Λίγες μέρες πριν εγκαινιάστηκε στον Άγιο Νικόλαο η γλυπτική εγκατάσταση Chronotopia των Caitlind r.c. Brown & Wayne Garrett από τον Καναδά, που κέρδισε το Βραβείο Τέχνης 2026 του Ιδρύματος Γ. & Α. Μαμιδάκη.
Τοποθετημένη σε ένα ύψωμα μεταξύ πράσινου, θάλασσας και ανοικτού ορίζοντα, η Chronotopia αποτέλεσε μια μοναδική εμπειρία για τους ανθρώπους που βρέθηκαν στην παρουσίαση από την Κρήτη, την Αθήνα και από το εξωτερικό. Η μεγάλης κλίμακας τοπο-ειδική γλυπτική εγκατάσταση, που ξεχώρισε ανάμεσα σε πάνω από 450 προτάσεις από 65 χώρες, θα παραμείνει σε μόνιμη, ανοικτή έκθεση αποτελώντας μέρος της συλλογής του Ιδρύματος Γ.&Α. Μαμιδάκη, η οποία αριθμεί πάνω από 70 έργα σημαντικών Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών.
Η πρόσβαση στο έργο, όπως και σε όλα τα υπόλοιπα έργα της συλλογής του Ιδρύματος στον Άγιο Νικόλαο Κρήτης, είναι ελεύθερη στους ενδιαφερόμενους επισκέπτες και κατοίκους.
Άλλωστε εδώ και χρόνια το Ίδρυμα Γ.&Α. Μαμιδάκη σχεδιάζει και υλοποιεί, μεταξύ άλλων, εκπαιδευτικές και καλλιτεχνικές δράσεις κυρίως με παιδιά από σχολεία κάθε βαθμίδας της περιοχής, με σκοπό την εξοικείωσή τους με την τέχνη και την καλλιτεχνική έκφραση.
Οι καλλιτέχνες είχαν ταξιδέψει από τον Καναδά ήδη μερικές εβδομάδες πριν, προκειμένου να δουλέψουν για την εγκατάσταση του έργου τους που αποτελείται από μια στιβαρή μεταλλική κατασκευή που θυμίζει πλέγμα κλαδιών και 1.500 φακούς οράσεως διαφορετικών βαθμών σε τέτοια διάταξη, ώστε να σχηματίζουν δύο τοξωτά ‘πανιά’ από φως που αγκαλιάζουν τον επισκέπτη. Όταν ο θεατής βρίσκεται στο εσωτερικό της εγκατάστασης, οι φακοί αποτυπώνουν και εστιάζουν μακρινές εικόνες σε θολωτούς μικρόκοσμους, που μεταβάλλονται ανάλογα με τις συνθήκες. Μετατοπίζονται με τον άνεμο, αλλάζουν με το φως και ανασυντίθενται διαρκώς, χωρίς ποτέ να σταθεροποιούνται σε μία ενιαία εικόνα. Έξω από την εγκατάσταση, το σώμα κάθε θεατή εμφανίζεται σαν ψηφιδωτό, ένα αφηρημένο φάντασμα που γίνεται μέρος ενός διαφορετικού τρόπου θέασης.
Όπως εξήγησαν οι καλλιτέχνες στην παρουσίαση, η Μεσόγειος είναι ένας μυθικός και πρωτόγνωρος τόπος για εκείνους, που δεν μοιάζει με τίποτα που έχουν συναντήσει στο παρελθόν. Ιδιαίτερα τους ενέπνευσε η μυθολογία και η Ιστορία του τόπου και τους εντυπωσίασε η ανοικτή, μπλε θάλασσα και ο γαλάζιος ορίζοντάς του. Διευκρίνισαν δε, ότι είναι η πρώτη φορά που εργάζονται σε ένα έργο που προορίζεται για μόνιμη εγκατάσταση, συνεπώς το ζήτημα της βιωσιμότητας και της αντοχής του έργου στο χρόνο και στις καιρικές συνθήκες, πάντα σε συνδυασμό με το καλλιτεχνικά άρτιο αποτέλεσμα, ήταν μια πρόκληση που αντιμετωπίστηκε με την άριστη συνεργασία και τη συνεπιμέλεια εκ μέρους της ομάδας του Ιδρύματος Μαμιδάκη.
Η Chronotopia εμπνέεται από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ Κρήτης, νερού, φωτός, χώρου και χρόνου. Ο τίτλος του έργου παραπέμπει στις έννοιες του χρόνου (Chrono) και του χώρου ή τόπου (Topia). Οι δύο αυτές ελληνικές λέξεις, ενωμένες, υποδηλώνουν μια συνθήκη όπου χρόνος και τόπος συνυφαίνονται και συνυπάρχουν δημιουργώντας το γνώριμο πλαίσιο μέσα στο οποίο ζει ο άνθρωπος. Άλλωστε, αν και μεγάλη εγκατάσταση, παραμένει πάντα σε ανθρώπινη κλίμακα, γεγονός που αποτελούσε ζητούμενο για τους καλλιτέχνες.
