Της Ελένης Ανδρουλάκη
Διευθύντριας του 3ου Δημοτικού Σχολείου Αγίου Νικολάου
Υπάρχουν κτίρια που τα επισκέπτεσαι, τα φωτογραφίζεις με τουριστικό ενδιαφέρον και συνεχίζεις τη διαδρομή σου. Υπάρχουν όμως και χώροι που σε συγκλονίζουν, σε αναγκάζουν να σταματήσεις, να παρατηρήσεις τον τρόπο με τον οποίο κινούνται οι άνθρωποι μέσα τους και, τελικά, να αναρωτηθείς «γιατί όχι εδώ;» γιατί όσα αλλού θεωρούνται στοιχειώδη δείγματα σεβασμού προς τον πολίτη, όπως η γνώση, τον πολιτισμό και την αξιοπρεπή πρόσβαση στον δημόσιο χώρο, στηνελληνική μας πραγματικότητα εξακολουθούν να μοιάζουν με μακρινό όραμα;
Ένας τέτοιος χώρος είναι η Κεντρική Βιβλιοθήκη του Ελσίνκι, η περίφημη Oodi.
Βρίσκεται στην πλατεία Kansalaistori, στην καρδιά της φινλανδικής πρωτεύουσας, ακριβώς απέναντι από το Κοινοβούλιο και δίπλα σε σημαντικά πολιτιστικά κτίρια, όπως το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Kiasma, το HelsinkiMusicCentre και το FinlandiaHall. Φαντάζομαι, δεν είναι τυχαίο ότι τοποθετήθηκε σε αυτό ακριβώς το σημείο. Η Oodi δημιουργήθηκε ως ένας ανοιχτός, μη εμπορικός δημόσιος χώρος, προσβάσιμος σε όλους, ένας τόπος γνώσης και πολιτισμού απέναντι από τον θεσμό της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.
Το όνομά της προέκυψε ύστερα από ανοιχτό διαγωνισμό, στον οποίο κατατέθηκαν περισσότερες από 1.600 προτάσεις. Η λέξη Oodi σημαίνει «ωδή». Μια ωδή στη γνώση, στην ανάγνωση, στη δημοκρατία και στους πολίτες. Η βιβλιοθήκη άνοιξε τις πόρτες της στις 5 Δεκεμβρίου 2018, την παραμονή της Ημέρας Ανεξαρτησίας της Φινλανδίας, ως δώρο για τα εκατό χρόνια της ανεξάρτητης χώρας. Περίπου 55.000 άνθρωποι συμμετείχαν στους πρώτους εορτασμούς λειτουργίας της.
Ένα κτίριο που μοιάζει να κινείται
Η πρώτη μου εντύπωση ήταν αρχιτεκτονική. Η Oodi δεν θυμίζει το αυστηρό, επιβλητικό κτίριο που συχνά συνδέουμε με μια μεγάλη δημόσια βιβλιοθήκη. Η κυματιστή ξύλινη όψη της, κατασκευασμένη από έλατο, μοιάζει να ανασηκώνεται, δημιουργώντας μια μεγάλη αγκαλιά προς την πλατεία. Το ξύλο, το γυαλί και το ατσάλι συνδυάζονται με τρόπο σύγχρονο, αλλά ταυτόχρονα ζεστό και ανθρώπινο.
Ο σχεδιασμός της οργανώνεται γύρω από τρία επίπεδα με εντελώς διαφορετική ατμόσφαιρα: ένα δραστήριο και ανοιχτό ισόγειο, έναν πιο εσωτερικό όροφο δημιουργίας και εργασίας και, στην κορυφή, έναν φωτεινό και γαλήνιο χώρο ανάγνωσης.
Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν ότι, η πλατεία δεν φαίνεται να τελειώνει στην είσοδο. Συνεχίζεται νοητά μέσα στο κτίριο. Δεν υπάρχουν εμπόδια που να κάνουν τον επισκέπτη να νιώθει ότι εισέρχεται σε έναν χώρο με αυστηρούς κανόνες. Μπαίνεις σχεδόν όπως θα έμπαινες σε μια πλατεία, σε ένα φιλόξενο σαλόνι ή σε έναν σταθμό συνάντησης της πόλης.
