Όταν σε μια εκδήλωση που περιλαμβάνει ομιλίες και μάλιστα σε ανοικτό χώρο, δεν ακούγεται ούτε ψίθυρος, τότε οι παρουσιάσεις των εισηγητών έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. Έτσι έγινε και την Κυριακή το βράδυ στην Παναγία Κεραγωνιώτισσα στη Λατσίδα. Τις φωνές των ομιλητών συνόδευσε μόνο το θρόισμα από τις φυλλωσιές των δέντρων.
Η αρχιτέκτων της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λασιθίου κ. Δάφνη Χρονάκη μιλώντας για τον ναό χρησιμοποίησε πρώτο πληθυντικό δείχνοντας έτσι πόσο δικό μας είναι το κάθε τί που φροντίζουμε, νοιαζόμαστε και εργαζόμαστε, ώστε αυτό να παραμείνει ζωντανό στο πέρασμα του χρόνου.
«Η εκκλησία μας τοιχογραφήθηκε στο 14ο αιώνα, δηλαδή από το 1300 μέχρι το 1400. Εκατό χρόνια πριν, το 1204, στην Κρήτη είχαν εγκατασταθεί οι νέοι της κατακτητές οι Βενετοί, αφού πολέμησαν με τους Γενοβέζους, που σαν πειρατές πρόλαβαν, αποβίβασαν στρατό και στόλο και κατέλαβαν το νησί. Αφού τους έδιωξαν οριστικά το 1211, οι Βενετοί για τα επόμενα 150 περίπου χρόνια προσπάθησαν να εδραιώσουν την κυριαρχία τους, αντιμετωπίζοντας τις εξεγέρσεις και την εχθρότητα των κατοίκων. Διαμοίρασαν τις καλλιεργούμενες γαίες στους έποικους φεουδάρχες που εγκατέστησαν, αξιοποίησαν τα παλιά φρούρια για να εγκαταστήσουν τη στρατιωτική τους διοίκηση, εγκατέστησαν λατινικό κλήρο και επισκοπές».
Κατόπιν αναφέρθηκε στην ιστορία της Λατσίδας. «Συναντάται το 1234, στην μεταβίβαση μιας σερβενταρίας (στρατιωτική/ διοικητική υποδιαίρεση της καβαλλαρίας) από τον αρχικό ιδιοκτήτη Στέφανο Γιουστινιάνο στον Ιωάννη de Clugia -μεγάλη οικογένεια γνωστή και ως da Chioggia και αργότερα ως Clontza- και αργότερα, το 1304, περνά στην οικογένεια Abramo (Γάσπαρης).
Στους βιλλάνους του 1234, αναφέρεται και ο Ιωάννης Μαγγανάριος. Έτσι, ενώ παλαιότερα γνωρίζαμε ως έτος πρώτης αναφοράς της Λατσίδας το 1369 (El. Santchi, Regestes), επιβεβαιώνεται ρητά η ύπαρξή της από το 1234. Το επίθετο Μαγγανάριος, το γνωρίζουμε από τη μεγάλη και γνωστή οικογένεια των Μαγγανάρηδων, καταγωγής από τη Μονεμβασία, που ήλθαν ως πρόσφυγες στην Κρήτη περί το 1540, μετά την άλωση της Μονεμβασίας από τους Τούρκους και εγκαταστάθηκαν στο οροπέδιο Λασιθίου. Η οικογένεια Μαγγανάρη έδωσε πολλούς κληρικούς και μοναχούς και συνδέθηκε με τη μονή της Κεράς Καρδιώτισσας, στην οποία διετέλεσαν ηγούμενοι μέλη της.
Είναι πολύ πιθανόν ένας ιερομόναχος της οικογένειας Μαγγανάρη να ανακαίνισε το ναό της Κεραγωνιώτισσας, φέρνοντας και μια εικόνα της Παναγίας από την Καρδιώτισσα, πράγμα που σχετίζεται και με την προφορική παράδοση της εικόνας της Παναγίας, που ήλθε μόνη της από την Κερά Καρδιώτισσα και βρέθηκε πάνω στους δρυς. Ωστόσο είναι ενδιαφέρον να διαπιστώνουμε την παρουσία του επωνύμου αυτού στο ίδιο το χωριό της Λατσίδας από το 1234, είτε σχετίζεται, είτε όχι με τη μονεμβασιώτικη οικογένεια».
Στην συνέχεια ξεφύλλισε στο πέρασμα της ιστορίας μια διαδρομή όχι μόνο για τον συγκεκριμένο ναό, αλλά και για άλλους σημειώνοντας τις διάφορες καταστάσεις, στις οποίες βρέθηκαν, είτε επηρεασμένοι από τον παράγοντα άνθρωπο, είτε από φυσικές καταστροφές.
Ολοκλήρωσε την ομιλία της φτάνοντας έως τα νεότερα χρόνια. «…Ο εντόπιος πληθυσμός την εποχή αυτή είχε αποκτήσει αρκετά σημαντικό ρόλο, με πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα ως προς την διοικητική και κοινωνική ιεραρχία της κοινωνικής διοίκησης, σε σχέση με το παρελθόν. Εκινείτο με αξιόλογη οικονομική ευχέρεια, με ισχυρή παρουσία των κληρικών που έπαιζαν σοβαρό κοινωνικό ρόλο, και των θρησκευτικών ιδρυμάτων όπως τα μοναστήρια, που εξελίσσονταν σε σημεία αναφοράς. Αυτή η μεικτή κοινωνία διήνυσε περίπου 80 χρόνια ειρηνικής συνύπαρξης και αλληλεπίδρασης με θεαματικά αποτελέσματα. Ωστόσο η Οθωμανική επέλαση από ανατολάς, όσο κι αν ανακόπηκε επανειλημμένα επί ενάμισι αιώνα, τελικά υπερίσχυσε. Με την κατάκτηση του νησιού το 1645-47 για την ύπαιθρο και το 1669 για την πόλη του Χάνδακα, μια ολόκληρη εποχή έλαβε δραματικό τέλος και μια άλλη ξεκίνησε», σημείωσε.
