Αφιέρωμα στο Οροπεδιο Λασιθίου είχε η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ με τίτλο “Οροπέδιο Λασιθίου: Το γήινο πρόσωπο της Κρήτης” που υπογράφει η Ελευθερία Αλαβάνου.
Είναι διάσημο για την πλούσια αγροτική παραγωγή, τους ανεμόμυλους και τα ιστορικά του σπήλαια, περισσότερο απ’ όλα όμως εκπλήσσουν η αυτονομία και η εκπληκτική ηρεμία του.
Η Ελένη, πλανόδια πωλήτρια κρητικού θυμαρίσιου μελιού, βουτάει ένα καρύδι στο μέλι και μου το δίνει με το χέρι της στο στόμα. Ο ∆ημήτρης, αγρότης, ευγενικός και πολύ ανοιχτοχέρης, γεμίζει μια σακούλα με άνηθο, λόλες και ένα κασόνι με πατάτες και μου τα χαρίζει για να θυμάμαι την εύφορη γη του Οροπεδίου. Ο κύριος Μανώλης περιφέρεται με το ποδήλατό του στα χωράφια, μπροστά από τους παλιούς ανεμόμυλους, ενώ ο κύριος Νίκος κερνάει λαδόψωμο (παξιμάδι με λάδι), φέτα και τσικουδιά στις 11.29 το πρωί…
Το μικρό οδοιπορικό στο Οροπέδιο Λασιθίου, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μέρη της ανατολικής Κρήτης, που σχηματίζεται από την οροσειρά της ∆ίκτης, αποκαλύπτει ότι είναι ένας κόσμος από μόνο του. Ησυχο, με αργούς, βουνίσιους ρυθμούς, το Οροπέδιο ξεχωρίζει από το υπόλοιπο –πιο τουριστικό και κοσμοπολίτικο– Λασίθι.
Παρά την κάπως απόμακρη θέση του, ανακαλύπτω ότι μια δόση Οροπεδίου υπάρχει σε κάθε κρητική γωνιά, η εύφορη γη του προμηθεύει με όλα τα καλά –πατάτες, ντομάτες, πιπεριές, κολοκύθια, φασόλια, ρεβίθια, μήλα, αχλάδια, καρπούζια κ.λπ.– τις λαϊκές του νησιού. Ο αγροτικός χαρακτήρας του, πάντως, δεν είναι κάτι καινούργιο. Παρότι κατά την ενετοκρατία η περιοχή είχε εγκαταλειφθεί για μια περίοδο, επειδή οι Ενετοί φοβούνταν ότι μπορούσε να λειτουργήσει σαν πυρήνας επαναστατών, για οικονομικούς λόγους, επέτρεψαν να κατοικηθούν ξανά τα χωριά γύρω από το Οροπέδιο και οι άνθρωποί τους να καλλιεργούν τη γη. Ετσι, δημιουργήθηκαν και οι λεγόμενες λίνιες, δηλαδή τα κανάλια αποστράγγισης για τα λιμνάζοντα νερά, που επέτρεψαν στη γη να καρποφορήσει μετά τα χρόνια της εγκατάλειψης.
Aιολικό πάρκο
Οι λίνιες είναι από τα κύρια χαρακτηριστικά του Οροπεδίου. Το διασημότερο όμως είναι οι ανεμόμυλοι. Μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες, το Οροπέδιο ήταν ένα απέραντο αιολικό πάρκο, με εκατοντάδες ανεμόμυλους να τροφοδοτούν με νερό τις καλλιέργειες, δημιουργώντας το πιο ζωντανό τοπίο που μπορούσες να αντικρίσεις στην περιοχή. Σήμερα, την εικόνα του κιτρινοπράσινου κάμπου, με σφηνωμένους μέσα του τους αμέτρητους λεπτοκαμωμένους μύλους με τα λευκά πανιά, μπορεί να τη δει κανείς μόνο στις παλιές αφίσες που είναι κολλημένες στους τοίχους των καφενείων.
Στο πέρασμα του χρόνου, τα πράγματα άλλαξαν, εκσυγχρονίστηκαν, και οι ανεμόμυλοι… αναπαύτηκαν. Τα απομεινάρια τους σίγουρα δεν μοιάζουν σε τίποτα με τις φαντεζί μινιατούρες που πουλάνε οι μικροπωλητές στα χωριά του Οροπεδίου. Θλιβερό, αλλά ταυτόχρονα λογικό. Οσο γραφικοί κι αν είναι οι μύλοι για τον επισκέπτη, δεν ήταν ανταγωνιστικοί προς τις νέες τεχνολογίες. Και αυτό υπήρξε καθοριστικό για τους ανθρώπους που η επιβίωσή τους βρισκόταν σε άμεση εξάρτηση από την απόδοσή τους. Ο ∆ημήτρης θυμάται ότι πριν από καμιά εικοσιπενταριά χρόνια, τότε που λειτουργούσε ακόμη ο μύλος της οικογένειας, ο ίδιος έπρεπε να κάνει περισσότερη και πιο κοπιαστική δουλειά στο χωράφι απ’ ό,τι σήμερα, που έχει εγκαταστήσει ένα σύγχρονο αυτόματο σύστημα άρδευσης.
Από τα χωράφια στα χωριά
Η καρδιά του Οροπεδίου χτυπάει στις καλλιέργειες, αυτό είναι σίγουρο, παρ’ όλα αυτά το Οροπέδιο έχει και τα χωριά του, που είναι χτισμένα κυκλικά, σε πολύ κοντινές αποστάσεις το ένα από το άλλο: Τζερμιάδω, Αβρακόντες, Λαγού, Αγιος Γεώργιος, Ψυχρό και Μέσα Λασίθι είναι μερικοί από τους πιο γνωστούς οικισμούς του.
