Γράφει ο Τάσος Αναστασάκης, Παιδίατρος
Σε παγκόσμιο επίπεδο η παιδική παχυσαρκία συνεχίζει να αυξάνεται παίρνοντας διαστάσεις επιδημίας. Το ποσοστό των παχύσαρκων παιδιών κυμαίνεται μεταξύ 4-15%. Στην USA το ποσοστό παχύσαρκων παιδιών έχει διπλασιαστεί τα τελευταία είκοσι χρόνια. Εάν συνεχίσει να αυξάνεται με τον ίδιο ρυθμό, η παχυσαρκία σε λίγο θα αποτελεί την πρώτη αιτία θανάτου.
Στην πατρίδα μας τα παιδιά μας έχουν πάρει βάρος δυσανάλογο του ύψους τους τα τελευταία χρόνια. Οι γενετικοί και περιβαλλοντολογικοί παράγοντες σε συνδυασμό με την καθιστική ζωή, την έλλειψη άσκησης, την κατανάλωση ενεργειακά πυκνών τροφών και αναψυκτικών επιδεινώνουν το πρόβλημα. Ο κίνδυνος τα παχύσαρκα παιδιά να γίνουν παχύσαρκοι ενήλικες είναι μεγάλος.
Η παχυσαρκία είναι μια εξελισσόμενη σοβαρή νόσος με πολλές συννοσηρότητες.
Η πατρίδα μας μαζί με την Κύπρο κατέχουν πρωτεία στην παιδική, εφηβική και νεανική παχυσαρκία στην Ευρώπη.
Η παχυσαρκία οφείλεται σε περισσεύματα ενέργειας που αποθηκεύονται υπό μορφή λίπους. Η ενέργεια προσλαμβάνεται από τις τροφές υπό μορφή υδατανθράκων, λίπους και πρωτεϊνών, χρησιμοποιείται για τις λειτουργίες του οργανισμού, κίνηση, διατήρηση θερμοκρασίας, παραγωγή θερμότητας, μεταβολισμό, ανάπτυξη. Όταν υπάρχει περίσσεια ενέργειας αποθηκεύεται υπό μορφή λίπους και οδηγεί σε αύξηση του βάρους. Όταν υπάρχει έλλειψη τροφής ή κάνουμε νηστεία, τότε γίνεται λιπόλυση, απελευθέρωση λιπαρών οξέων για παροχή ενέργειας και διατήρηση του βασικού μεταβολισμού.
Ο ΔΜΣ (Δείκτης Μάζας Σώματος) είναι ένας χρήσιμος δείκτης για διαμόρφωση μιάς εικόνας ενός παχύσαρκου παιδιού, αλλά περισσότερο ακριβείς πληροφορίες δείχνει η αναλογία λιπώδους προς μυικής μάζα. Ο δείκτης αυτός είναι και ο πλέον αξιόπιστος δείκτης έκφρασης κινδύνου ενός παιδιού για να αναπτύξει νοσηρότητα στην ενήλικη ζωή. Μετριέται με το δερματοπτυχόμετρο ή με λιπομέτρηση με τη χρήση ενός ασθενούς ηλεκτρικού ρεύματος. Το λίπος μπλοκάρει το ρεύμα, ενώ οι μύες το διαπερνούν. Ενας αθλητής μπορεί να έχει μεγάλο βάρος, αλλά να έχει λίγο λίπος.
Στα αίτιά της συμμετέχουν πολλοί παράγοντες, γενετικοί, βιοχημικοί, νευροφυσιολογικοί, πολιτισμικοί και περιβαλλοντολογικοί. Ορισμένες παθήσεις είναι υπεύθυνες για την παχυσαρκία, όπως ο υποθυρεοειδισμός, σύνδρομα, ενδοκρινοπάθειες, όγκοι, μεταλλάξεις γονιδίων. Στην πλειονότητα όμως η παχυσαρκία οφείλεται στον σύγχρονο τρόπο ζωής, στο συνδυασμό αυξημένης και κακής ποιότητας διατροφής. Η αστικοποίηση, ο σύγχρονος τρόπος ζωής ειδικά στις μεγάλες πόλεις άλλαξαν τις διατροφικές συνήθειες.
Τα fast foods επικρατούν, οι μετακινήσεις γίνονται με αυτοκίνητα ή μηχανάκια, εξαφανίστηκαν οι αλάνες να παίζουν ελεύθερα, χωρίς κίνδυνο τα παιδιά.
Η παιδική παχυσαρκία είναι ένα σοβαρό πρόβλημα δημόσιας υγείας και σημαντικός παράγοντας κινδύνου για νοσήματα του καρδιαγγειακού συστήματος, του σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2 και του γαστρεντερικού.
