Η καθημερινότητα στον Νομό Λασιθίου συχνά μοιάζει με μια άσκηση ισορροπίας ανάμεσα στη λαμπερή βιτρίνα των αριθμών και τη σκληρή πραγματικότητα του μεροκάματου. Ως δημοσιογράφος που παρακολουθεί χρόνια την ανάπτυξη αυτού του τόπου, από τον Άγιο Νικόλαο μέχρι την Ιεράπετρα και τη Σητεία, συχνά έρχομαι αντιμέτωπος με το εξής παράδοξο: πώς γίνεται ένας νομός που πρωταγωνιστεί στην παραγωγή πλούτου, να βλέπει τους εργαζομένους του να ασφυκτιούν κάτω από το βάρος της ακρίβειας και της εντατικοποίησης; Η ανάγνωση που κάνουμε όλοι εμείς, βασισμένη στην καθημερινή εμπειρία των συμπολιτών μας, βρίσκει πλέον την απόλυτη επιβεβαίωσή της μέσα από τα επίσημα στοιχεία της πρόσφατης μελέτης. Πράγματι, η έρευνα καταγράφει μια εικόνα που για πολλούς θα φάνταζε «προνομιακή» σε μακροοικονομικό επίπεδο, όμως διαχωρίζει με τρόπο ρητό και κατηγορηματικό την υψηλή κερδοφορία συγκεκριμένων κλάδων από την ποιότητα της εργασίας και το ύψος των μισθών.
Αν σταθεί κανείς μόνο στα νούμερα, το Λασίθι φαντάζει ως η οικονομική ατμομηχανή της Κρήτης. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στον νομό μας εκτινάχθηκε στα 20.180 ευρώ το 2022, γεγονός που μας φέρνει στην πρώτη θέση σε ολόκληρη την Περιφέρεια. Αυτό το ποσό είναι κατά 21% υψηλότερο από τον μέσο όρο της Κρήτης και καλύπτει το 103% του εθνικού μέσου όρου. Ακόμα πιο εντυπωσιακή είναι η ανθεκτικότητα που δείξαμε στα χρόνια της μεγάλης κρίσης. Την περίοδο 2009-2022, όταν σχεδόν όλη η Ελλάδα κατέρρεε, το Λασίθι ήταν ο μοναδικός νομός στο νησί που κατέγραψε αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ κατά 6,4%, σκαρφαλώνοντας θεαματικά στην 6η θέση πανελλαδικά. Επιπλέον, η παραγωγικότητα της εργασίας στον τόπο μας αποτελεί μια νησίδα υψηλής αποδοτικότητας, όντας η μοναδική περιοχή στην Κρήτη που υπερβαίνει την παραγωγικότητα του συνόλου της χώρας, αφήνοντας πίσω το Ηράκλειο, τα Χανιά και το Ρέθυμνο.
Προνομιακή εικόνα;
Ωστόσο, αυτή η «προνομιακή» εικόνα είναι ρηχή αν δεν αναλυθεί το ποιος καρπώνεται αυτόν τον πλούτο. Η μελέτη είναι σαφής: η ανάπτυξη αυτή βασίζεται σε συγκεκριμένους κινητήριους μοχλούς με υψηλά περιθώρια κέρδους, όπως οι μεγάλες στρατηγικές επενδύσεις σε αιολικά πάρκα και οι πολυτελείς ξενοδοχειακές μονάδες στην ευρύτερη περιοχή του Αγίου Νικολάου και της Σητείας. Παράλληλα, έχουμε βιώσει μια πραγματική αγροτική «έκρηξη», με τη συμμετοχή του Λασιθίου στην ακαθάριστη προστιθέμενη αξία του πρωτογενούς τομέα της Κρήτης να σχεδόν διπλασιάζεται, φτάνοντας το 31%. Αυτή η επιτυχία οφείλεται στον τεράστιο όγκο των θερμοκηπιακών καλλιεργειών, με την Ιεράπετρα να αποτελεί το κέντρο, συγκεντρώνοντας πάνω από το μισό της συνολικής έκτασης θερμοκηπίων όλης της Κρήτης. Στον αντίποδα, βέβαια, είδαμε παραδοσιακές καλλιέργειες όπως το ελαιόλαδο και ο μούστος να υποχωρούν σημαντικά.
