Η ανάπτυξη του τόπου μας (σε ότι αφορά τις δημόσιες παρεμβάσεις) και με επίκεντρο τον τουριστικό Άγιο Νικόλαο και τις ακτές της Ελούντας και του Μεραμπέλλου βρίσκεται επί δεκαετίες εγκλωβισμένη σε μια κοντόφθαλμη λογική. Η τοπική αυτοδιοίκηση στην Ιεράπετρα, το Οροπέδιο, τη Σητεία και τον τουριστικό Άγιο Νικόλαο, πιεσμένη από τις άμεσες ανάγκες και την καταμέτρηση της κάλπης, μετρούσε συχνά την επιτυχία της με τα κυβικά του τσιμέντου που έριχνε, με τις ασφαλτοστρώσεις και με στείρα, καθαρά τεχνοκρατικά έργα βιτρίνας.
Όμως, ο κόσμος αλλάζει ραγδαία. Και μαζί του αλλάζουν και οι κανόνες με τους οποίους η Ευρώπη χρηματοδοτεί την Περιφέρειά μας.
Η περασμένη Πέμπτη αποτελεί ένα κομβικό σημείο για ολόκληρη την Κρήτη, καθώς επισημοποιείται η ένταξή μας σε μια νέα εποχή που βάζει στο επίκεντρο τον άνθρωπο, το περιβάλλον και την αισθητική. Το κείμενο που ακολουθεί, και το οποίο οφείλουμε να μελετήσουμε με τεράστια προσοχή όλοι όσοι ασχολούμαστε με τα κοινά, την αυτοδιοίκηση και το μέλλον του νησιού μας, αναλύει αυτήν ακριβώς τη νέα πραγματικότητα.
Το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους (New European Bauhaus – NEB) είναι μια δημιουργική, διεπιστημονική πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία έχει ως στόχο να συνδέσει την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (European Green Deal) με τους χώρους διαβίωσης και την καθημερινότητά μας.
Ενώ η Πράσινη Συμφωνία δίνει το αυστηρό νομοθετικό και οικονομικό πλαίσιο για την κλιματική ουδετερότητα, το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους έρχεται να δώσει σε αυτή τη μετάβαση «πρόσωπο» και «ψυχή». Επιδιώκει να κάνει την πράσινη μετάβαση όχι μόνο αναγκαία, αλλά και ελκυστική, προσιτή και χειροπιαστή στις τοπικές κοινωνίες.
Οι Τρεις Βασικοί Πυλώνες
Η πρωτοβουλία εμπνέεται από το ιστορικό αρχιτεκτονικό και καλλιτεχνικό κίνημα του Bauhaus των αρχών του 20ού αιώνα (το οποίο γεφύρωσε την τέχνη με τη βιομηχανία), αλλά προσαρμόζεται στις προκλήσεις του 21ου αιώνα. Κάθε έργο ή στρατηγική που εντάσσεται στο NEB πρέπει να συνδυάζει ταυτόχρονα τρεις αξίες:
Για να έχει τύχη οποιαδήποτε πρόταση χρηματοδότησης από εδώ και στο εξής, οφείλει να ενσωματώνει αρμονικά και ταυτόχρονα τρεις αδιαπραγμάτευτους πυλώνες:
Βιωσιμότητα (Sustainability): Αφορά την προστασία του κλίματος, την ενίσχυση της κυκλικής οικονομίας και τη μηδενική ρύπανση. Στην πράξη, για τα δημόσια έργα μας, αυτό μεταφράζεται στη χρήση φιλικών προς το περιβάλλον υλικών και σε παρεμβάσεις που ενισχύουν την τοπική βιοποικιλότητα. Αφήνουμε πίσω το παρωχημένο μοντέλο της αλόγιστης τσιμεντοποίησης και σκεφτόμαστε με όρους ανθεκτικότητας.
Αισθητική (Beautiful / Aesthetics): Εστιάζει στην ποιότητα της εμπειρίας και του σχεδιασμού. Ο χώρος δεν αρκεί πια να είναι απλώς λειτουργικός ή έστω οικολογικός. Πρέπει να αναβαθμίζει την ποιότητα ζωής των πολιτών, να είναι όμορφος και να σέβεται απόλυτα την πολιτιστική και αρχιτεκτονική κληρονομιά του τόπου μας. Από την αξιοποίηση της ντόπιας πέτρας μέχρι τον σεβασμό στον παραδοσιακό ιστό των χωριών μας στο Πάνω Μεραμβέλλο ή τη Σητεία, η ταυτότητα του τόπου πρέπει να αναδεικνύεται.
