Σε μια εποχή όπου η ενσυναίσθηση δοκιμάζεται καθημερινά, υπάρχουν άνθρωποι που επιμένουν να πιστεύουν ότι η εκπαίδευση μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Η Κατερίνα Παπαποστόλου, Διευθύντρια δημοτικού σχολείου στην Ημαθία, συγγραφέας, ζωοθεραπεύτρια και ιδρύτρια της ΑΜΚΕ Ζω.Ε.Σ., έχει αφιερώσει τη ζωή της να διδάξει στα παιδιά, στους εκπαιδευτικούς και στο σύνολο της κοινωνίας ότι η αγάπη, ο σεβασμός και η ευθύνη απέναντι σε κάθε μορφή ζωής είναι στάση ζωής.
Η πορεία
Η πορεία αυτής της ιδέας ξεκίνησε πριν από χρόνια σε μια σχολική τάξη της Κρήτης, όπου ως δασκάλα άρχισε να μιλά στους μαθητές της για κάτι που τότε φάνταζε σχεδόν πρωτοποριακό: τη φιλοζωία ως κομμάτι της εκπαίδευσης. Εκεί γεννήθηκε η πρώτη σπίθα μιας διαδρομής που έμελλε να εξελιχθεί σε ένα ολόκληρο εκπαιδευτικό όραμα. Σήμερα, μέσα από τη ζωοπαιδαγωγική, τα φιλοζωικά εκπαιδευτικά προγράμματα και τα βιβλία της, με συνοδοιπόρους τους τρεις σκύλους της, τη Διώνη, τον Πόθο και τον Άξελ, ταξιδεύει σε σχολεία και κοινότητες σε όλη την Ελλάδα, μεταφέροντας ένα βαθιά ανθρώπινο μήνυμα: ότι η ενσυναίσθηση μπορεί να γίνει η πιο ισχυρή δύναμη αλλαγής σε μια κοινωνία που το έχει περισσότερο από ποτέ ανάγκη. Από εκείνα τα χρόνια που δίδασκε σε σχολεία απομακρυσμένων νησιών της Ελλάδας μέχρι τις σημερινές δράσεις που αγγίζουν χιλιάδες παιδιά, το έργο της θυμίζει πως η εκπαίδευση μπορεί να φωτίσει έναν κόσμο πιο δίκαιο για όλα τα πλάσματα. Αξίζει να σημειωθεί πως η εφημερίδα ΑΝΑΤΟΛΗ εξασφάλισε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνέντευξη, με την ίδια!
Η ζωοθεραπεία
Την ρωτήσαμε πως λειτουργεί η ζωοθεραπεία σε ψυχολογικό και παιδαγωγικό επίπεδο. Η ίδια μας απάντησε πως, η παρουσία ενός ζώου δημιουργεί ένα ασφαλές περιβάλλον όπου το παιδί μπορεί να εκφραστεί χωρίς φόβο αξιολόγησης. Ανέφερε ότι “οι σκύλοι, ειδικά, έχουν την ικανότητα να ανταποκρίνονται άμεσα στα ανθρώπινα συναισθήματα και να λειτουργούν ως «καθρέφτες» της συναισθηματικής κατάστασης των παιδιών. Αυτό βοηθά στη μείωση του άγχους, στην ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ενσυναίσθησης”, σχολίασε. Συμπλήρωσε ότι “σε παιδαγωγικό επίπεδο, η ζωοπαιδαγωγική, μετατρέπει τη μάθηση σε εμπειρία, τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από τη σχέση, την παρατήρηση και τη φροντίδα ενός ζώου”. Έτσι πρόσθεσε πως καλλιεργούνται, αξίες όπως ο σεβασμός, η υπευθυνότητα και η αποδοχή της διαφορετικότητας. “Η επαφή με το ζώο ενεργοποιεί βαθιά συναισθηματικά αντανακλαστικά και δημιουργεί γέφυρες επικοινωνίας εκεί όπου συχνά οι λέξεις δεν αρκούν”, επεσήμανε ενώ τόνισε πως η ζωοθεραπεία