Στο ισόγειο, η Oodi λειτουργεί ως Δημόσια πλατεία διαρκούς κίνησης. Υπάρχει κινηματογράφος 250 θέσεων, αίθουσα πολλαπλών χρήσεων για εκδηλώσεις, εργαστήρια και παραστάσεις, εστιατόριο, σημεία εξυπηρέτησης της βιβλιοθήκης, χώρος νέων, εκθέσεις και προσωρινές δράσεις. Εκεί λειτουργούν επίσης το Helsinki-info, όπου κάτοικοι και επισκέπτες μπορούν να ενημερωθούν για τις υπηρεσίες της πόλης, και το EU@Oodi, μια διαδραστική παρουσίαση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Βλέποντας ανθρώπους να συναντιούνται, να πίνουν καφέ, να παίζουν σκάκι, να εργάζονται, να περιμένουν μια εκδήλωση ή απλώς να ξεκουράζονται, συνειδητοποίησα ότι εδώ η βιβλιοθήκη δεν αντιμετωπίζεται ως ένας χώρος στον οποίο πρέπει οπωσδήποτε να έχεις κάποιον συγκεκριμένο λόγο για να μπεις.Μπορείς να έρθεις επειδή θέλεις να διαβάσεις. Μπορείς, όμως, να έρθεις και επειδή αναζητάς παρέα, ζεστασιά, πρόσβαση στο διαδίκτυο, πληροφόρηση, ή απλώς ένα ασφαλές μέρος για να περάσεις λίγες ώρες. Κανείς δεν σε υποχρεώνει να καταναλώσεις κάτι και κανείς δεν σου ζητά να δικαιολογήσεις την παρουσία σου.Αυτή η αίσθηση ελευθερίας είναι ίσως η πρώτη μεγάλη παιδαγωγική εμπειρία που προσφέρει η Oodi: η γνώση και ο δημόσιος χώρος δεν είναι προνόμια, αλλά δικαιώματα.
Ανεβαίνοντας στον δεύτερο όροφο, η έννοια της βιβλιοθήκης αλλάζει ακόμη περισσότερο. Εδώ δεν επικρατεί απόλυτη ησυχία… Ακούγονται συζητήσεις, συνεργασίες, μηχανήματα και δημιουργικές δοκιμές. Είναι ο όροφος της πράξης, του πειραματισμού και της ανταλλαγής δεξιοτήτων, που ονομάζεται UrbanWorkshop. Ένας χώρος ανοιχτός σε όλους, τον οποίο οι πολίτες μπορούν να χρησιμοποιήσουν τρισδιάστατους εκτυπωτές, κόφτη λέιζερ, εκτυπωτή μεγάλων διαστάσεων, εκτυπωτή UV, μηχανή κοπής βινυλίου, πρέσα θερμομεταφοράς, ηλεκτρονικούς σταθμούς εργασίας, ραπτομηχανές και μηχανήματα κατασκευής κονκάρδων. Η φιλοσοφία είναι απλή: μαθαίνεις δοκιμάζοντας, κατασκευάζοντας και συνεργαζόμενος με άλλους. Αυτό ακριβώς αποκαλεί η σύγχρονη εκπαιδευτική θεωρία learning space: έναν χώρο που δεν αποτελεί απλώς το σκηνικό της μάθησης, αλλά διαμορφώνεται με τέτοιον τρόπο ώστε να ενθαρρύνει την εξερεύνηση, τη συνεργασία, τη δημιουργικότητα, την αυτονομία και την ενεργό συμμετοχή του ανθρώπου στη διαδικασία της γνώσης.