Συμπερίληψη (Together / Inclusion): Προωθεί την ισότητα και την καθολική προσβασιμότητα. Οι λύσεις και οι αναβαθμισμένοι δημόσιοι χώροι δεν πρέπει να αποτελούν προνόμιο των λίγων. Οφείλουν να είναι οικονομικά προσιτοί σε όλους, καταπολεμώντας τον αποκλεισμό, στηρίζοντας τα ΑμεΑ και ενισχύοντας την κοινωνική συνοχή στις γειτονιές μας.
Πώς Εφαρμόζεται στην Πράξη
Στην ουσία, το NEB αποτελεί έναν μηχανισμό περιφερειακής και αστικής ανάπτυξης. Μεταφράζεται σε χρηματοδοτήσεις, βραβεία (NEB Prizes) και πιλοτικά έργα που αφορούν:
Την ανακαίνιση κτιρίων και την ανάπλαση δημόσιων χώρων.
Την αναζωογόνηση υποβαθμισμένων γειτονιών ή πρώην βιομηχανικών περιοχών.
Την ανάπτυξη νέων, καινοτόμων δομικών υλικών (π.χ. βιώσιμη ξυλεία, ανακυκλωμένα υλικά).
Τη δημιουργία πλατφορμών διαλόγου ανάμεσα σε αρχιτέκτονες, μηχανικούς, καλλιτέχνες, επιστήμονες και την ίδια την τοπική αυτοδιοίκηση.
Ήδη, για την περίοδο 2025-2027, έχει τεθεί σε εφαρμογή το NEB Facility (Μηχανισμός ΝΕΒ), ένα νέο εργαλείο που θα διοχετεύσει ευρωπαϊκούς πόρους για την έρευνα, την καινοτομία και την ανάπτυξη τέτοιων πρότζεκτ στις ευρωπαϊκές περιφέρειες.
Το κρίσιμο στοιχείο
Αυτό που πρέπει να κρατήσουμε για το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους (NEB) είναι ότι δεν αποτελεί ένα ξεχωριστό, αυτόνομο ταμείο, αλλά μια «οριζόντια» στρατηγική επιταγή.
Λειτουργεί ως πυξίδα που κατευθύνει και «χρωματίζει» τα υφιστάμενα ευρωπαϊκά κονδύλια, με κυριότερο όχημα την Πολιτική Συνοχής και το ΕΣΠΑ 2021-2027. Για την τοπική αυτοδιοίκηση και τις Περιφέρειες, αυτό σημαίνει πρακτικά ότι η ενσωμάτωση των αρχών του NEB μετατρέπεται από ιδεολογικό αφήγημα σε προαπαιτούμενο (ή ισχυρό πλεονέκτημα) για την άντληση πόρων.
Τα Περιφερειακά Επιχειρησιακά Προγράμματα (ΠΕΠ)
Δείτε πώς διαπλέκεται ακριβώς το NEB με την περιφερειακή ανάπτυξη και τα προγράμματα του ΕΣΠΑ. Στη νέα προγραμματική περίοδο του ΕΣΠΑ 2021-2027, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) επιδοτεί κατεξοχήν τον Στόχο Πολιτικής 5 της ΕΕ: «Μια Ευρώπη πιο κοντά στους πολίτες της».
Όταν μια Περιφέρεια προκηρύσσει προσκλήσεις για έργα μέσα από το δικό της ΠΕΠ, η ένταξη των κριτηρίων του NEB (Βιωσιμότητα, Αισθητική, Συμπερίληψη) προσδίδει συγκριτικό πλεονέκτημα στην αξιολόγηση των προτάσεων. Για παράδειγμα, η ενεργειακή αναβάθμιση ενός δημόσιου κτιρίου δεν αρκεί πλέον να κρίνεται μόνο από το πόση ενέργεια εξοικονομεί. Αξιολογείται και το αν χρησιμοποιεί φιλικά προς το περιβάλλον υλικά, αν βελτιώνει την αισθητική του αστικού τοπίου και αν κάνει τον χώρο πιο προσβάσιμο.
