Ένα εξαιρετικής σημασίας επιγραφικό υλικό από χαράγματα σε βράχους και επιγραφές με χρήση κατά την πρώτη περίοδο εισαγωγής του στον ελληνικό χώρο, του ελληνικού αλφαβήτου, από το 700 π.Χ. κατά προσέγγιση, καταγράφει και αποτυπώνει ομάδα του Τμήματος Επιγραφικής και Παπυρολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Για την σημαντική αυτή εργασία μιλήσαμε με την ειδική διδάκτορα ΕΔΙΠΕ του ΑΠΘ Νίκη Οικονομάκη, μετά τη συνάντηση που είχε με τον Αντιπεριφερειάρχη Λασιθίου Γιάννη Ανδρουλάκη. Τη συνόδευσε η πρώην προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λασιθίου Χρύσα Σοφιανού και το θέμα που συζήτησαν αφορούσε τη χρηματοδότηση από την Περιφέρεια του δύσκολου αυτού έργου της αποτύπωσης με σύγχρονα ψηφιακά μέσα και της διάσωσης των επιγραφών αυτών, που έχουν εντοπιστεί σε μεγάλες συγκεντρώσεις στην περιοχή του Ακρωτηρίου Σαμωνίου (γνωστότερου ως Κάβο Σίδερο) αλλά και στην Κολοκύθα!
Η Κρήτη είναι από τους υποψήφιους τόπους όπου μεταφέρθηκε το φοινικικό αλφάβητο. Οι επιγραφές που εντοπίστηκαν είναι από τις πρωιμότερες που υπάρχουν όχι μόνο στην Κρήτη αλλά και στον ελλαδικό χώρο γενικότερα. Οι επιγραφές αυτές δεν αφορούν την αναγραφή ενός μόνο ονόματος. Είναι και πολύστιχες, με τρεις – τέσσερις σειρές λέξεων ή και μεγαλύτερες που δεν έχουμε ακόμη μελετήσει. Είναι χαράγματα πάνω σε βράχους, στο Κάβο Σίδερο, έξω και μέσα από τη Ναυτική Βάση Κυριαμαδίου. Ένα κομμάτι της περιοχής, που οι ντόπιοι αποκαλούν «Βερνεγάδι», είναι γεμάτο επιγραφές.
Στην ερώτηση, πώς εξηγείται, η τόσο μεγάλη συγκέντρωση τέτοιων επιγραφών στη συγκεκριμένη περιοχή, η κ. Οικονομάκη είπε ότι είναι στοιχείο που διερευνάται. Υπάρχουν κάποιες κατ’ αρχήν εξηγήσεις. Η φύση των επιγραφών αυτών είναι ονόματα και κείμενα, φράσεις του τύπου «εγώ έγραψα» ή «εγώ ζωγράφισα ή σκάλισα αυτό» αφού συνοδεύονται από διάφορα σχήματα ή μορφές.
Υπάρχουν και περιγράμματα – αποτυπώματα ποδιών (planta pedis – ίχνη πατουσών) που σημαίνει ότι ανήκαν σε προσκυνητές οι οποίοι κατευθύνονταν προς κάποιο ιερό χώρο. Υπάρχουν αναθηματικές επιγραφές με αναφορά σε θεό – σίγουρα του Δία, της Αθηνάς και σε υστερότερη επιγραφή του Απόλλωνα. Χαράσσοντας στο βράχο άφηναν ως υπόμνηση το ότι και εκείνοι ήταν εκεί, πέρασαν από εκεί… Από ιστορικές πηγές γνωρίζουμε ότι στην περιοχή υπήρχε ιερό και έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα, που χωρίς βεβαιότητα ακόμη, ανήκε στη Σαμωνία Αθηνά! Δε γνωρίζουμε αν πήγαιναν να προσκυνήσουν το συγκεκριμένο ιερό, γιατί απαιτεί έρευνα ακόμη αν τα χαράγματα αυτά έφταναν ως τη θέση που βρισκόταν το ιερό και το οποίο τοποθετείται πλησίον του ναού του Αγίου Ισιδώρου – στο φάρο από κάτω. Σήμερα πλέον το ιερό θεωρείται βυθισμένο στη θάλασσα, όπου διακρίνονται πέτρινοι, κανονικοί σε σχήμα μεγάλοι δόμοι, που πιθανόν να αποτελούν το κρηπίδωμα θεμελίωσης του ιερού. Γίνονται ορατοί από την ακτή ανάλογα το ύψος της άμπωτης. Μάλιστα από μια υποτυπώδη ανασκαφή – καθαρισμό που είχε διενεργήσει εκεί ο αείμνηστος Νίκος Παπαδάκης το είχε χρονολογήσει στον 6ο -5ο π.Χ. αιώνα.
