Η δρ Αντωνία Τριχοπούλου είναι, αναμφισβήτητα, ένας εθνικός επιστημονικός θησαυρός και οφείλουμε να την ευγνωμονούμε που κρατά ψηλά τη σημαία της διατροφικής μας κληρονομιάς. Στην εκτενή και άκρως ενδιαφέρουσα συζήτησή της που φιλοξενήθηκε στην «Καθημερινή», η Κρήτη είχε για άλλη μια φορά την τιμητική της. Το νησί μας παρουσιάστηκε ως το απόλυτο, διαχρονικό εργαστήριο της Μεσογειακής Διατροφής, με αναφορές σε γιαγιάδες στη Σητεία, στον δίκταμο και στο κίνημα «Πάμε για χόρτα». Μια εικόνα ειδυλλιακή, σχεδόν ποιητική.
Όμως, εδώ στον Άγιο Νικόλαο, ή κάνοντας μια βόλτα στις πλατείες της Ιεράπετρας και του Ηρακλείου, η σύγκρουση με την πραγματικότητα είναι μετωπική. Η αλήθεια για τη Γενιά Ζ της Κρήτης (τους σημερινούς 15άρηδες έως 30άρηδες) απέχει παρασάγγας από το ρομαντικό αφήγημα των αθηναϊκών σαλονιών.
Ενδιαφέρεται η σημερινή κρητική νεολαία για την παραδοσιακή διατροφή; Η ωμή, δημοσιογραφική αλήθεια είναι: ελάχιστα έως καθόλου.
Τα διαλείμματα στα λύκεια του Λασιθίου δεν μυρίζουν ελαιόλαδο και προζυμένιο ψωμί, αλλά ενεργειακά ποτά, τυποποιημένες σφολιάτες και βαριά επεξεργασμένα σνακ. Τα βράδια, οι δρόμοι των πόλεών μας πλημμυρίζουν από μηχανάκια διανομής που μεταφέρουν γρήγορο φαγητό, κρέπες και smashburgers. Οι χοχλιοί, τα άγρια χόρτα και τα όσπρια θεωρούνται πλέον από τους εικοσάρηδες ως «φαγητά της γιαγιάς» ή, στην καλύτερη περίπτωση, επιλογές για τις τουριστικές ταβέρνες και τα κυριακάτικα τραπέζια στα χωριά, όσα χωριά έχουν απομείνει ζωντανά.
Δεν φταίνε τα παιδιά
Αυτή η αποξένωση δεν είναι λάθος των παιδιών, αλλά το αποτέλεσμα του στρεβλού αναπτυξιακού μοντέλου που εμείς οι ίδιοι χτίσαμε στην Κρήτη. Όταν η τοπική οικονομία βασίζεται στην τουριστική μονοκαλλιέργεια, όταν οι γονείς δουλεύουν εξαντλητικά 12ωρα στον επισιτισμό και στα ξενοδοχεία για 6-7 μήνες τον χρόνο, η παραδοσιακή κουζίνα σβήνει. Η κατσαρόλα αντικαταστάθηκε βίαια από την ευκολία της παραγγελίας, γιατί πολύ απλά λείπει ο χρόνος. Επιπλέον, το κόστος των αυθεντικών, αγνών τοπικών προϊόντων έχει εκτοξευθεί, καθιστώντας τα συχνά απαγορευτικά για έναν νέο που παλεύει με την ακρίβεια και τους μισθούς της εποχικότητας. Το κρητικό ελαιόλαδο και το ντόπιο μέλι αντιμετωπίζονται πια ως είδη πολυτελείας για τους ξένους επισκέπτες, παρά ως αυτονόητα βασικά αγαθά στο ντουλάπι του φοιτητή ή του νέου εργαζόμενου.
Να πάρουμε αυτή τη γενιά από το χέρι
Η δρ Τριχοπούλου έχει απόλυτο δίκιο όταν λέει ότι οφείλουμε να πάρουμε αυτή τη γενιά από το χέρι. Αλλά για να συμβεί αυτό, δεν αρκούν οι δράσεις-πυροτεχνήματα ή οι φολκλόρ επισκέψεις στα βουνά τα Σαββατοκύριακα. Πρέπει να αναρωτηθούμε πώς θα κάνουμε την κρητική διατροφή ξανά προσιτή, γρήγορη στην καθημερινή παρασκευή της και οικονομικά βιώσιμη για τη νέα γενιά. Το στοίχημα δεν είναι να τους μετατρέψουμε σε αγρότες του 1950, αλλά να ενσωματώσουμε την τοπική πρώτη ύλη στον σύγχρονο, πιεστικό, ψηφιακό τρόπο ζωής τους.