Εργαλεία Χωρικής Ανάπτυξης (ΒΑΑ & ΟΧΕ)
Τα εργαλεία όπου το NEB βρίσκει την απόλυτη πρακτική του εφαρμογή στις τοπικές κοινωνίες είναι:
ΒΑΑ (Βιώσιμη Αστική Ανάπτυξη): Στρατηγικές για αστικά κέντρα (εδώ ταιριάζει το πρόγραμμα του Αγίου Νικολάου – με τον παραλιακό μέχρι πρότινος και τα έργα που αναμένονται τώρα – καθώς και τα έργα των τριών άλλων πρωτευουσών της Κρήτης, που όπως γράφαμε στο προχθεσινό πρωτοσέλιδο έχουν μεγαλύτερη ωριμότητα).
ΟΧΕ (Ολοκληρωμένες Χωρικές Επενδύσεις): Στρατηγικές για ευρύτερες περιοχές (π.χ. ορεινοί όγκοι, παράκτιες ζώνες, περιοχές με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά).
Όταν ένας Δήμος ή μια Περιφέρεια σχεδιάζει μια στρατηγική ΒΑΑ/ΟΧΕ (π.χ. την ανάπλαση ενός παραλιακού μετώπου ή την αναβίωση ενός ιστορικού κέντρου), η εναρμόνιση με το NEB «ξεκλειδώνει» ευκολότερα τις εγκρίσεις. Τα έργα πρέπει να αποδεικνύουν ότι σχεδιάστηκαν μέσω συμμετοχικών διαδικασιών (διαβούλευση με τους πολίτες – Together), αναδεικνύουν την πολιτιστική ταυτότητα του τόπου (Beautiful) και σέβονται το κλίμα (Sustainable).
Η Αλλαγή στο Αφήγημα των Έργων
Η σύνδεση του NEB με το ΕΣΠΑ αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται αλλά και επικοινωνούνται τα δημόσια έργα. Αντί η στόχευση να είναι αυστηρά τεχνοκρατική («ρίξαμε Χ τόνους τσιμέντο, απορροφήσαμε Υ εκατομμύρια»), το έργο πλέον πρέπει να αφηγείται μια ιστορία μετάβασης.
Μια επιτυχημένη χρηματοδότηση αναδεικνύει: Την επαναχρησιμοποίηση παλαιών κελυφών (π.χ. μετατροπή παλιών βιομηχανικών ή αγροτικών εγκαταστάσεων σε κόμβους καινοτομίας ή πολιτισμού). Τη δημιουργία «πράσινων» και «μπλε» υποδομών μέσα στον αστικό ιστό. Την προώθηση της κυκλικής οικονομίας σε τοπικό επίπεδο.
Το “NEB Facility”
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, πέραν του ΕΣΠΑ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε πρόσφατα τη δημιουργία του NEB Facility (για την περίοδο 2025-2027), το οποίο διαθέτει δικό του προϋπολογισμό για έρευνα και ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων, απευθυνόμενο σε Περιφέρειες που θέλουν να λειτουργήσουν ως πρωτοπόροι (testbeds) στην εφαρμογή αυτών των πολιτικών.
Παραδείγματα που αλλάζουν τον Χάρτη
Υπάρχουν εξαιρετικά και πολύ πρόσφατα παραδείγματα στην Ελλάδα, τα οποία αποδεικνύουν πώς η λογική του «ρίχνω απλώς μπετόν» δίνει τη θέση της σε έργα με κοινωνικό, περιβαλλοντικό και αισθητικό αποτύπωμα. Μάλιστα, η ελληνική παρουσία έχει αρχίσει να διακρίνεται στα επίσημα βραβεία του θεσμού. Ακολουθούν τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα — από μικρές παρεμβάσεις έως τον κεντρικό περιφερειακό σχεδιασμό:
- Το «Tavros Project» (Ταύρος, Αττική) – Νικητής NEB Prizes 2025
Πρόκειται για την ενεργειακή αναβάθμιση μιας παλιάς προσφυγικής πολυκατοικίας στον Ταύρο, η οποία υλοποιήθηκε δωρεάν για τους ενοίκους της από την ομάδα εθελοντών Passivistas. Το έργο κέρδισε το κορυφαίο βραβείο στην κατηγορία “Προτεραιότητα στους τόπους και τους ανθρώπους που το έχουν περισσότερο ανάγκη”.
Πώς ενσωματώνει το NEB: Κάνει την πράσινη μετάβαση κοινωνικά δίκαιη (Together/Inclusion). Δεν πρόκειται για ένα πολυτελές “έξυπνο σπίτι” στα βόρεια προάστια, αλλά για κοινωνική κατοικία όπου οι λογαριασμοί ρεύματος των ενοίκων μηδενίστηκαν, καταπολεμώντας άμεσα την ενεργειακή φτώχεια.