Mε μονόπατα και δίπατα σπίτια, καφενεία με ξύλινα χρωματιστά πορτοπαράθυρα, μισοσβησμένες ταμπέλες από μαγαζιά που έχουν κλείσει, ζέστη, περιφερόμενες γάτες και πολλή, μα πολλή ηρεμία. Το σκηνικό στα χωριά του Οροπεδίου θυμίζει κάτι από Αγρια ∆ύση – γλυκιά νωχελικότητα, με μια ίσως υπερβολική νηνεμία…
Το ταξίδι στα ορεινά αυτά χωριά με τα φανταστικά ονόματα είχε μικρές αλλά πολύτιμες στιγμές, όπως τη συνάντηση με την κυρία Γεωργία, που μου έμαθε πώς γίνεται το χειροποίητο κεντητό καρέ, σε ένα μαγαζί με είδη λαϊκής τέχνης στο Τζερμιάδω, ή τη γνωριμία με μια ομάδα παραγωγών που, όταν τους πρωτοείδα, ήταν καθισμένοι καταγής, πνιγμένοι σε μια πράσινη θάλασσα από φασόλια, στο χωριό Λαγού, να τα καθαρίζουν για να τα στείλουν σε λαϊκή του Ηρακλείου.
Στον Αγιο Γεώργιο ξεχωρίζω μια πολύ καλοφτιαγμένη γειτονιά τεσσάρων μουσείων (Λαογραφικό, Εκκλησιαστικό, Νεοκλασικό, Ελευθερίου Βενιζέλου), που δίνει χρώμα και ζωντάνια στο χωριό. Περισσότερο απ’ όλα, όμως, εντυπωσιάζομαι από την απρόσμενη συνάντηση με μια παρέα Πακιστανών (κατά πάσα πιθανότητα είναι εργάτες γης), οι οποίοι παίζουν κρίκετ σε ένα αυτοσχέδιο τερέν, σε μια γωνία του Αγίου Γεωργίου. Κρίκετ στο Οροπέδιο Λασιθίου!
Στα ίχνη του ∆ία και του Κρόνου
Φεύγοντας από τους οικισμούς, υπάρχουν μια δυο ακόμα στάσεις που αξίζει να κάνει κανείς, ειδικά αν γοητεύεται από ιστορίες… κοσμογονίας. Σε πολύ κοντινή απόσταση από το Ψυχρό, περίπου πέντε λεπτά με το αυτοκίνητο, το σκηνικό αλλάζει: κίνηση, τουρίστες, εστιατόρια. Καμία σχέση με τους βραδείς ρυθμούς των χωριών, το συγκεκριμένο μέρος είναι γεμάτο βαβούρα και ζωηρά πλήθη.
Ακολουθώντας τον κόσμο, παίρνουμε το πεζοπορικό μονοπάτι και έπειτα από 15-20 λεπτά ανάβασης –στη δυτική πλευρά της ∆ίκτης– φτάνουμε στον προορισμό μας: το σπήλαιο όπου κατά μία εκδοχή γεννήθηκε ο ∆ίας, το ∆ικταίο Αντρο. Η περιηγητική διαδρομή του είναι σχεδιασμένη κυκλικά και σε όλο το μήκος της θαυμάζω τους εντυπωσιακούς σταλακτίτες και σταλαγμίτες. Ξεναγός δεν υπάρχει, θα βρείτε όμως έντυπο με αναλυτικές πληροφορίες γι’ αυτόν τον αρχαίο χώρο λατρείας που ανακαλύφθηκε από χωρικούς στα τέλη του 19ου αιώνα, προσέλκυσε το ενδιαφέρον Ελλήνων και ξένων αρχαιολόγων και ταυτίστηκε με το καταφύγιο που βρήκε η Ρέα από τον Κρόνο για να γεννήσει τον ∆ία. Ο μύθος θέλει το βρέφος να μεγαλώνει με το γάλα της τροφού-κατσίκας Αμάλθειας και να προστατεύεται από τους Κουρήτες, τις μυθικές μορφές που με τον χορό τους κάλυπταν το κλάμα του.
Στην απέναντι πλευρά του Οροπεδίου, μεταξύ των χωριών Τζερμιάδω και Μαρμακέτω, βρίσκεται το Κρόνιο σπήλαιο, με σημαντικά ευρήματα από τη νεολιθική περίοδο μέχρι τα βυζαντινά χρόνια (μεταξύ άλλων, φύλλα χρυσού αλλά και ειδώλια από ελεφαντόδοντο και φαγεντιανή). Το περίεργο είναι ότι, όπως κατάφερε να επιβιώσει ως νεογέννητο ο ∆ίας και τελικά να εξοβελίσει τον Κρόνο από το βάθρο του, έτσι και το σπήλαιό του επισκιάζει αυτό του πατέρα, παρ’ όλα αυτά ήθελα πολύ να το δω και αυτό. Ακολουθώντας τις πινακίδες μέχρι κάποιο σημείο, μπαίνω με το αυτοκίνητο σε έναν χωματόδρομο, προσπερνάω μια σκάλα, προχωράω, ο δρόμος γίνεται ανηφορικός, το σπήλαιο δεν φαίνεται πουθενά, σιγά-σιγά βραδιάζει, τα παρατάω. Οπως δείχνουν τα πράγματα, δεν έχει Κρόνιο σπήλαιο σ’ αυτή την εκδρομή… Η μόνη μου απορία είναι αν αυτή η χωρίς πινακίδες, βουβή σκαλίτσα που προσπέρασα οδηγούσε τελικά στο σπήλαιο του έκπτωτου ηγέτη, που κάποτε εξουσίαζε τα πάντα.
