Του Κωνσταντινου Εμμ. Ματθαιάκη
Η εικόνα ανθρώπων να ρισκάρουν τη ζωή τους στη θάλασσα ή να συνωστίζονται στα σύνορα δεν αποτελεί απλώς μια είδηση. Είναι μια δοκιμασία για το κράτος δικαίου, για τις αντοχές της κοινωνίας και για τις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η Ευρώπη.
Ως δικηγόρος, γνωρίζω ότι το μεταναστευτικό και το προσφυγικό δεν προσφέρονται για εύκολες απαντήσεις. Δεν λύνονται με κραυγές, ούτε με πολιτικές που επενδύουν στον φόβο. Αντιθέτως, απαιτούν αποφασιστικότητα στην προστασία των συνόρων και, ταυτόχρονα, απόλυτο σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στο διεθνές δίκαιο.
Τα πρόσφατα γεγονότα στη Θέουτα, όπου χιλιάδες άνθρωποι επιχείρησαν να περάσουν τα σύνορα και αρκετοί έχασαν τη ζωή τους στη θάλασσα, υπενθυμίζουν με τον πιο τραγικό τρόπο ότι πίσω από κάθε αριθμό υπάρχει ένας άνθρωπος. Κάθε απώλεια ζωής είναι μια ήττα της ανθρωπότητας. Όμως, εξίσου επικίνδυνο είναι να αγνοούμε ότι οι μαζικές μεταναστευτικές ροές χρησιμοποιούνται πολλές φορές ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης από κράτη που επιδιώκουν να εξυπηρετήσουν τα δικά τους συμφέροντα.
Η εργαλειοποίηση ανθρώπινων ψυχών δεν είναι διπλωματία. Είναι προσβολή του διεθνούς δικαίου και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Το είδαμε στον Έβρο το 2020. Το είδαμε στη Θέουτα το 2021. Το βλέπουμε και σήμερα σε διάφορα σημεία της Μεσογείου. Άνθρωποι που εγκαταλείπουν την πατρίδα τους μετατρέπονται σε μοχλό πίεσης μεταξύ κυβερνήσεων. Και το τίμημα το πληρώνουν πάντοτε οι πιο αδύναμοι.
Από την άλλη πλευρά, η Ευρώπη οφείλει να εγκαταλείψει την πολιτική των εύκολων εντυπώσεων. Δεν είναι λύση ούτε η δαιμονοποίηση κάθε μετανάστη, ούτε η ανεξέλεγκτη είσοδος χωρίς κανόνες. Το κράτος δικαίου απαιτεί σύνορα. Και τα σύνορα δεν είναι έννοια αντίθετη προς τη δημοκρατία· είναι προϋπόθεση της οργανωμένης πολιτείας.
Η προστασία των συνόρων αποτελεί νόμιμο δικαίωμα και υποχρέωση κάθε κυρίαρχου κράτους. Όμως η προστασία αυτή δεν μπορεί να ασκείται εις βάρος της ανθρώπινης ζωής, ούτε να μετατρέπεται σε άρνηση των διεθνών υποχρεώσεων απέναντι στους πραγματικούς πρόσφυγες που δικαιούνται προστασία.
Αυτός είναι ο δύσκολος δρόμος της δημοκρατίας: να συνδυάζει την ασφάλεια με τον ανθρωπισμό. Να προστατεύει τους πολίτες της χωρίς να χάνει την ηθική της πυξίδα. Να εφαρμόζει τον νόμο χωρίς να απαρνείται τις θεμελιώδεις αξίες της.
Οι λαϊκιστές θα συνεχίσουν να αναζητούν εύκολους εχθρούς. Άλλοτε θα στοχοποιούν τους μετανάστες, άλλοτε τις κυβερνήσεις, άλλοτε την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όμως τα μεγάλα προβλήματα δεν λύνονται με συνθήματα ούτε με πολιτικές που καλλιεργούν τον φόβο.
Η Ευρώπη καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να είναι ταυτόχρονα ασφαλής και ανθρώπινη. Ισχυρή και δίκαιη. Αποφασιστική στην υπεράσπιση των συνόρων της και αταλάντευτη στην υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Γιατί το πραγματικό δίλημμα δεν είναι “σύνορα ή ανθρωπισμός”. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να μην επιτρέψουμε ποτέ η ασφάλεια να γίνει πρόσχημα για την απώλεια της ανθρωπιάς, ούτε η ανθρωπιά να γίνει άλλοθι για την κατάργηση της έννομης τάξης. Μόνο όταν αυτά τα δύο συνυπάρχουν, το κράτος δικαίου εκπληρώνει πραγματικά την αποστολή του.
* Ο Κωνσταντίνος Εμμ. Ματθαιάκης είναι Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω & Δικηγόρος – LL.M. στο Δημόσιο Δίκαιο και τη Δημόσια Διοίκηση