Η σκληρή πραγματικότητα των εργαζομένων
Πίσω από τους εντυπωσιακούς δείκτες, η καθημερινότητα των εργαζομένων παραμένει μια διαφορετική ιστορία. Η μελέτη επισημαίνει με ιδιαίτερη έμφαση ότι η υψηλή αποδοτικότητα στον τουρισμό, την ενέργεια και τη γεωργία μεταφράζεται σε υψηλά κέρδη για τους επενδυτές, αλλά δεν μετακυλίεται στο ανθρώπινο δυναμικό. Οι συγγραφείς τονίζουν χαρακτηριστικά πως απαιτείται περαιτέρω έρευνα για τις ποιοτικές διαστάσεις της εργασίας, όπως είναι οι μισθοί και οι ώρες απασχόλησης, αφήνοντας σαφείς αιχμές για το αν αυτή η ανάπτυξη είναι κοινωνικά δίκαιη.
Η πραγματικότητα είναι ότι οι εργαζόμενοι στο Λασίθι, όπως και σε όλη την Κρήτη, βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα καθεστώς έντονης εντατικοποίησης.
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: το 43% των εργαζομένων στην Περιφέρεια απασχολείται άνω των 48 ωρών την εβδομάδα, ένα ποσοστό τρομακτικό αν συγκριθεί με το 19% που ισχύει στο σύνολο της χώρας. Αυτό το πρότυπο «δουλεύουμε περισσότερο, παράγουμε λιγότερο» οδηγεί στην εξάντληση των εργαζομένων. Επιπλέον, το 16% των μισθωτών εργάζεται με συμβάσεις προσωρινής ή εποχικής εργασίας, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από το εθνικό 10%, γεγονός που εντείνει την επισφάλεια και την αβεβαιότητα για το μέλλον. Η μελέτη επιβεβαιώνει αυτό που πολλοί υποψιαζόμασταν: οι εξαντλητικές και επισφαλείς συνθήκες εργασίας κρατούν τους ανθρώπους που παράγουν τον πλούτο μακριά από τους καρπούς των κόπων τους.
Η παγίδα της χαμηλής μεταποίησης
Ένα από τα πλέον ανησυχητικά ευρήματα αφορά τον τομέα της μεταποίησης. Παρότι το Λασίθι παράγει έναν τεράστιο όγκο πρωτογενών προϊόντων, ο βαθμός μεταποίησής τους είναι ο χαμηλότερος στην Κρήτη, αγγίζοντας μόλις το 22,6% το 2023. Μάλιστα, το ποσοστό αυτό παρουσιάζει μείωση σε σχέση με το 2016, όταν βρισκόταν στο 24,9%. Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών του νομού μας συνεισφέρει ένα πενιχρό 5,8% στον συνολικό κύκλο εργασιών της Κρήτης στον συγκεκριμένο κλάδο.
Αυτό το έλλειμμα μεταποιητικής δραστηριότητας έχει άμεσο αντίκτυπο στην αγορά εργασίας. Ουσιαστικά, ο νομός μας εξάγει ανεπεξέργαστες πρώτες ύλες, στερούμενος έτσι τις καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας που θα μπορούσε να προσφέρει η βιομηχανία. Η μεταποιητική δραστηριότητα περιορίζεται σε κλάδους που υπάρχουν παντού, όπως τα αρτοποιεία και η παραγωγή ελαίων, χωρίς να έχουν αναπτυχθεί βαθύτερες αλυσίδες αξίας. Σε αντίθεση με το Ηράκλειο, τα Χανιά ή το Ρέθυμνο, που έχουν αναπτύξει ισχυρή παρουσία στην ποτοποιία, τους αλευρόμυλους ή τα γαλακτοκομικά, το Λασίθι δεν διαθέτει κάποιον εξειδικευμένο μεταποιητικό κλάδο με αυξημένο ειδικό βάρος. Αυτή η παραγωγική διάρθρωση εγκλωβίζει την τοπική οικονομία σε μια κατάσταση όπου ο πλούτος παράγεται αλλά δεν «παραμένει» στον τόπο με τη μορφή σταθερών και καλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας.