Οι επιγραφές στο Σαμώνιο και στο Νησί της Ελούντας είχαν εντοπιστεί από την Μαργκερίτα Γκουαρντούτσι η οποία τον περασμένο αιώνα είχε δημοσιεύσει διάφορες επιγραφές από την Κρήτη.
Ακολουθώντας τα «ίχνη» της Ιταλίδας αρχαιολόγου η πρώην, Χρύσα Σοφιανού και η νυν αν. προϊσταμένη της ΕΦΑΛΑΣ Βάσω Ζωγραφάκη έκαναν κάποιες έρευνες ξεκινώντας το 2002, περπατώντας τις περιοχές εκείνες και εντόπισαν και νέα χαράγματα που δεν είχε αποτυπώσει η Γκουαρντούτσι. Κάποια τα διάβασαν, κάποια δεν κατάφεραν να καταλάβουν τι γράφουν. Για εκείνες τις δυσανάγνωστες επιγραφές η ΕΦΑΛΑΣ ζήτησε τη βοήθεια της κ. Οικονομάκη. Με το πρόγραμμα του Πανεπιστημίου (Digital Humanities, με το οποίο το Εργαστήριο θα ψηφιοποιεί αρχείο έκτυπων επιγραφών σε χαρτί και ό,τι νέες επιγραφές συγκεντρώνει) και με τη χρήση προηγμένων τεχνικών όπως η τρισδιάστατη σάρωση, φωτογράφηση με ειδική σκίαση κλπ, επιχειρείται η ανάγνωση των επιγραφών που έχουν υποστεί φθορά στο διάβα χιλιάδων ετών, αλλιώς με γυμνό μάτι είναι αδύνατον κάτι τέτοιο. Το Τμήμα Επιγραφικής πρωτοπορεί στην έρευνα σύγχρονων μεθόδων αποτύπωσης (RTI και 3D) και ψηφιοποίησης των αρχαίων επιγραφών χρησιμοποιώντας ακόμη και την Τεχνητή Νοημοσύνη.
«Είναι υπερεπείγον αυτές οι επιγραφές να διασωθούν και αποθηκευτούν ψηφιακά γιατί σύντομα οι επιγραφές αυτές θα χαθούν οριστικά στη θέση που βρίσκονται πάνω σε βράχους. Μέχρι στιγμής αριθμούν περίπου 50. Είχε αναζητηθεί τεχνική σε συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο Λίθου μήπως υπήρχε τρόπος να συντηρηθούν και διατηρηθούν, αλλά ούτε αυτό μπόρεσε να δώσει λύση. Είναι αδύνατον να διασωθούν με άλλο τρόπο. Δεν μπορούν να κοπούν και να μεταφερθούν, θα ήταν μεγάλη επέμβαση στο φυσικό περιβάλλον ούτε να σκεπαστούν. Σημειωτέον ότι ο Βρετανός ναύαρχος Σπραττ είχε κλέψει περί τα μέσα του 19ου αι. μία τέτοια επιγραφή από το Νησί της Ελούντας και βρίσκεται στο Μουσείο Φιτζγουίλιαμ του Πανεπιστημίου Κέμπριτζ.