είναι ένας τρόπος να θυμηθούμε ότι η εκπαίδευση δεν αφορά μόνο τη γνώση, αλλά κυρίως τη σχέση, το συναίσθημα και την καλλιέργεια της ανθρωπιάς. Η ενασχόλησή της με τη ζωοθεραπεία ξεκίνησε ως μια βαθιά βιωματική εμπειρία που γεννήθηκε μέσα από τη σχέση της με τα ίδια τα ζώα. “Από πολύ νωρίς στη ζωή μου βρέθηκα κοντά σε κακοποιημένα και εγκαταλελειμμένα ζώα, τα οποία προσπαθούσα να φροντίσω και να προστατεύσω, η αγάπη του μπαμπά μου για τους σκύλους μεταφέρθηκε και σε μένα από τα πρώτα χρόνια της ζωής μου”, ανέφερε. Συμπλήρωσε πως από τότε κατάλαβε για πρώτη φορά πόσο βαθιά μπορεί να είναι η σχέση ανθρώπου και ζώου και πόσο θεραπευτικά λειτουργεί αυτή η σύνδεση και για τις δύο πλευρές. Αποκάλυψε πως, “όταν αργότερα έγινα εκπαιδευτικός και στη συνέχεια έκανα και σπουδές εκπαίδευσης σκύλου, άρχισα να παρατηρώ πως τα παιδιά αντιδρούσαν με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο όταν βρισκόταν κοντά τους ένας σκύλος”. Εκεί -όπως είπε-, συνειδητοποίησε ότι αυτό που έβλεπε μπροστά της ήταν μια βαθιά παιδαγωγική και θεραπευτική διαδικασία. “Αυτό με οδήγησε να σπουδάσω ζωοθεραπεία στο IFZώστε να μπορώ να την εφαρμόζω με επιστημονικό και παιδαγωγικά τεκμηριωμένο τρόπο μέσα στο σχολείο” ανέφερε. Για εκείνη, η ζωοπαιδαγωγική είναι ένας τρόπος να επανασυνδέσουν την εκπαίδευση με την τρυφερότητα, την ενσυναίσθηση και τον βαθύ σεβασμό προς κάθε μορφή ζωής.
Οι Ζω.Ε.Σ.
Θέλαμε να μάθουμε τι σημαίνουν για εκείνη οι Ζω.Ε.Σ.. Η κ.Παπαποστόλου, αναγνώρισε πως είναι ένα κομμάτι της ζωής της, μια βαθιά ανάγκη να μη μένει σιωπηλή απέναντι στην αδικία που βιώνουν τα ζώα, αλλά και μια μεγάλη κοινότητα ανθρώπων που πιστεύουν πως η αλλαγή ξεκινά μέσα από την παιδεία. Ανέφερε πως αυτός ο οργανισμός γεννήθηκε από την ανάγκη να ακουστεί η φωνή των ζώων μέσα στην κοινωνία και κυρίως μέσα στα σχολεία. “Από την πεποίθηση ότι αν θέλουμε πραγματικά να αλλάξει ο κόσμος για τα ζώα, πρέπει να ξεκινήσουμε από τα παιδιά, καλλιεργώντας αξίες όπως η ενσυναίσθηση, ο σεβασμός και η υπευθυνότητα”, σχολίασε. Συμπλήρωσε πως “σήμερα οι Ζω.Ε.Σ. είναι πολλά περισσότερα από μια ιδέα που ξεκίνησε κάποτε μέσα μου λέγοντας πως είναι χιλιάδες παιδιά που έχουν γνωρίσει από κοντά τα εκπαιδευτικά μας προγράμματα, είναι οι τρεις σκύλοι μου, η Διώνη, ο Πόθος και ο Άξελ, είναι οι εθελοντές και οι συνεργάτες που στηρίζουν αυτό το όραμα όλα αυτά τα χρόνια”. Πρόσθεσε πως πάνω από όλα όμως, “οι Ζω.Ε.Σ. είναι μια υπενθύμιση ότι η φιλοζωία είναι η επιλογή να μη προσπερνάς τον πόνο ενός πλάσματος, αλλά να προσπαθείς κάθε μέρα να κάνεις τον κόσμο λίγο πιο δίκαιο για όλα τα έμβια όντα”.