Το χωριό
Ο εκπαιδευτικός Γιώργος Μαμάκης, που κατάγεται από την περιοχή, μίλησε για την σχέση των κατοίκων της Λατσίδας με την κοινότητά τους, το τοπίο και την Παναγία την Κεραγωνιώτισσα. «Η Κεραγωνιώτισσα», ανέφερε, «είναι τοποθετημένη έξω από την τάξη και τη δομή του χωριού. Αποτελεί σημειολογικά ένα κέντρο του ανθρώπου μέσα στη φύση μέσω της θρησκείας. Στο διάβα των αιώνων, οι κάτοικοι του χωριού μέσα από τις τελετές, τα πανηγύρια και τις κάθε είδους μετακινήσεις τους προς την Κεραγωνιώτισσα, μια από τις οποίες είναι και η αποψινή, δημιουργούν συνεχώς μια αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπου, φύσης, χωριού και θείου. Ενός χωριού που έρχεται από καιρούς παλιούς, καταναλωμένους.
Η Λατσίδα ήταν το παλαιότερο και το μεγαλύτερο χωριό της περιοχής.
Το όνομά της προέρχεται μάλλον από την τοποθεσία όπου είναι κτισμένη, και σημαίνει βάραθρο, καταβόθρα, προφανώς από το λάκκος- λακίδα- λατσίδα, ενώ λατσίδα λέγεται και η λάσπη από πάσπαρο, που υπάρχει στην περιοχή.
Σύμφωνα όμως με τοπική ωραϊστική ετυμολογία, επειδή το χωριό παρ’ όλο που βρίσκεται σε λάκκωμα πέφτουν πάνω του οι πρώτες πρωινές ηλιαχτίδες της κοιλάδας, πήρε το όνομα του από το η-λιαχτίδα> ηλιακτίδα> η Λατσίδα.
Η παλαιότερη μνεία του χωριού γίνεται το 1369, όταν ακόμη ήταν φέουδο.
Στην απογραφή του 1583 αναφέρεται με 740 κατοίκους. Στη Λατσίδα τα “παλάτια” εκείνη την περίοδο ήταν δύο. Το πάνω και το κάτω Κονάκι.
Σήμερα είναι κατεστραμμένα. Μόνο ένας τοίχος του πρώτου υπάρχει.
Τα τοξωτά του παράθυρα βρίσκονται ενσωματωμένα στη νέα εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Το οικοδομικό υλικό από τα κτίσματα χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή της φράγκικης εκκλησίας. Από αυτή την εκκλησία σώζεται στην αυλή του Αγίου Γεωργίου ένας πέτρινος κίονας μάλλον καμπαναριού με ανάγλυφη παράσταση του Αγ. Γεωργίου. Επίσης μια λιθανάγλυφη παράσταση της Παναγίας εντοιχισμένη σήμερα στον νότιο τοίχο του ίδιου ναού δεξιά από την κεντρική είσοδο. Στο κέντρο του οικισμού υπήρχε, σε στρατηγική θέση, ο Πύργος. Πρόκειται για ενετικό κτίριο στη θέση Αφέντης Χριστός, που δέσποζε της κοιλάδας του Μεραμπέλλου».
Η παράδοση
Μίλησε και για διάφορες ιστορίες μύθους και παραδόσεις που έχουν καταγραφεί για το ναό με δεδομένη πάντα την θρησκευτική προσήλωση της τοπικής κοινωνίας.
Δεν αμέλησε να αναφερθεί στο γεγονός ότι η Λατσίδα είναι η γενέτειρα της Μαρίας Λιουδάκη και του Αρχιμανδρίτη και νεομάρτυρα Φωτίου Θεοδοσάκη κατά κόσμον Γεωργίου.
Το 1920 η Λατσίδα είναι έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου με 714 κατοίκους. Το 1951 καταγράφεται με 657 κατοίκους, το 1981 έχει 458 κατοίκους και το 2001 289 κατοίκους.
«Αν ιχνηλατήσουμε την ταραγμένη ιστορία του χωριού μας, μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε τη σημασία αυτού του ναού ως συμβόλου της αναγέννησης και της σωτηρίας σε ένα ιστορικό πλαίσιο συνεχών αλλαγών και ταραχών, τόσο στο χωριό όσο και στο νησί γενικότερα. Η ταυτότητα του τόπου εκφράζεται στην ιστορία και το πολιτισμικό πλαίσιο της Κεραγωνιώτισσας, ενώ παράλληλα τα πανηγύρια και οι τελετές ανανεώνουν αυτήν την παράδοση, που οφείλουμε να διατηρήσουμε. Οι κάτοικοι του χωριού διατηρώντας και ανακαινίζοντας αυτό το ξωκλήσι, λειτουργώντάς το και διοργανώνοντας εκδηλώσεις, όπως η αποψινή, διατηρούν την παράδοσή τους και με αυτόν τον τρόπο διατηρούν και τις μνήμες του παρελθόντος», κατέληξε ο κ. Μαμάκης.
ΘΑΝΟΣ ΚΟΡΟΜΠΥΛΙΑΣ