Διασώζοντάς τις ψηφιακά θα δοθούν στις επόμενες γενιές και από κει και πέρα ο χρόνος θα κάνει τη δουλειά του, είπε χαρακτηριστικά η κ. Σοφιανού.
Η βοήθεια που ζήτησαν από τον Αντιπεριφερειάρχη είναι οικονομική και αυτή θα χορηγηθεί με προγραμματική σύμβαση η οποία θα υπογραφεί μεταξύ της Αντιπεριφέρειας Λασιθίου και του Εργαστηρίου Επιγραφικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μάλιστα το επιγραφικό αυτό υλικό που έχει αποτυπωθεί ως τώρα, θα εκδοθεί σε τόμο και στην αγγλική γλώσσα και αναμένεται να προκαλέσει παγκόσμιο ενδιαφέρον, τόνισε η κ. Οικονομάκη, τονίζοντας ότι τα συμπεράσματα τα αναμένει ο επιστημονικός κόσμος με αδημονία και ενθουσιασμό, γιατί θα προκύψουν και ανατροπές σε κάποιες βεβαιότητες που αφορούσαν τη χρήση του ελληνικού αλφαβήτου κλπ.
Η έρευνα αυτή των υπαίθριων επιγραφών θα κρατήσει χρόνια αλλά τελικά θα δώσει πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία του Αλφαβήτου για όλη την Ελλάδα και την Μεσόγειο! Αλλά και για την ιστορία της Κρήτης μέσα από ιδιωτικές και δημόσιες επιγραφές, για την ιστορία των κρητικών διαλέκτων – έχουμε βρει ρήματα που δεν υπάρχουν αλλού… Η ερευνητική ομάδα έχει ανακαλύψει επιγραφή με σχέδιο του Λαβύρινθου συνοδευόμενη από λέξεις που μέχρι στιγμής δεν έχει διαβαστεί – ερευνάται αν είναι ετεοκρητική γλώσσα. Εχει ακολουθία ετεοκρητικών γραμμάτων κι αν είναι τέτοια, θα σημάνει ότι πολίτες της Πραισσού είχαν φτάσει ως το Σαμώνιο, που ανατρέπει τη γνωστή ως σήμερα ιστορία των ελληνιστικών πόλεων της ευρύτερης περιοχής. Εντοπίστηκαν γράμματα που δεν υπάρχουν στο υπόλοιπο κρητικό αλφάβητο. Άλλες επιγραφές της ετεοκρητικής περιόδου δεν έχουν βρεθεί στην περιοχή. «Είναι ένας ιστορικός, αρχαιολογικός, διαλεκτικός, επιγραφικός θησαυρός», όπως δήλωσε η κ. Οικονομάκη.
Ο κ. Ανδρουλάκης εξήγησε ότι η προγραμματική σύμβαση θα είναι πολυετής και αναμένει το σχέδιο πρότασης από την κ. Οικονομάκη ώστε να αναζητηθεί και το κονδύλι. Επεσήμανε τη σημασία που έχει αυτός ο μοναδικός πλούτος σε επιστημονική αλλά και ευρύτερη σημασία για την ιστορία και την ταυτότητα του τόπου μας να διασωθεί και να διαδοθεί τόσο στην επιστημονική κοινότητα όσο και στην ευρύτερη κοινωνία. Η γλώσσα αποτελούσε και αποτελεί εργαλείο παραγωγής και διάδοσης πολιτισμού. Θα εξεταστεί η αξιοποίηση αυτού του υλικού και της γνώσης για να γίνει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα αλλά και ψηφιακό επιγραφικό μουσείο, είπε ο αντιπεριφερειάρχης.
ΝΙΚΟΣ ΤΡΑΝΤΑΣ
