη «ατμομηχανή» της εθνικής τουριστικής βιομηχανίας.
Το νησί μας απορροφά, ούτε λίγο, ούτε πολύ, σχεδόν το 20% της συνολικής εισερχόμενης αεροπορικής κίνησης της Ελλάδας. Τα δύο βασικά διεθνή αεροδρόμια της Κρήτης, το Ηράκλειο και τα Χανιά, συγκεντρώνουν αθροιστικά τον ιλιγγιώδη αριθμό των 5.838.480 προγραμματισμένων θέσεων σε εισερχόμενες διεθνείς πτήσεις, καταγράφοντας μια εξόχως σημαντική αύξηση κατά 9,5% σε σύγκριση με την προηγούμενη χρονιά.
Ωστόσο, μέσα από αυτήν εδώ τη στήλη, τις «Ιχνηλασίες», έχουμε μάθει εδώ και χρόνια να διαβάζουμε πίσω από τις πρόσκαιρες θριαμβολογίες. Οι απόλυτοι αριθμοί συνιστούν μια στατική φωτογραφία της στιγμής. Εάν δεν εμβαθύνουμε σε μια ουσιαστική, στρατηγική ανάλυση των δεδομένων, κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε τις δομικές αδυναμίες που υποβόσκουν. Οφείλουμε, συνεπώς, να προχωρήσουμε σε μια ολιστική ακτινογραφία του τουριστικού μας μοντέλου, εξετάζοντας τα συγκριτικά πλεονεκτήματα, τις αδυναμίες, τις ευκαιρίες και τις άμεσες απειλές για κάθε γεωγραφική ζώνη του νησιού.
Ηράκλειο και Ανατολική Κρήτη
Το προπύργιο της σταθερότητας και τα όριά του
Στην ανάλυση των επιμέρους στοιχείων, το αεροδρόμιο του Ηρακλείου «Νίκος Καζαντζάκης» εξακολουθεί να σηκώνει το μεγαλύτερο μεταφορικό και οικονομικό βάρος, καταγράφοντας 4.251.005 διαθέσιμες θέσεις, αυξημένες κατά 7,6%. Αυτή η τεράστια μάζα επισκεπτών τροφοδοτεί ζωτικά ολόκληρη την τοπική οικονομία της κεντρικής και ανατολικής Κρήτης, από τον αστικό ιστό του Ηρακλείου μέχρι τα πολυτελή θέρετρα του Αγίου Νικολάου και της Ελούντας, αλλά και ένα σημαντικό τμήμα του νομού Ρεθύμνου, το οποίο παραδοσιακά απορροφά μεγάλο μερίδιο των αφίξεων του κεντρικού αερολιμένα.
Το μείζον συγκριτικό πλεονέκτημα (δύναμη) της ανατολικής και κεντρικής Κρήτης έγκειται στην απόλυτη κυριαρχία της σε επίπεδο όγκου και στην ιστορική τεχνογνωσία διαχείρισης μαζικών ροών. Η γερμανική αγορά παραμένει ο απόλυτος, ακλόνητος «αιμοδότης» αυτής της περιοχής, δεσμεύοντας πάνω από 1,27 εκατομμύρια διαθέσιμες θέσεις.
Ακολουθούν παραδοσιακές και ισχυρές ευρωπαϊκές δεξαμενές, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο με 775 χιλιάδες θέσεις, η Γαλλία με 470 χιλιάδες και η Ολλανδία με 223 χιλιάδες. Αξιοσημείωτη είναι και η γεωπολιτική ανθεκτικότητα που επιδεικνύει ο προορισμός, διατηρώντας το Ισραήλ σε πολύ υψηλά επίπεδα (247 χιλιάδες θέσεις), παρά την ευρύτερη ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή.