Εσείς, κοιτάζοντας το καθημερινό τραπέζι και τις διατροφικές συνήθειες των νέων ανθρώπων στο δικό σας περιβάλλον, βλέπετε την Κρήτη της παράδοσης ή την παγκοσμιοποιημένη βιασύνη του πρόχειρου φαγητού;
Η Κρητική Διατροφή ως αντίδοτο στην εποχή του πρόχειρου φαγητού
Η τουριστική μονοκαλλιέργεια, οι εξαντλητικοί ρυθμοί εργασίας των γονέων και η ακρίβεια των αγνών τοπικών προϊόντων έχουν μετατρέψει την περήφανη Κρητική Διατροφή από καθημερινό βίωμα σε μουσειακό είδος ή, στην καλύτερη περίπτωση, σε τουριστική ατραξιόν.
Όμως, επειδή η δημοσιογραφία δεν πρέπει να μένει μόνο στη διαπίστωση του προβλήματος, αλλά να ιχνηλατεί και τις λύσεις, η είδηση που έρχεται από τη Σχολή Επιστημών Υγείας του ΕΛΜΕΠΑ στο Ηράκλειο μοιάζει με μια βαθιά ανάσα αισιοδοξίας. Εκεί, παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα μιας πρωτοποριακής εκπαιδευτικής παρέμβασης για την εισαγωγή της Κρητικής Διατροφής στα Δημοτικά Σχολεία της Κρήτης. Μια προσπάθεια που έρχεται να απαντήσει ακριβώς στο κενό που περιγράφαμε: στο πώς θα πάρουμε τα παιδιά από το χέρι για να τα επανασυνδέσουμε με τη γη και την τροφή τους, προτού οι διατροφικές τους συνήθειες παγιωθούν οριστικά στα πρότυπα των πολυεθνικών του fastfood.
Η θεσμική συμμαχία και ο καθοριστικός ρόλος του Λασιθίου
Η δράση αυτή δεν είναι ένα πυροτέχνημα, αλλά ο καρπός μιας σοβαρής, θεσμικής σύμπραξης. Η Περιφέρεια Κρήτης, το Τμήμα Επιστημών Διατροφής και Διαιτολογίας του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου (ΕΛΜΕΠΑ) και το Κέντρο Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Ιεράπετρας-Νεάπολης, ένωσαν τις δυνάμεις τους. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό για το νομό Λασιθίου, έναν νομό με τεράστια αγροτική παραγωγή, από τα θερμοκήπια του Νότου μέχρι τους ελαιώνες του Μεραμπέλλου, να έχει ενεργό, συνδιαμορφωτικό ρόλο μέσω του ΚΕΠΕΑ σε προγράμματα που αφορούν όλη την Κρήτη.
Στόχος αυτής της συμμαχίας είναι η μετατροπή της διατροφικής κληρονομιάς σε καθημερινό, απτό βίωμα, εστιάζοντας με χειρουργική ακρίβεια στους μαθητές της Δ΄ Δημοτικού μέσα από τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων. Γιατί στη Δ΄ Δημοτικού; Διότι είναι η ηλικία (9-10 ετών) όπου τα παιδιά αποκτούν μεγαλύτερη αυτονομία στις επιλογές τους (π.χ. στο κυλικείο του σχολείου) και αρχίζουν να κατανοούν σύνθετες έννοιες, διατηρώντας ωστόσο τον ενθουσιασμό της ανακάλυψης.
Το εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο πλέον θα είναι διαθέσιμο σε όλα τα σχολεία του νησιού μας, εδράζεται σε τέσσερις δυναμικούς και άκρως ρεαλιστικούς άξονες, οι οποίοι ξεφεύγουν από τα παλαιωμένα, βαρετά φυλλάδια του παρελθόντος. Πρώτον, στη Διατροφική Εκπαίδευση, όπου οι μαθητές δεν μαθαίνουν απλώς θεωρίες, αλλά ταυτίζονται με τους μαθητές-ήρωες «ΔΙΑΤΡΟΦΙΞ», κατανοώντας την αξία του ελαιολάδου, των οσπρίων, των φρούτων και του πρωινού. Δεύτερον, στις Βιωματικές Δράσεις. Εδώ βρίσκεται η ουσία: δημιουργία λαχανόκηπων στις σχολικές αυλές (έστω και σε γλάστρες στα αστικά κέντρα του Αγίου Νικολάου ή του Ηρακλείου), υγιεινά πικνίκ και παρασκευή παραδοσιακών συνταγών από τα ίδια τα παιδιά. Το παιδί που θα φυτέψει και θα κόψει τη δική του ντομάτα, έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να την καταναλώσει.
