Μιλώντας για τη Μάχη με την ευκαιρία του σημερινού εορτασμού της 151ης Επετείου από την εμβληματική Μάχη του Λασιθίου, η οποία σηματοδότησε τους αγώνες των Κρητών αλλά και Ευρωπαίων εθελοντών για την απελευθέρωση της Κρήτης από τους οθωμανούς κατακτητές τον Μάιο του 1867, ο πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Προκόπης Παυλόπουλος ανέφερε ιστορικά στοιχεία όπως: «Εσείς, οι Κρήτες, πολεμήσατε με απαράμιλλο ηρωϊσμό και μοναδική φιλοπατρία, όπως απέδειξε προηγουμένως το Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου στις 9 Νοεμβρίου 1866. Αλλά μείνατε, σε μεγάλο βαθμό, δυστυχώς αβοήθητοι, οπότε τελικώς η Επανάσταση, ως γνωστόν, κατεστάλη. Η μάχη του Λασιθίου συνιστά κορυφαίο γεγονός στην διάρκεια αυτής της εξέγερσης των γενναίων ψυχών των Προγόνων σας κατά της οθωμανικής κατοχής του Νησιού. Ο χώρος δράσης των Επαναστατών, μετά το Ολοκαύτωμα του Αρκαδίου, ήταν το γραφικό οροπέδιο Λασιθίου, τα Σφακιά της Ανατολικής Κρήτης, όπως αποκαλούσαν τότε το Λασίθι. Σ’ αυτά εδώ, λοιπόν, τα ηρωικά χώματα, οι Λασιθιώτες και οι συμπολεμιστές τους, προσπάθησαν, με απαράμιλλο θάρρος, ν’ αναχαιτίσουν τις αντίπαλες δυνάμεις του Ομέρ Πασά. Στο σύνολό τους, οι Επαναστάτες αριθμούσαν τους 2.000-3.000, περίπου, άνδρες. Από την άλλη πλευρά, οι οθωμανοί, σύμφωνα με την έκθεση-αναφορά του Υποπρόξενου της Ελλάδας στο Ηράκλειο, Ιωάννου Μπαρουξάκη, προς τον Πρωθυπουργό Χαρίλαο Τρικούπη, ήταν είκοσι και παραπάνω χιλιάδες. Επιπλέον, υποστηρίζονταν από οκτώ πυροβόλα, τρεις χιλιάδες ιππείς και χιλιάδες φορτηγά ζώα που μετέφεραν το υλικό του πολέμου. Ο Ομέρ Πασάς και ο στρατός του είχαν στρατοπεδεύσει στο Καστέλλι της Πεδιάδος, με σκοπό να εξοντώσουν τους επαναστατημένους προγόνους σας. Τα γεγονότα στην συνέχεια εκτυλίχθηκαν ως ακολούθως: Το σχέδιο κατάληψης του Λασιθίου καταστρώθηκε, στις 19 Μαΐου, από τον ίδιο τον Ομέρ Πασά και τους στρατηγούς του Ρεσίτ Πασά, Αλή Σαρχός (αρχηγούς των Τουρκικών Δυνάμεων) και τον Φερίκ Ισμαήλ Πασά (επικεφαλής των Αιγυπτιακών δυνάμεων). Την επόμενη ημέρα, 20 Μαΐου, ο Ομέρ άρχισε αναγνωριστικές διερευνήσεις στα διάφορα μέτωπα του Οροπεδίου, οι οποίες είχαν κι έναν παραπλανητικό χαρακτήρα. Οι επαναστάτες οργάνωσαν την άμυνά τους και δημιούργησαν τους απαραίτητους σχηματισμούς στις γνωστές προσβάσεις, γιατί περίμεναν τον εχθρό ή από το Κράσι ή από της Καράς το πηγάδι ή από του Τσούλη το μνήμα ή από το Σελί της Αμπέλου. Ο