Η γραμμή του μπλε ορίζοντα της Μεσογείου, που αχνοφαίνεται μέσα από τους διάσπαρτους φακούς αλλά και πιο καθαρά ανάμεσά τους, αποτελεί μια εικόνα γραμμικού χρόνου. Όταν όμως ο θεατής βρίσκεται μέσα στην Chronotopia, οι φακοί τεμαχίζουν και μετασχηματίζουν αυτήν την γραμμικότητα, άλλοτε συρρικνώνοντάς την και άλλοτε διευρύνοντάς την, ανάλογα με τις ιδιαιτερότητές τους. Μας υπενθυμίζουν έτσι, ότι αυτό που θεωρούμε «εικόνα» του κόσμου δεν είναι ποτέ άμεσο, αλλά πάντοτε διαμεσολαβημένο, ανάλογα με την οπτική μας γωνία και το πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Εμβαθύνοντας στο σκεπτικό τους οι καλλιτέχνες, τόνισαν πόσο τους ενδιαφέρει η διαφορετική οπτική, αλλά και η διαφορετική κάθε φορά εμπειρία που δημιουργείται, μέσα από διαφορετικές εκδοχές του παρόντος, του παρελθόντος και του μέλλοντος. Επισήμαναν επίσης πόσο σημαντικό ρόλο παίζει ο σωστός φωτισμός, ώστε να λειτουργεί το έργο σε κάθε ώρα της ημέρας και της νύχτας. Ως άνθρωποι εξοικειωμένοι ιδιαίτερα με την άγρια φύση, οι Caitlind & Wayne έδειξαν ενθουσιασμένοι με τη διάδραση που έχει το έργο τους στον Άγιο Νικόλαο, όχι μόνο με το τοπίο και τους ανθρώπους, αλλά και με τα πουλιά και τα έντομα του κήπου που το έχουν ήδη οικειοποιηθεί!
Οι καλλιτέχνες
Η Caitlind Brown και ο Wayne Garrett είναι καλλιτέχνες από τον Δυτικό Καναδά, συγκεκριμένα από το Calgary, μια πόλη σχεδόν δύο εκατομμυρίων κατοίκων στην επαρχία της Αλμπέρτας. Γεννήθηκαν και μεγάλωσαν σε μια πόλη με ανοιχτό ορίζοντα, πλαισιωμένη από τα Καναδικά Βραχώδη Όρη.
Συνεργάζονται από το 2010. Τα πρώτα τους κοινά έργα ξεκίνησαν στο πλαίσιο της ευρύτερης πρακτικής του «expanded cinema» και σταδιακά εξελίχθηκαν σε φωτεινά γλυπτά, εγκαταστάσεις και παρεμβάσεις στον χώρο. Η κοινή τους καλλιτεχνική πρακτική και το ενδιαφέρον τους επικεντρώνεται κυρίως σε μη παραδοσιακούς χώρους τέχνης, όπως δημόσια πάρκα, δάση, εγκαταλελειμμένα κτίρια και χώρους στάθμευσης, πάντα αναζητώντας τις δυνητικές συνδέσεις ανάμεσα σε ανθρώπους, τόπους και καταστάσεις.
Ο άνθρωπος αποτελεί διαρκώς το μέτρο μέσα από το οποίο σκέφτονται και αναπτύσσουν τη δουλειά τους, όχι ως έναν αδρανή παρατηρητή, αλλά συχνά ως ενεργό μέρος του ίδιου του έργου. Εξίσου κεντρικό ρόλο παίζει και ο χώρος: το περιβάλλον μέσα στο οποίο το έργο τοποθετείται και ενεργοποιείται.
Το έργο Chronotopia εντάσσεται οργανικά σε αυτή τη διαδρομή, συμπυκνώνοντας βασικά ερωτήματα που απασχολούν τους καλλιτέχνες: την υποκειμενικότητα της εμπειρίας, τη ρευστότητα του χρόνου και τη διαρκή διαπραγμάτευση ανάμεσα στο άτομο και το σύνολο.
Η Caitlind r.c. Brown είναι καλλιτέχνιδα και πολιτιστική διοργανώτρια με έργο που εκτείνεται από πειραματικές δράσεις στο δημόσιο χώρο έως συνεργατικά πρότζεκτ. Αποφοίτησε από το Alberta University of the Arts (2010) και τιμήθηκε με το Alumni of Merit Career Award το 2019. Έχει ιδρύσει και συντονίσει πολυάριθμα συλλογικά και συνεργατικά εγχειρήματα, μεταξύ των οποίων THE WRECK CITY, The Wandering Island και The Hibernation Project, εστιάζοντας σε εμβυθιστικές και συμμετοχικές πρακτικές.