Μείωση σχολικού εκφοβισμού
Την ρωτήσαμε εάν υπάρχουν παραδείγματα από την εμπειρία σας όπου η ζωοθεραπεία βοήθησε στη μείωση του σχολικού εκφοβισμού. Η κ.Παπαποστούλου δήλωσε πως ναι, και μάλιστα είναι από τα πιο συγκινητικά κομμάτια της δουλειάς της. “Στο σχολείο όπου εφαρμόζουμε συστηματικά τη ζωοπαιδαγωγική με τη συμμετοχή των σκύλων μου, έχουμε δει στην πράξη πώς η παρουσία ενός ζώου μπορεί να αλλάξει τις δυναμικές μιας ομάδας παιδιών”, ανέφερε. Σχολίασε πως θυμάται χαρακτηριστικά περιπτώσεις μαθητών που είχαν έντονη επιθετικότητα ή δυσκολία να συνεργαστούν με τους συμμαθητές τους ή παιδιά που δεν μιλούσαν. Όταν όμως βρέθηκαν κοντά στους σκύλους, άρχισαν σταδιακά να αλλάζουν στάση. “Η φροντίδα ενός ζώου ενεργοποιεί την ενσυναίσθηση και την αίσθηση ευθύνης”, σχολίασε ενώ συμπλήρωσε πως τα παιδιά αντιλαμβάνονται ότι η συμπεριφορά τους επηρεάζει άμεσα ένα άλλο πλάσμα που τα εμπιστεύεται. Τόνισε πως σε πολλές περιπτώσεις έχουν δει μαθητές που δυσκολεύονταν να εκφραστούν να βρίσκουν έναν «ασφαλή συνομιλητή» στον σκύλο. Μέσα από αυτή τη σχέση άνοιγαν διάλογοι και με τους συμμαθητές τους, δημιουργώντας νέες γέφυρες επικοινωνίας μέσα στην τάξη. Το κλίμα γίνεται πιο ήρεμο, οι εντάσεις μειώνονται και τα παιδιά αρχίζουν να βλέπουν τον άλλον με μεγαλύτερη κατανόηση. “Αυτό που βλέπουμε καθημερινά είναι ότι τα ζώα λειτουργούν ως γέφυρα αγάπης, κατανόησης και αποδοχής. Φέρνουν τα παιδιά πιο κοντά, δημιουργούν κοινές εμπειρίες και θυμίζουν σε όλους μας ότι η τρυφερότητα και ο σεβασμός είναι δεξιότητες που μπορούν να διδαχθούν και να καλλιεργηθούν μέσα στο σχολείο”, υπογράμμισε η ίδια.
Τα ζώα
Σε σχετική ερώτησή μας, η κ.Παπαποστόλου, ενημέρωσε ότι στα προγράμματα ζωοθεραπείας συμμετέχουν συνήθως ζώα όπως σκύλοι, άλογα, γαϊδουράκια, γάτες, ινδικά χοιρίδια, κουνέλια και σε ορισμένες περιπτώσεις δελφίνια ή άλλα ζώα που έχουν την ικανότητα να αλληλεπιδρούν με τον άνθρωπο με τρόπο ήρεμο και ασφαλή. “Τα ζώα αυτά επιλέγονται κυρίως για τον κοινωνικό τους χαρακτήρα, τη δυνατότητα να δημιουργούν δεσμό με τους ανθρώπους και την ικανότητά τους να ανταποκρίνονται στα ανθρώπινα συναισθήματα”, σχολίασε. Έκανε όμως μια μικρή αλλά σημαντική διευκρίνιση. “Συχνά ακούμε ότι τα ζώα «χρησιμοποιούνται» στη ζωοθεραπεία, προσωπικά προτιμώ να μιλάω για συνεργασία, σχέση εμπιστοσύνης και σεβασμού και όχι για χρήση. Τα ζώα δεν είναι εργαλεία, αλλά είναι ισότιμοι συνεργάτες σε αυτή τη διαδικασία. Η παρουσία τους βασίζεται στον σεβασμό, στη σωστή εκπαίδευση και πάνω απ’ όλα στη σχέση εμπιστοσύνης που χτίζεται ανάμεσα στον άνθρωπο και στο ζώο, επεσήμανε”. Σχολίασε πως, “στην εκπαιδευτική πράξη, ιδιαίτερα στα σχολεία, οι σκύλοι είναι από τα πιο συχνά «ζώα συνεργάτες», γιατί διαθέτουν υψηλή κοινωνική νοημοσύνη, μπορούν να διαβάζουν τη γλώσσα του σώματος των ανθρώπων και προσαρμόζονται εύκολα σε διαφορετικά περιβάλλοντα”.