Ομέρ, όμως, με 15.000 στρατό, ακολουθώντας τη Γερακιανή λαγκάδα, κατόρθωσε να εισβάλει, αρχικά με το ιππικό του από την λαγκάδα της Πλάτης κι’ έπειτα με το κύριο σώμα του στρατού του, στο Οροπέδιο του Λασιθίου. Υπήρχε βέβαια μια φρουρά από 100 άνδρες στην θέση Μαθιά, αλλά, όπως είναι προφανές, δεν μπορούσε να σταματήσει τον πολυάριθμο στρατό του Ομέρ. Ένα άλλο τμήμα του τουρκικού στρατού, με τον Ρεσίτ Πασά, ανέβαινε από της Καράς το πηγάδι. Έτσι, μ’ ένα παραπλανητικό, κυκλωτικό στρατηγικό σχέδιο, κατόρθωσε ο Ομέρ να μπει στο Λασίθι, στις 21 Μαΐου. Ακατάβλητοι, ωστόσο, οι Επαναστάτες ανασυντάχθηκαν και κατέλαβαν την περιοχή από τον Πινακιανό μέχρι την Κρουσταλλένια. Οι Τούρκοι, με την σειρά τους, ήλεγχαν το μέρος από το Καμινάκι μέχρι την Πλάτη και, παραλλήλως, προχωρούσαν στον κάμπο με το ιππικό τους. Τότε, οι αρχηγοί Κόρακας και Σφακιανάκης, με πολλούς οπλαρχηγούς ξεχύθηκαν στον κάμπο για ν’ αναχαιτίσουν την πορεία του τουρκικού ιππικού. Εδώ έλαβε χώρα η πρώτη αναμέτρηση στήθος με στήθος, όπου οι εξεγερμένοι Κρήτες και οι συμπολεμιστές τους πολέμησαν ηρωικώς, καθώς κατόρθωσαν να τρέψουν σε άτακτη φυγή τον εχθρό και να τον καθηλώσουν, απωθώντας τον στην θέση Αφέντης. Η μάχη κράτησε από τις 5 το πρωί ως τις 10 το βράδυ και οι Επαναστάτες, παρ’ όλες τις ελλείψεις τους σε όπλα, πυροβολικό και αριθμό ανδρών, αναδείχθηκαν νικητές. Οι νεκροί και τραυματίες Τούρκοι έφθασαν τους 700, ενώ από τους Επαναστάτες σκοτώθηκαν ή πληγώθηκαν 40. Μεταξύ των νεκρών ήταν και ο Δημήτριος Πετροπουλάκης. Οι Επαναστάτες, εξαντλημένοι από την κούραση και την πείνα και χωρίς πολεμοφόδια, κατευθύνθηκαν προς την Κρουσταλλένια, όπου βρισκόταν η Επιτροπή του Αγώνα και υπήρχε αποθήκη πολεμοφοδίων, όπως και εργοστάσιο φυσιγγίων, προκειμένου να επανεξοπλισθούν. Στις 23 Μαΐου είχαμε νέα, σκληρή σύγκρουση των αντιτιθεμένων δυνάμεων, η οποία απλώθηκε από το Καμινάκι μέχρι τον Πινακιανό. Παρά την συντριπτική αριθμητική υπεροχή των δυνάμεων του εχθρού, τις εφόδους του πεζικού και τον αδιάκοπο κανονιοβολισμό, οι Επαναστάτες πολέμησαν γενναία, δεν μετατοπίσθηκαν από τις θέσεις που υπεράσπιζαν και οι απώλειες που προξένησαν στον εχθρό υπήρξαν σημαντικές. Οι νεκροί και τραυματίες οθωμανοί ήταν