Ο Wayne Patrick Garrett είναι καλλιτέχνης και μουσικός, με πολυεπιστημονικό έργο που περιλαμβάνει επιτόπιες καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις, γλυπτική, ήχο και performances. Εκπαιδεύτηκε ως Τεχνικός Μηχανουργίας στο Southern Alberta Institute of Technology και στη τζαζ μουσική στο Mount Royal University. Εισήλθε στον χώρο της σύγχρονης τέχνης μέσω του Arbour Lake Sghool (sic), μιας πειραματικής καλλιτεχνικής συλλογικότητας στο Calgary, όπου γνώρισε την Caitlind Brown, διαμορφώνοντας έτσι την κοινή τους καλλιτεχνική πορεία.
Ο θεσμός του Βραβείου Τέχνης Ιδρύματος Γεωργίου & Αριστέας Μαμιδάκη
Το 2026 σηματοδοτεί την έκτη χρονιά του Βραβείου Τέχνης. Από το 2019, το Βραβείο ενσαρκώνει την αρχική ιδέα και έμπνευση της Τζίνας Μαμιδάκη: τη δημιουργία ενός πλαισίου που προσφέρει χώρο και χρόνο σε σύγχρονους καλλιτέχνες για ελεύθερη έκφραση και καλλιτεχνική δημιουργία, μια πρακτική που βρίσκει τις ρίζες της ήδη στα πρώτα συμπόσια Τέχνης στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Έκτοτε, ο θεσμός εξελίσσεται δυναμικά, ακολουθώντας τις μεταβολές της σύγχρονης καλλιτεχνικής σκηνής, παραμένοντας ωστόσο σταθερά προσηλωμένος στην ενίσχυση της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας και στη σύνδεση της τέχνης με τον τόπο, μέσα από έργα τοποειδικά (site-specific), σχεδιασμένα για μόνιμη έκθεση στον Άγιο Νικόλαο Κρήτης.
Τα τελευταία τρία χρόνια το Βραβείο έχει αποκτήσει διεθνή χαρακτήρα, προσελκύοντας κάθε χρόνο εκατοντάδες συμμετοχές από όλον τον κόσμο. Όπως και τις προηγούμενες χρονιές, έτσι και το φετινό κάλεσμα επικεντρώθηκε σε έργα μεγάλης κλίμακας, σχεδιασμένα για υπαίθριο χώρο, τα οποία εντάσσονται οργανικά στο τοπίο λειτουργώντας ως σημεία αναφοράς και μετασχηματίζοντας την εμπειρία του φυσικού περιβάλλοντος. Αξίζει να σημειωθεί, ότι φέτος είναι η πρώτη φορά που το Βραβείο Τέχνης απονεμήθηκε εξ ολοκλήρου σε καλλιτέχνες από το εξωτερικό.
Ο θεσμός του βραβείου συνεχίζει να εξελίσσεται, φιλοδοξώντας να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία και ως πλατφόρμα ουσιαστικής υποστήριξης της καλλιτεχνικής κοινότητας.
Παράλληλα, αποτελεί ένα σπάνιο παράδειγμα στην Ελλάδα υποστήριξης παραγωγής έργων μεγάλης κλίμακας, συχνά σχεδιασμένων για υπαίθριο χώρο. Τα έργα εντάσσονται σε μια ιδιωτική συλλογή με δημόσιο χαρακτήρα, ανοιχτή στο ευρύ κοινό, δημιουργώντας πολλαπλά επίπεδα εμπειρίας και διαλόγου, όχι μόνο για τους γνώστες και τους φίλους της τέχνης, αλλά και για την κοινότητα και τους επισκέπτες του Αγίου Νικολάου.
Η Επιτροπή Αξιολόγησης του Βραβείου Τέχνης 2026 απαρτίστηκε από τις/τους:
–Γεώργιο Γυπαράκη, Εικαστικό, Καθηγητή τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο
–Πολίνα Κοσμαδάκη, Ιστορικό Τέχνης, Επιμελήτρια Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, Μουσείο Μπενάκη
–Σωτήριο Μπαχτσετζή, Καλλιτεχνικό Διευθυντή Ιδρύματος Γ.&Α. Μαμιδάκη, Ιστορικό Τέχνης, Αν. Καθηγητή τμ. Πολιτισμού και Δημιουργικών Μέσων και Βιομηχανιών, Παν/μιο Θεσσαλίας
–Νίκο Ναυρίδη, Εικαστικό, Καθηγητή Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών Αθήνας
–Αλέξανδρο Ψυχούλη, Εικαστικό, Καθηγητή Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Παν/μιο Θεσσαλίας