- Το Σχολείο στο Φράξο (Άγναντα Τζουμέρκων) – Βραβείο NEB 2025
Μια εξαιρετική σύμπραξη του Δήμου Βορείων Τζουμέρκων με την διεπιστημονική ομάδα «Μπουλούκι», η οποία τιμήθηκε με το βραβείο NEB Boost for Small Municipalities. Αφορά την αποκατάσταση ενός παλιού σχολείου με χρήση παραδοσιακών τεχνικών δόμησης.
Πώς ενσωματώνει το NEB: Συνδέει άμεσα την αισθητική και την τοπική ταυτότητα (Beautiful) με τη βιωσιμότητα (Sustainable), χρησιμοποιώντας φυσικά υλικά του τόπου, όπως η πέτρα και το ξύλο, και διασώζοντας την παραδοσιακή τεχνογνωσία, ενώ ταυτόχρονα δίνει νέα ζωή σε ένα ορεινό, απομακρυσμένο χωριό.
- Η Στρατηγική Εφαρμογή: Το Πρόγραμμα «ΚΡΗΤΗ» 2021-2027
Περνώντας από το επίπεδο του μεμονωμένου κτιρίου στον ευρύτερο περιφερειακό σχεδιασμό, ένα πολύ «φρέσκο» και σημαντικό παράδειγμα προέρχεται από την Κρήτη. Στο πλαίσιο του New European Bauhaus Festival, ανακοινώθηκε ότι η Περιφέρεια Κρήτης (ΕΥΔ Προγράμματος «ΚΡΗΤΗ») επιλέχθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (DG REGIO) ως μία από τις 14 ευρωπαϊκές Περιφέρειες που θα λάβουν εξειδικευμένη Τεχνική Βοήθεια για την πρωτοβουλία NEB.
Πώς ενσωματώνει το NEB;
Αυτό δείχνει πώς μια ολόκληρη διοικητική περιφέρεια δεν εφαρμόζει το Μπάουχαους αποσπασματικά, αλλά το εντάσσει δομικά στον πυρήνα των χρηματοδοτήσεων και των επενδύσεών της. Η Κρήτη πλέον θα έχει υποστήριξη για να μετατρέψει τις αρχές του NEB σε συγκεκριμένα κριτήρια για τα έργα που θα χρηματοδοτήσει τα επόμενα χρόνια, δίνοντας το στίγμα στην ευρύτερη λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου.
Το κοινό αφήγημα
Και τα τρία παραδείγματα αποδεικνύουν ότι το NEB δεν είναι απλώς «διακόσμηση». Είτε πρόκειται για προσφυγικές πολυκατοικίες, είτε για ορεινά χωριά, είτε για την αναπτυξιακή στρατηγική ενός ολόκληρου νησιού, τα επιτυχημένα έργα αφηγούνται μια ιστορία συμμετοχής της κοινότητας, σεβασμού στο περιβάλλον και ανάδειξης της ταυτότητας του τόπου.
Το δικό μας στοίχημα στο Λασίθι
Για εμάς εδώ στο Λασίθι, τα μηνύματα αυτά είναι κάτι παραπάνω από ξεκάθαρα. Οι εποχές που οι Δήμοι του νομού μας (Αγίου Νικολάου, Ιεράπετρας, Σητείας και Οροπεδίου) σχεδίαζαν αστικές αναπλάσεις ή παρεμβάσεις στην ύπαιθρο μόνο με τη χρήση τσιμέντου και ασφάλτου, έχουν περάσει ανεπιστρεπτί. Η Περιφέρεια Κρήτης ήδη έκανε το μεγάλο βήμα, εξασφαλίζοντας την Τεχνική Βοήθεια. Τώρα είναι η σειρά των τοπικών μας αρχόντων να διαβάσουν σωστά τον νέο ευρωπαϊκό χάρτη. Αν θέλουν πραγματικά να φέρουν πόρους στον τόπο, οφείλουν να αλλάξουν νοοτροπία. Το «ρίχνω τσιμέντο» τελείωσε. Ήρθε η ώρα του σχεδιασμού με όραμα, ενσυναίσθηση, αισθητική και απόλυτο σεβασμό στο μοναδικό περιβάλλον και τον πολιτισμό της Κρήτης. Εκεί θα κριθούν όλοι από εδώ και πέρα.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
- Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