περίπου 400. Στις 28 Μαΐου, οι Κρήτες Επαναστάτες ανασυγκροτήθηκαν στο οροπέδιο του Λιμνακάρου. Όταν το έμαθαν οι Τούρκοι, πήγαν να τους βρουν. Ωστόσο, με ελιγμό οι Κρήτες ξανακατέβηκαν στον κάμπο του Λασιθίου. Εκεί κατέφθασαν το πρωί της 29ης Μαΐου και οι Τούρκοι. Μετά από μια δίωρη, λυσσώδη μάχη, οι Επαναστάτες, οι οποίοι βρίσκονταν στο τμήμα από Μαρμακέττω μέχρι Τζερμιάδω, έτρεψαν τον εχθρό σε άτακτη φυγή, προκαλώντας του μεγάλες απώλειες. Την ίδια μέρα ο εχθρός έκαψε το μοναστήρι της Κρουσταλλένιας. Έτσι καταστράφηκε και το αμφίβολης χρησιμότητας -αφού τα τουφέκια των επαναστατών ήσαν διαφόρων διαμετρημάτων- εργοστάσιο των φυσιγγίων, γεγονός που, πάντως, είχε αρνητικές επιπτώσεις στην πορεία του Αγώνα. Ακολούθως, οι οθωμανοί έκαψαν και τα υπόλοιπα χωριά του Λασιθίου, διαπράττοντας φρικτά εγκλήματα και ανείπωτες βιαιότητες, οπότε οι Επαναστάτες έδωσαν τις τελευταίες τους μάχες στο βόρειο τμήμα του Λασιθίου και κατέφυγαν στο Καθαρό, την Αλόιδα και την Σελένα, για να αποφύγουν τον εχθρικό κλοιό, ο οποίος συνεχώς γινόταν πιο ασφυκτικός. Από εκεί, πλέον, θα μπορούσαν να συνεχίσουν μόνο ένα είδος κλεφτοπόλεμου εναντίον των οθωμανών».
Για τη Μάχη του Λασηθίου το απόσπασμα από το ποίημα: «Η γιγαντομαχία του Λασιθίου (21-30 Μαΐου 1867)» που περιλαμβάνεται στο βιβλίο: Σμυρνάκης, Ζ. (2015). Το Αβδού. Ιστόρημα & όνομα σε στίχους απλούς. Αβδού: Μ.Ε.Σ.Α, σελ 164) αναφέρει:
«Και εις τον κάμπο Λασυθιού την ιδιαμένη ώρα, σκηνές της Αποκάλυψης φρικτές λαμβάνουν χώρα. Δεν είναι μια συμπλοκή, μηδέ αψιμαχία, μέχρις εσχάτων ο αγών για την ελευθερία. Χιλιάδες τούρκικος στρατός, Σουλτάνου το ρηγάτο, ιππείς Κερκέζοι, και μετά κ’ Αιγύπτου το φουσάτο, και ρέμπελοι Οθωμανοί με τοπικούς αγάδες μ’όλους αυτούς οι Κρητικοί «αντάλλαξαν τις μπάλες». Κι ο ‘Αι-Γιάννης είν’ παρών ‘Αρχων Μεσοκαμπίτης, συμπολεμά και βοηθά στη λευτερία της Κρήτης. Πολέμου η φλόγα άναψε στην Πλάτη, Καμινάκι, στο Γεροντομουρί, Ψυχρό και Μέσα Λασυθάκι στον ‘Αγιο Γεώργιο κι ‘Αγιο Κωνσταντίνο, στην Κρουσταλλένια τη μονή το φρούριο εκείνο, τον Αβρακόντε, Πλαθιανώ, Κουδουμαλιά αγγίζει, στο Μαρμακέτω προχωρεί, Φαρσάρω καψαλίζει, Μετόχι, Σκάφη, Μαγουλά, πέρα στο Νικηφόρ(δ)ω. Μέσα Λασύθι έπληξε το βέλος το πυρφόρο, κεντά Τζερμιάδω και Λαγού, Νήσιμο, Σταυρωμένο, Παπούρα και Πινακιανώ στα όπλα τυλιγμένο. Και επαναλαμβάνονται του Σολωμού οι στίχοι, όπως φτωχά θ’ αποδωθούν εδώ για το Λασύθι: Τουφέκια κούφια ακούγονται, σμίξεις σπαθιών ηχούνε, ξύλα πελέκια και τριγμοί δοντιών αχολογούνε».





































































