Ο τρίτος άξονας αφορά το Περιβάλλον και την Αειφορία. Στη σημερινή εποχή της κλιματικής κρίσης, τα παιδιά μαθαίνουν ότι η κατανάλωση τοπικών και εποχικών προϊόντων δεν είναι μόνο ζήτημα υγείας, αλλά και σωτηρίας του πλανήτη (μικρότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, μείωση σπατάλης τροφίμων). Τέλος, το πρόγραμμα εστιάζει στην Επιμόρφωση των Εκπαιδευτικών, θωρακίζοντας τους δασκάλους με το απαραίτητο υλικό και διαρκή συμβουλευτική. Χωρίς εμπνευσμένο και υποστηριγμένο δάσκαλο, καμία καινοτομία δεν μπαίνει στην τάξη.
Η μεγάλη πρόκληση: Η σύγκρουση με τη σκληρή καθημερινότητα
Επιστρέφοντας όμως στη δημοσιογραφική και κοινωνική κριτική που διακρίνει τις «Ιχνηλασίες», οφείλουμε να πουμε πως η πρωτοβουλία είναι λαμπρή, άρτια σχεδιασμένη και απολύτως επιβεβλημένη. Όμως, δεν αποτελεί μαγικό ραβδί. Το σχολείο κάνει τη δουλειά του, και μάλιστα με εξαιρετικά εργαλεία πλέον. Το μεγάλο ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν χτυπάει το κουδούνι της λήξης και οι μαθητές-ήρωες «ΔΙΑΤΡΟΦΙΞ» επιστρέφουν στα σπίτια τους.
Το παιδί της Δ΄ Δημοτικού, αφού έχει μάθει το πρωί για την αξία των οσπρίων και του φρέσκου ελαιολάδου, πηγαίνει σπίτι του το μεσημέρι. Αν εκεί βρει μια οικογένεια εξουθενωμένη από τις απαιτήσεις του τουριστικού και εργασιακού μοντέλου της σύγχρονης Κρήτης, όπου οι γονείς λείπουν όλη μέρα και η κατσαρόλα είναι άδεια, το μάθημα ακυρώνεται στην πράξη. Η εύκολη λύση του έτοιμου φαγητού, της ταβέρνας, ή της γρήγορης παραγγελίας μέσω εφαρμογής, θα υπερισχύσει. Επιπλέον, δεν μπορούμε να αγνοούμε τον «ελέφαντα στο δωμάτιο»: την ακρίβεια. Για πολλές οικογένειες μισθωτών της Κρήτης, το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, τα φρέσκα ψάρια ή τα ντόπια βιολογικά κρέατα, τείνουν να γίνουν είδη πολυτελείας.
Επομένως, το βάρος δεν πρέπει να πέσει μόνο στις πλάτες των δασκάλων και των παιδιών. Η επιτυχία αυτού του προγράμματος απαιτεί συστράτευση. Οι γονείς πρέπει να βρουν τρόπους, ακόμα και μέσα στην πίεση του χρόνου, να εμπλέξουν τα παιδιά στη μαγειρική στο σπίτι, μεταφέροντας την εμπειρία του «σχολικού λαχανόκηπου» στην κουζίνα της οικογένειας. Η πολιτεία οφείλει να βρει μηχανισμούς ώστε τα βασικά είδη της κρητικής γης να παραμείνουν προσιτά στο τραπέζι του μέσου νοικοκυριού και όχι να εξάγονται όλα ή να προσφέρονται αποκλειστικά στα τραπέζια των επισκεπτών μας. Και η τοπική αγορά οφείλει να στηρίξει τα κυλικεία των σχολείων ώστε να προσφέρουν αληθινά υγιεινές, κρητικές επιλογές, αντί για σφολιάτες και ζάχαρη.
Κλείνοντας, οι προσπάθειες του ΕΛΜΕΠΑ, της Περιφέρειας και του ΚΕΠΕΑ αποδεικνύουν ότι η Κρήτη διαθέτει τα επιστημονικά και θεσμικά αντανακλαστικά για να υπερασπιστεί τον πολιτισμό της. Η μάχη απέναντι στο fastfood και την αλλοτρίωση του σύγχρονου τρόπου ζωής είναι άνιση, αλλά όχι χαμένη. Είναι στο χέρι μας να κάνουμε την Κρητική Διατροφή ξανά κυρίαρχη. Το σχολείο άνοιξε τον δρόμο.
Άραγε, ως γονείς και ως κοινωνία, είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε πρώτοι εμείς τις δικές μας «βολικές» συνήθειες για να ακολουθήσουμε το βήμα αυτών των παιδιών, ή θα παραμείνουμε απλοί θεατές μπροστά στις οθόνες των κινητών μας, παραγγέλνοντας το επόμενο γεύμα μας;
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