Εξήγησε πως η ζωοθεραπεία μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διαχείριση συναισθημάτων όπως το άγχος, η επιθετικότητα και ο θυμός, ιδιαίτερα στα παιδιά. “Η παρουσία ενός ζώου δημιουργεί ένα περιβάλλον ασφάλειας και αποδοχής, όπου το παιδί δεν νιώθει ότι κρίνεται ή αξιολογείται” ενώ επσήμανε ότι αυτό βοηθά τα παιδιά να χαλαρώνουν, να ηρεμούν και να εκφράζουν τα συναισθήματά τους με πιο υγιή τρόπο. Ανέφερε πως, “στην καθημερινή σχολική πράξη βλέπουμε συχνά παιδιά που δυσκολεύονται να διαχειριστούν τον θυμό ή την έντασή τους να ηρεμούν όταν βρίσκονται κοντά σε έναν σκύλο”. Τόνισε πως “η σχέση με το ζώο λειτουργεί πολλές φορές σαν μια «γέφυρα» για να μιλήσει το παιδί για όσα νιώθει” ενώ ανέφερε πως ένα ζώο μπορεί να γίνει ένας σιωπηλός αλλά πολύ ουσιαστικός συνοδοιπόρος που βοηθά το παιδί να κατανοήσει τα συναισθήματά του και να μάθει σταδιακά να τα διαχειρίζεται με περισσότερη ηρεμία και ενσυναίσθηση.
Οι συμβουλές
Οι συμβουλές που δίνει στους μαθητές της σχετίζονται πρώτα απ’ όλα με τον σεβασμό προς τα ζώα. Σχολίασε πως “τα παιδιά μαθαίνουν ότι τα ζώα έχουν συναισθήματα, ανάγκες και δικαίωμα σε μια ζωή χωρίς φόβο και κακοποίηση. Τους εξηγούμε πως δεν πρέπει ποτέ να πλησιάζουμε ένα ζώο βιαστικά ή χωρίς να κατανοούμε τη γλώσσα του σώματός του”, ανέφερε. Ένα δεύτερο πολύ σημαντικό μήνυμα που μεταφέρει, είναι η υπεύθυνη κηδεμονία. Επεσήμανε πως “τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι ένα ζώο δεν είναι παιχνίδι ούτε μια απόφαση της στιγμής, είναι μια μεγάλη ευθύνη που σημαίνει φροντίδα, τροφή, ιατρική περίθαλψη, βόλτα και πάνω απ’ όλα αγάπη για όλη του τη ζωή”. Τρίτο και ίσως πιο ουσιαστικό, είναι ότι μιλούν για την ενσυναίσθηση. Ενημέρωσε πως προσπαθούν να βάλουν τα παιδιά στη θέση του ζώου. Μέσα από αυτή τη διαδικασία καλλιεργείται μια βαθύτερη κατανόηση όχι μόνο για τα ζώα, αλλά και για τους ανθρώπους γύρω τους. Υπογράμμισε πως “εάν θέλουμε εξάλλου να αλλάξει ο κόσμος για τα ζώα, πρέπει πρώτα να αλλάξει ο τρόπος που τα βλέπουμε και τα αντιμετωπίζουμε εμείς οι άνθρωποι”.
Βιωματικό σεμινάριο φιλοζωίας
Σε ερώτηση της “Α” αναφορικά το τι περιλαμβάνει ένα βιωματικό σεμινάριο φιλοζωίας η κ.Παπαποστόλου εξήγησε πως βασίζεται εκτός από τη θεωρητική ενημέρωση, στην εμπειρία και στην αλληλεπίδραση. Στόχος όπως είπε είναι τα παιδιά, οι γονείς αλλά και οι εκπαιδευτικοί να γνωρίσουν τα ζώα, να κατανοήσουν τις ανάγκες τους και να αναπτύξουν ενσυναίσθηση μέσα από δράσεις που τα ενεργοποιούν συναισθηματικά και γνωστικά.Ένα πολύ σημαντικό μέρος του σεμιναρίου είναι η άμεση επαφή με τον σκύλο ζωοθεραπείας. Τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να αλληλεπιδράσουν με το ζώο, να το παρατηρήσουν, να συμμετέχουν σε μικρές δραστηριότητες φροντίδας και να βιώσουν τη σχέση εμπιστοσύνης που μπορεί να δημιουργηθεί ανάμεσα στον άνθρωπο και στο ζώο ή ακόμη και να δουν την επικοινωνία ανάμεσα σε τρεις σκύλους.Στα βιωματικά εργαστήρια που υλοποιούν με τις Ζω.Ε.Σ. εντάσσονται επίσης αφηγηματικά στοιχεία, ιστορίες για άστεγα ζώα, παιχνίδια ρόλων, δημιουργικές δραστηριότητες και συζητήσεις που βοηθούν τα παιδιά να εκφράσουν σκέψεις και συναισθήματα.
