Η μετάβαση προς καθαρές μορφές ενέργειας και μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία με απαλλαγή από τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα αποτελεί υψηλή προτεραιότητα τόσο των ευρωπαϊκών όσο και των εθνικών πολιτικών. Στη χώρα μας, ο αναπτυξιακός και οικονομικός ρόλος των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) είναι ήδη σημαντικός και διαρκώς ενισχύεται. Το αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ) του 2024 προβλέπει, με ορίζοντα το 2030, τη μείωση των συνολικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% σε σχέση με τα επίπεδα του 1990. Ωστόσο, η χωροθέτηση αυτών των μονάδων δεν είναι μια απλή τεχνοκρατική άσκηση επί χάρτου. Προκαλεί, εντελώς δικαιολογημένα, έντονες κοινωνικές αντιδράσεις, ιδιαίτερα στην Κρήτη και ειδικότερα στον νομό Λασιθίου, όπου το φυσικό τοπίο αποτελεί τον αδιαπραγμάτευτο πυρήνα της τουριστικής και αγροτικής μας ταυτότητας. Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ (ΕΧΠ-ΑΠΕ) και η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) που το συνοδεύει, επιχειρούν να θέσουν νέους κανόνες στο τοπίο.
Η Κρήτη ως «Ηπειρωτική Χώρα» και οι περιοχές καταλληλότητας
Μια από τις πιο κομβικές αλλαγές του νέου σχεδιασμού είναι η κατηγοριοποίηση του εθνικού χώρου για τα αιολικά πάρκα. Η Κρήτη, μαζί με την Εύβοια, εντάσσεται πλέον στην κατηγορία της ηπειρωτικής χώρας. Η ηπειρωτική χώρα διακρίνεται περαιτέρω σε Περιοχές Καταλληλότητας σε επίπεδο Δημοτικής Ενότητας, οι οποίες πρέπει να διαθέτουν σημαντικό αιολικό δυναμικό, δηλαδή μεγαλύτερο από 4 m/sec μεσοσταθμικά στο σύνολο της έκτασής τους. Στον νομό Λασιθίου, το Παράρτημα Ι του σχεδίου της Κοινής Υπουργικής Απόφασης ορίζει ρητά συγκεκριμένες Δημοτικές Ενότητες ως Περιοχές Καταλληλότητας για αιολικές εγκαταστάσεις. Στη σχετική λίστα περιλαμβάνονται η Δημοτική Ενότητα Νεάπολης στον Δήμο Αγίου Νικολάου, οι Δημοτικές Ενότητες Ιεράπετρας και Μακρύ Γιαλού στον Δήμο Ιεράπετρας, η Δημοτική Ενότητα Οροπεδίου Λασιθίου στον ομώνυμο Δήμο, καθώς και οι Δημοτικές Ενότητες Ανάληψης, Λεύκης, Ιτάνου και Σητείας στον Δήμο Σητείας.
Οριοθετώντας τις αντιδράσεις: Τι απαγορεύεται ρητά;
Απέναντι στον εύλογο φόβο των τοπικών κοινωνιών ότι η ύπαιθρος του Λασιθίου θα μετατραπεί ανεξέλεγκτα σε βιομηχανική ζώνη παραγωγής ενέργειας, οφείλουμε να εξετάσουμε με ψυχραιμία τις θεσμοθετημένες ζώνες αποκλεισμού. Το ΕΧΠ-ΑΠΕ ξεκαθαρίζει ότι σε όλες τις περιοχές αποκλείεται αυστηρά η χωροθέτηση αιολικών εγκαταστάσεων εντός συγκεκριμένων ευαίσθητων ζωνών. Πιο συγκεκριμένα, τίθεται απαγορευτικό για τις περιοχές που έχουν χαρακτηρισθεί ως Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους (ΤΙΦΚ), αλλά και για τις ορεινές περιοχές με υψόμετρο μεγαλύτερο των χιλίων διακοσίων μέτρων. Παράλληλα, προστατεύονται απόλυτα οι οριοθετημένες αρχαιολογικές ζώνες προστασίας Α, τα κηρυγμένα διατηρητέα μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, οι ζώνες απολύτου προστασίας της φύσης, οι πυρήνες εθνικών δρυμών και οι οικότοποι προτεραιότητας των Ειδικών Ζωνών Διατήρησης του Δικτύου Natura 2000. Ένα ακόμη εξαιρετικά κρίσιμο σημείο για τον Άγιο Νικόλαο και την ευρύτερη περιοχή του Μεραμβέλλου, είναι η απαγόρευση χωροθέτησης εντός των Δημοτικών Ενοτήτων οι οποίες κατατάσσονται στις κατηγορίες υψηλής τουριστικής ανάπτυξης, σύμφωνα με το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο Τουρισμού.