Η αναλογία λιπώδους ιστού προς μυική μάζα ενός οργανισμού είναι ο πλέον αξιόπιστος δείκτης έκφρασης κινδύνου ενός ανθρώπου για να αναπτύξει το σύνδρομο χρόνιου stress φλεγμονής.
Η αυξημένη κατανάλωση σακχάρων και υδατανθράκων προκαλεί αυξομειώσεις σακχάρων στο αίμα, έντονη έκκριση ινσουλίνης αύξηση της όρεξης, λιγούρες για γλυκά, ινσουλινοαντίσταση, ηπατικές διαταραχές, μειωμένη συγκέντρωση μετά την αρχική ενέργεια. Σιγά σιγά προκαλείται παχυσαρκία, αύξηση σπλαχνικού-κοιλιακού λίπους ιδιαίτερα καταστροφική, αύξηση καρδιαγγειακών νοσημάτων, ακμή, γήρανση δέρματος, διαταραχές στη διάθεση.
Η αυξημένη κατανάλωση ζωικού λίπους-τρανς λιπαρών συμβάλλει στην αύξηση σωματικού βάρους, ινσουλινοαντίσταση, μεταβολικό σύνδρομο, λιπώδη διήθηση ήπατος. Τα τρανς λιπαρά είναι ακόρεστα λίπη που έχουν υποστεί βιομηχανική επεξεργασία. Χρησιμοποιούνται στα επεξεργασμένα τρόφιμα, τα κάνουν πιο νόστιμα. Είναι επικίνδυνα όμως. Προκαλούν καρδιαγγειακά νοσήματα, σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, νοσήματα του ήπατος. Ο WHO συνιστά μηδενική κατανάλωση.
Ινσουλινοαντίσταση είναι η κατάσταση που το κύτταρο δεν ανταποκρίνεται σωστά στην ινσουλίνη, έτσι δεν εισέρχεται αρκετή ποσότητα γλυκόζης στο κύτταρο για παραγωγή ενέργειας με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
Σε όλες τις ηλικίες η υπερβαρότητα θεωρείται νόσος και χρήζει αντιμετώπισης. Η παρουσία υπερβαρότητας και παχυσαρκίας είναι ένας εξαιρετικός βιοδείκτης προϊούσης νοσηρότητας.
Η αντιμετώπιση τόσο της παιδικής όσο και της ενήλικης παχυσαρκίας είναι εξαιρετικά δύσκολη και απαιτεί αντιμετώπιση συλλογικά από πολλές ειδικότητες επαγγελματιών υγείας και θέληση. Η αναστροφή της δεν είναι εύκολη και υποτροπιάζει. Αν δεν αντιμετωπιστεί το παχύσαρκο παιδί θα εξελιχθεί σε παχύσαρκο έφηβο και ενήλικα. Όταν η έναρξή της συμβαίνει στην παιδική και εφηβική ηλικία συνοδεύεται από πρώιμη νοσηρότητα στα παιδιά και τους εφήβους. Συνδυαζόμενη με χρόνιο stress το οποίο μας συνοδεύει στη ζωή μας από την στιγμή της γέννησης θα προκαλέσει χρόνιο stress φλεγμονής του ενήλικα.
Η θεραπεία της παιδικής παχυσαρκίας με την κλασσική αλλαγή του τρόπου ζωής και διατροφής είναι απογοητευτική. Η αναστροφή της δεν είναι εύκολη αλλά είναι εφικτή. Απαιτείται συνεργασία ομάδος ειδικών, παρακολούθηση και εποπτεία για χρόνια, ώστε οι υγιείς συμπεριφορές να εδραιώνονται. Για εφήβους 12-18 ετών υπάρχει φαρμακευτική αγωγή υπό ιατρική επίβλεψη.
Η αξία της πρόληψης είναι τεράστια. Χρειάζεται σοβαρή ενημέρωση του πληθυσμού, γονέων και περίγυρου του παιδιού. Εκπαίδευση που να ξεκινάει νωρίς στη ζωή από την προσχολική ηλικία. Ειδική εκπαίδευση της εγκύου και του πατέρα. Οι δυό τους δημιουργούν μια νέα ζωή. Αυτοί είναι υπεύθυνοι να την καθοδηγήσουν και να την προφυλάξουν στα πρώτα της στάδια. Αυτοί θα εδραιώσουν στα παιδιά την ιατρική του τρόπου ζωής με την πεντάδα της υγιεινής διατροφής, της μέτριας άσκησης, της καθημερινής κανονικότητας, του σωστού ύπνου, την διαχείριση του stress για να ζήσουν τη ζωή τους με λιγότερα προβλήματα υγείας.