Αδύναμα σημεία στην Αν. Κρήτη
Παρ’ όλα αυτά, το μοντέλο αυτό εμφανίζει κρίσιμες αδυναμίες. Η υπερεξάρτηση από τις αγορές της Κεντρικής Ευρώπης καθιστά την περιοχή ευάλωτη σε μακροοικονομικές διακυμάνσεις της ευρωζώνης. Παράλληλα, ο τεράστιος όγκος των 4,2 εκατομμυρίων επιβατών πιέζει ασφυκτικά τις γερασμένες υποδομές. Ένας απαρχαιωμένος Βόρειος Οδικός Άξονας (ΒΟΑΚ) που γίνεται χειρότερος με τα εκτελούμενα έργα κι ένα ενεργειακό δίκτυο που δοκιμάζεται καθημερινά, δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα. Η μεγάλη ευκαιρία για την ανατολική Κρήτη βρίσκεται στην επικείμενη λειτουργία του νέου διεθνούς αεροδρομίου στο Καστέλλι. Η μετάβαση αυτή μπορεί να αποτελέσει το εφαλτήριο για την επανατοποθέτηση της περιοχής, επιτρέποντας την προσέλκυση πτήσεων μακρινών αποστάσεων και την αναβάθμιση του τουριστικού προφίλ του Λασιθίου και του Ηρακλείου προς ένα πιο ποιοτικό, premium κοινό, μειώνοντας την εξάρτηση από τα μαζικά πακέτα χαμηλού κόστους.
Χανιά και Δυτική Κρήτη
Το «αουτσάιντερ» σε ρόλο πρωταγωνιστή
Στον αντίποδα, κοιτώντας δυτικά, διαπιστώνουμε μια ριζικά διαφορετική εικόνα. Το αεροδρόμιο «Ιωάννης Δασκαλογιάννης» των Χανίων δεν παρουσιάζει απλώς μια θετική τάση, αλλά μια πραγματικά εκρηκτική, αλματώδη άνοδο. Με συνολικά 1.587.475 διαθέσιμες αεροπορικές θέσεις, καταγράφει μια ετήσια αύξηση της τάξης του 15,1%, ένα ποσοστό που υπερβαίνει κατά πολύ τον εθνικό μέσο όρο και υποδηλώνει ότι η δυτική Κρήτη αποτελεί ίσως την πιο δυναμικά ανερχόμενη ζώνη στη Μεσόγειο.
Το δυνατό χαρτί των Χανίων, και κατ’ επέκταση του δυτικού Ρεθύμνου που εξυπηρετείται από τον ίδιο αερολιμένα, είναι το πολυποίκιλο μείγμα των επισκεπτών. Στη δυτική Κρήτη, το βρετανικό κοινό καταλαμβάνει την πρωτοκαθεδρία με 375 χιλιάδες θέσεις, εκτοπίζοντας τη γερμανική αγορά στη δεύτερη θέση με 258 χιλιάδες. Ακόμη πιο κρίσιμη, όμως, ως ευκαιρία ανάπτυξης, είναι η εντυπωσιακή διείσδυση του Χανιώτικου τουρισμού σε εξειδικευμένες ευρωπαϊκές αγορές. Η παρουσία της Πολωνίας (115 χιλιάδες θέσεις) και της Φινλανδίας (107 χιλιάδες θέσεις) αποδεικνύει μια επιτυχημένη στρατηγική διαφοροποίησης. Αυτές οι αγορές φέρνουν επισκέπτες που αναζητούν τον λεγόμενο lifestyle τουρισμό, εστιάζοντας στη γαστρονομία, τη φύση και τις αυθεντικές εμπειρίες, πεδία στα οποία η ενδοχώρα της δυτικής Κρήτης διαπρέπει.
Αδύναμα σημεία στα Χανιά
Η αδυναμία, ωστόσο, αυτού του ραγδαίου ρυθμού ανάπτυξης (15,1%) εντοπίζεται στη φέρουσα ικανότητα της περιοχής. Οι περιφερειακές υποδομές, από τη διαχείριση των απορριμμάτων μέχρι το κυκλοφοριακό χάος στον αστικό ιστό των Χανίων, τίθενται σε οριακή δοκιμασία. Η άμεση απειλή για τη δυτική Κρήτη είναι η ραγδαία αλλοίωση του αυθεντικού της χαρακτήρα. Η άκρατη εξάπλωση της βραχυχρόνιας μίσθωσης και η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού τείνουν να μετατρέψουν γραφικές γειτονιές σε απρόσωπα τουριστικά πάρκα, απειλώντας ακριβώς εκείνο το στοιχείο που έκανε την περιοχή τόσο ελκυστική εξαρχής.