Φωτοβολταϊκά και Αγροτική Γη: Η πρόκληση του Νότου
Πέρα από τα αιολικά, ραγδαία είναι η εξάπλωση και των φωτοβολταϊκών πάρκων. Το νέο πλαίσιο αντιμετωπίζει τον εθνικό χώρο συνολικά για τις εγκαταστάσεις εκμετάλλευσης της ηλιακής ενέργειας. Εισάγει μάλιστα έναν νέο κανόνα, καθορίζοντας ένα μέγιστο ποσοστό εδαφικής κάλυψης από φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις ανά Περιφερειακή Ενότητα, το οποίο ορίζεται στο 1,5% της συνολικής έκτασης του νομού. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στην προστασία της πρωτογενούς παραγωγής, ένα ζήτημα που απασχολεί εντονότατα την αγροτική περιοχή της Ιεράπετρας. Το νομοθετικό κείμενο αναφέρει ξεκάθαρα ότι για την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σε γεωργική γη υψηλής παραγωγικότητας ισχύουν οι αυστηρές διατάξεις του άρθρου 56 του ν. 2637/1998, ενώ πλέον προβλέπονται ειδικές ρυθμίσεις για τους αγρο-φωτοβολταϊκούς σταθμούς, οι οποίοι επιτρέπουν τη συνύπαρξη παραγωγής ενέργειας και καλλιέργειας. Για την εκμετάλλευση της ηλιακής ενέργειας, το πλαίσιο ορίζει ως περιοχές προτεραιότητας κυρίως τις άγονες ή μη αρδευόμενες περιοχές, τις εκτάσεις που δεν προορίζονται για βόσκηση και μάλιστα κατά προτίμηση εκείνες που είναι αθέατες από αρχαιολογικούς χώρους και περιοχές με υψηλό δείκτη τουριστικής ανάπτυξης.
Το Θαλάσσιο μέτωπο και η προστασία των κόλπων της Κρήτης
Η συζήτηση για τα Υπεράκτια Αιολικά Πάρκα βρίσκεται ήδη στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου στο νησί. Το χωροταξικό θέτει κόκκινες γραμμές που οριοθετούν τον θαλάσσιο χώρο, καθησυχάζοντας ορισμένες από τις έντονες ανησυχίες. Ορίζονται σαφείς ζώνες αποκλεισμού, όπως οι κλειστοί κόλποι με εύρος μικρότερο των 1.500 μέτρων, οι γραμμές επιβατικής ναυσιπλοΐας, τα θεσμοθετημένα θαλάσσια και υποθαλάσσια πάρκα, καθώς και τα καταδυτικά πάρκα. Επιπρόσθετα, προστατεύονται οι Περιοχές Ανάπτυξης Υδατοκαλλιεργειών, με την εγκατάσταση ανεμογεννητριών να επιτρέπεται εντός των Περιοχών Οργανωμένης Ανάπτυξης Υδατοκαλλιεργειών μόνο εάν υπάρχει η ρητή συγκατάθεση του φορέα εκμετάλλευσης. Παρόμοιοι κανόνες ισχύουν και για τους θαλάσσιους πλωτούς φωτοβολταϊκούς σταθμούς, στους οποίους απαγορεύεται αυστηρά η χωροθέτηση πάνω από, ή σε άμεση επαφή με, λειμώνες της Ποσειδωνίας (Posidonia oceanica), διασφαλίζοντας την ακεραιότητα των ευαίσθητων αυτών θαλάσσιων οικοσυστημάτων.
Η Στρατηγική εκτίμηση και η πρόκληση της οπτικής όχλησης
Η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων αναγνωρίζει ξεκάθαρα πως, αν και τα έργα ΑΠΕ είναι καταρχάς φιλικά προς το περιβάλλον, δεν στερούνται δυνητικών επιπτώσεων, οι οποίες επεκτείνονται στο ανθρωπογενές περιβάλλον, όπως οι πόλεις, οι οικισμοί και η πολιτιστική κληρονομιά, αλλά και σε όμορες παραγωγικές δραστηριότητες όπως ο τουρισμός. Για να διαφυλαχθεί η τοπιολογική μας κληρονομιά, το σχέδιο επιβάλλει αυστηρά κριτήρια ένταξης στο τοπίο. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι η χωροθέτηση εγκαταστάσεων ηλιακής ενέργειας εντός ζώνης 1.500 μέτρων από μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς ή εντός 1.000 μέτρων από τη ζώνη απολύτου προστασίας λοιπών αρχαιολογικών χώρων και παραδοσιακών οικισμών, καθιστά απολύτως υποχρεωτική τη σύνταξη και προσκόμιση ειδικής μελέτης θέασης (Μελέτης Ορατότητας) κατά τη διαδικασία της περιβαλλοντικής αδειοδότησης.
Το αναπτυξιακό στοίχημα
Οι τοπικές κοινωνίες στην Κρήτη, και δη στο Λασίθι, δεν γυρνούν την πλάτη στην πράσινη ανάπτυξη. Αντιδρούν σθεναρά στην άναρχη και χωρίς όρια εξάπλωση που απειλεί την ταυτότητα του τοπίου, το οποίο αποτελεί το πραγματικό αναπτυξιακό μας κεφάλαιο. Το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ επιχειρεί να χαράξει μια ισορροπία ανάμεσα στους εθνικούς και κοινοτικούς στόχους, διαμορφώνοντας ένα πλαίσιο ρυθμίσεων για τη χωρική διάρθρωση των εγκαταστάσεων. Το σχέδιο καταγράφει τις περιοχές καταλληλότητας στον νομό μας, αλλά υπάρχουν περιοχές και κυρίως βουνά που αλλάζουν το τοπίο της ανατολικής Κρήτης δραματικά. Το μεγάλο στοίχημα πλέον, δεν είναι μόνο η τελική μορφή και η ψήφιση αυτών των κανόνων, αλλά η αυστηρή, διαφανής και αδιαπραγμάτευτη εφαρμογή τους στην πράξη από τις αδειοδοτούσες αρχές και το κράτος, χωρίς να πλήττεται το τοπίο, η ιστορία και η τοπική οικονομία.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