Το αγροτικό μοντέλο
Η κυριαρχία των θερμοκηπίων, αν και αποτελεί πηγή πλούτου, εξηγεί σε μεγάλο βαθμό αυτή την καθήλωση της μεταποίησης. Προϊόντα όπως οι ντομάτες και τα αγγούρια προορίζονται για άμεση, νωπή κατανάλωση και δεν απαιτούν βιομηχανική επεξεργασία, σε αντίθεση με το λάδι ή το κρασί που κυριαρχούν σε άλλους νομούς. Αυτή η μονομερής εξάρτηση από τον πρωτογενή τομέα εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους.
Πρώτον, υπάρχει η απόλυτη εξάρτηση από φθηνό εργατικό δυναμικό, το οποίο καλύπτεται σε συντριπτικό βαθμό από πολίτες τρίτων χωρών. Η μελέτη προειδοποιεί ότι η διασφάλιση αυτού του προσωπικού αποτελεί ένα «σημαντικό πρόβλημα με πολλαπλές διαστάσεις», ενώ η μεγάλη απορρόφηση χεριών από τα θερμοκήπια στερεί εργαζομένους από άλλες τοπικές δραστηριότητες. Δεύτερον, η εντατική αυτή καλλιέργεια αποτελεί τον μεγαλύτερο καταναλωτή νερού στον νομό, θέτοντας σε άμεσο κίνδυνο τη βιωσιμότητα των υδάτινων πόρων και του φυσικού περιβάλλοντος. Τρίτον, η έλλειψη βιομηχανίας και υπηρεσιών έντασης γνώσης καθιστά την οικονομία μας εξαιρετικά ευάλωτη σε εξωγενείς κρίσεις. Οποιαδήποτε διαταραχή στις τιμές των κηπευτικών, στην ενέργεια ή στις διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού μπορεί να προκαλέσει άμεσο και δυσανάλογα μεγάλο πλήγμα στον νομό μας.
Προς αναζήτηση μιας Δίκαιης Ανάπτυξης
Το ερώτημα που τίθεται πλέον επιτακτικά είναι το εξής: τι είδους ανάπτυξη θέλουμε για το Λασίθι; Η μελέτη δεν αφήνει περιθώρια για εφησυχασμό. Αν και είμαστε μια «νησίδα υψηλής αποδοτικότητας», η κερδοφορία αυτή φαίνεται να βασίζεται εν πολλοίς στη συμπίεση του εργατικού κόστους και στους κακούς όρους απασχόλησης. Η αναγκαιότητα για διερεύνηση των ποιοτικών χαρακτηριστικών της εργασίας είναι πλέον επιτακτική. Δεν αρκεί να ευημερούν οι αριθμοί· πρέπει να ευημερούν και οι άνθρωποι που βρίσκονται πίσω από αυτούς.
Είναι απαραίτητο να εξετάσουμε τα περιθώρια τεχνολογικής αναβάθμισης των επιχειρήσεών μας και να επενδύσουμε σε πτυχές βιωσιμότητας που αγγίζουν την κοινωνία, το περιβάλλον και την οικονομία σε τοπικό επίπεδο. Το Λασίθι δεν μπορεί να συνεχίσει να πορεύεται ως ένας νομός δύο ταχυτήτων: της υψηλής κερδοφορίας για τους λίγους και της εξαντλητικής υπερεργασίας για τους πολλούς. Η εμπειρία των εργαζομένων, που πλέον τεκμηριώνεται και επιστημονικά, μας καλεί να αναστοχαστούμε το παραγωγικό μας μοντέλο. Χρειαζόμαστε μια οικονομία που δεν θα εξάγει απλώς πρώτες ύλες, αλλά θα δημιουργεί αξία εδώ, προσφέροντας αξιοπρεπείς μισθούς, ανθρώπινα ωράρια και μια προοπτική που θα κρατήσει τους νέους μας στον τόπο τους, όχι ως αναλώσιμα εργατικά χέρια, αλλά ως δημιουργούς ενός καλύτερου μέλλοντος.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
- Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