Τα βιβλία
Όπως αποκάλυψε στην εφημερίδα μας, η συγγραφή των βιβλίων της, γεννήθηκε μέσα της από την ίδια την εκπαιδευτική της πορεία και την καθημερινή της επαφή με τα παιδιά. Στην τάξη αλλά και στα φιλοζωικά προγράμματα που υλοποιούσε σε σχολεία, συνειδητοποίησε ότι οι ιστορίες έχουν μια μοναδική δύναμη: μπορούν να αγγίξουν τις καρδιές των παιδιών με τρόπο που πολλές φορές δεν μπορούν να το κάνουν τα απλά λόγια ή οι κανόνες. “Έτσι άρχισα να γράφω ιστορίες όπου οι ήρωες είναι ζώα, γιατί μέσα από τα μάτια τους τα παιδιά μπορούν να μιλήσουν πιο εύκολα για συναισθήματα όπως ο φόβος, η μοναξιά, η αποδοχή, η φιλία και η ανάγκη για αγάπη”, σχολίασε. Ανέφερε, πως τα βιβλία αυτά συνδυάζουν την αφήγηση με παιδαγωγικά και ψυχολογικά στοιχεία, ώστε να μπορούν να αξιοποιηθούν τόσο από γονείς όσο και από εκπαιδευτικούς μέσα στην εκπαιδευτική διαδικασία. Οι βασικοί ήρωες σχεδόν όλων των βιβλίων της είναι οι τρεις σκύλοι της που υπήρξαν κάποτε άστεγα ζώα και πολύ κακοποιημένα ζώα. Μέσα από τις ιστορίες τους τα παιδιά βλέπουν ότι ακόμη και ένα πλάσμα που έχει γνωρίσει τον πόνο μπορεί να βρει μια δεύτερη ευκαιρία και να μετατρέψει τη ζωή του σε μια ιστορία ελπίδας. Δήλωσε πως αυτό το διάστημα δουλεύει πάνω σε δύο καινούρια βιβλία που θα συνεχίσουν να μιλούν για τη δύναμη της αγάπης, της αποδοχής και της συνύπαρξης ανθρώπων και ζώων.
Η ομιλία
Όπως ανέφερε, η ομιλία της στον Άγιο Νικόλαο θα επικεντρωθεί κυρίως στον ρόλο της φιλοζωικής εκπαίδευσης και της ζωοθεραπείας ως εργαλείων που μπορούν να ενισχύσουν την ενσυναίσθηση, τη συνεργασία και τον σεβασμό μέσα στη σχολική κοινότητα, μειώνοντας παράλληλα τον σχολικό εκφοβισμό. Ένα σημαντικό σημείο θα είναι η εμπειρία από την εφαρμογή του προγράμματος ζωοπαιδαγωγικής στο σχολείο όπου εργάζομαι και τα αποτελέσματα που έχουμε παρατηρήσει στη σχολική ζωή. Παράλληλα ανέφερε πως, “θα μιλήσουμε για τη σημασία της φιλοζωικής παιδείας στην κοινωνία, για το πώς μπορούν να καλλιεργήσουμε στα παιδιά αξίες όπως ο σεβασμός προς τα ζώα και η υπεύθυνη κηδεμονία, αλλά και για τον ρόλο που μπορούν να παίξουν οι εκπαιδευτικοί και οι τοπικές κοινότητες στη δημιουργία μιας πιο ευαισθητοποιημένης κοινωνίας”.