Η κόπωση της αγοράς και το φρενάρισμα των κρατήσεων
Παρά την αδιαμφισβήτητη κυριαρχία των παραδοσιακών αγορών (Γερμανία, Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία), τα δεδομένα του συστήματος κρατήσεων του INSETE κρύβουν μια λεπτομέρεια που οφείλει να κινητοποιήσει τα αντανακλαστικά της αυτοδιοίκησης και των τοπικών φορέων. Στα τέλη Ιουλίου, εν μέσω δηλαδή της κορύφωσης της θερινής περιόδου, καταγράφηκε μια έντονα αρνητική μεταβολή στις νέες κρατήσεις (bookings) σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά.
Τα ποσοστά είναι αποκαλυπτικά: πτώση -33,4% από τη Γερμανία, -28,0% από το Ηνωμένο Βασίλειο, -34,6% από την Ιταλία και -21,5% από τις ΗΠΑ. Το αφήγημα που προβάλλεται συχνά, ότι δηλαδή οι τουρίστες προχώρησαν μαζικά σε «earlybookings» τους προηγούμενους μήνες κλειδώνοντας τις θέσεις τους νωρίς, προσφέρει μια εν μέρει πειστική εξήγηση. Εντούτοις, ως παρατηρητές των διεθνών τάσεων, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την ουσία. Η σημαντική υστέρηση στις κρατήσεις της τελευταίας στιγμής (lastminute) καταδεικνύει μια σαφέστατη κόπωση της αγοράς. Η ευρωπαϊκή μεσαία τάξη, συμπιεσμένη από τον πληθωρισμό, αντιδρά απέναντι στην κατακόρυφη άνοδο των τιμών στο ελληνικό και δη στο κρητικό τουριστικό προϊόν. Εάν το νησί μας αρχίσει να θεωρείται απρόσιτο για τον μέσο Ευρωπαίο επισκέπτη, η τεράστια προσφορά αεροπορικών θέσεων κινδυνεύει στο μέλλον να παραμείνει ένα άδειο, αναξιοποίητο κέλυφος.
Αριθμοί και βιώσιμη ανάπτυξη
Συνοψίζοντας αυτή την ανάλυση, το μεγάλο συμπέρασμα που προκύπτει ξεπερνά τη λογική της απλής λογιστικής καταγραφής. Η τεράστια εισροή εκατομμυρίων επισκεπτών δημιουργεί, αναπόφευκτα, δραματικές πιέσεις στα δίκτυα ύδρευσης, στις οδικές μεταφορές, στην παραγωγή ενέργειας και στη συνολική ποιότητα ζωής των κατοίκων της Κρήτης.
Το ζητούμενο, πλέον, δεν είναι η αέναη, τυφλή αύξηση των αεροπορικών θέσεων και η κατάρριψη νέων ρεκόρ αφίξεων. Το μέλλον της Κρήτης, είτε μιλάμε για τον σταθερό πυλώνα του Ηρακλείου και του Λασιθίου, είτε για την εκρηκτική άνοδο των Χανίων, εξαρτάται αποκλειστικά από την ικανότητά μας να χαράξουμε μια ισόρροπη και βιώσιμη στρατηγική. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι ο πλούτος που παράγεται θα διαχέεται δίκαια στην τοπική κοινωνία, υποστηρίζοντας τον πρωτογενή τομέα και προστατεύοντας τους εξαντλημένους φυσικούς πόρους του νησιού μας.
Μόνο με έναν σοβαρό, μακρόπνοο σχεδιασμό θα καταφsέρουμε να προστατεύσουμε τον αυθεντικό χαρακτήρα της Κρήτης, μετατρέποντας τον τουρισμό από μια δυνητική απειλή για τις υποδομές μας, σε έναν πραγματικό, αειφόρο σύμμαχο για τις επόμενες γενιές. Κι αυτό δεν μπορεί να περιμένει την έξαρση και κυρίως την κορύφωση των πιέσεων. Χρήζει πρωτοβουλιών τώρα.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
- Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