Στον ίδιο όροφο υπάρχουν στούντιο μουσικής, φωνητικής και ηλεκτρονικής μουσικής, φωτογραφίας και βίντεο, χώροι μοντάζ και ηχογραφήσεων, ακόμη και ειδικός χώρος για την παραγωγή podcasts και ηχητικών βιβλίων. Υπάρχουν επίσης αίθουσες ηλεκτρονικών παιχνιδιών, χώροι με εξοπλισμό εικονικής πραγματικότητας, μικρές αίθουσες συσκέψεων, θέσεις ατομικής εργασίας, ομαδικά δωμάτια, κουζίνα και ο διαδραστικός χώρος Kuutio, ένας γυάλινος πολυλειτουργικός χώρος προβολών και εκδηλώσεων, στον οποίο η ψηφιακή τεχνολογία μπορεί να μετατρέψει μια παρουσίαση, ένα εργαστήριο ή μια έκθεση σε διαδραστική και εμβυθιστική εμπειρία. Οι περισσότεροι χώροι και τα μηχανήματα μπορούν να δεσμευτούν μέσω της ηλεκτρονικής υπηρεσίας Varaamo, ενώ πολλές από τις παροχές είναι δωρεάν.
Και τότε φτάνει κανείς στον τελευταίο όροφο…
Ο χώρος ανοίγει, γεμίζει φυσικό φως και προσφέρει θέα στην πόλη μέσα από τεράστιες γυάλινες επιφάνειες. Κάτω από την κυματιστή λευκή οροφή βρίσκεται ο δίκαια αποκαλούμενος BookHeaven, ο «Παράδεισος των Βιβλίων».Εδώ βρίσκονται περίπου 100.000 βιβλία, περιοδικά, εφημερίδες, ταινίες, παρτιτούρες και επιτραπέζια παιχνίδια. Υπάρχουν αναγνωστικές «οάσεις», άνετα καθίσματα, τραπέζια εργασίας και ήσυχες γωνιές όπου μπορεί κανείς να διαβάσει, να μελετήσει ή απλώς να παρατηρήσει την πόλη. Από το λεγόμενο Μπαλκόνι των Πολιτών, ο επισκέπτης αντικρίζει την πλατεία, το Κοινοβούλιο και το κέντρο του Ελσίνκι.
Το γεγονός ότι τα βιβλία τοποθετήθηκαν στον πιο φωτεινό και ανοιχτό χώρο του κτιρίου έχει, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Παρόλο που η Oodi περιλαμβάνει τεχνολογία, παιχνίδι, κινηματογράφο, εργαστήρια και χώρους κοινωνικής ζωής, η ανάγνωση όχι μόνο δεν παραμερίζεται, αλλά τοποθετείται κυριολεκτικά στην κορυφή.Τα βιβλία δεν παρουσιάζονται ως κατάλοιπο μιας προηγούμενης εποχής, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου οικοσυστήματος μάθησης και ψυχαγωγίας.
Ιδιαίτερη εντύπωση μου προκάλεσε ο τρόπος με τον οποίο έχουν ενταχθεί τα παιδιά και οι οικογένειες στο κτίριο. Δεν περιορίζονται σε μια μικρή απομονωμένη γωνιά. Έχουν θέση σε ολόκληρη τη βιβλιοθήκη.Στον τρίτο όροφο υπάρχει παιδικό τμήμα με βιβλία, ταινίες και περιοδικά, αίθουσα παραμυθιού, χώρους εκδηλώσεων και το PlaygroundLoru, όπου παιδιά και γονείς μπορούν να περάσουν χρόνο μαζί ή να συμμετάσχουν σε οργανωμένες δραστηριότητες. Λειτουργεί ουσιαστικά ως δημοτική υπηρεσία για την παιδική ηλικία και την οικογένεια μέσα στη βιβλιοθήκη! Οι παιδαγωγοί του οργανώνουν, ανάλογα με το πρόγραμμα, αφηγήσεις και δραματοποίηση ιστοριών, παιχνίδια, μουσική, τραγούδια, ρυθμικά ποιήματα, κίνηση, δημιουργικές δράσεις και πολύγλωσσες οικογενειακές συναντήσεις. Οι δράσεις δεν περιορίζονται σε μία αίθουσα· μπορεί να απλώνονται σε διαφορετικά σημεία της Oodi ή και στους εξωτερικούς χώρους γύρω από αυτήν.
Η Oodi υποδέχεται οργανωμένα σχολικές τάξεις και ομάδες παιδικών σταθμών. Προσφέρει ξεναγήσεις, εργαστήρια και ψηφιακά παιχνίδια εξερεύνησης μέσω της πλατφόρμας Seppo.io. Οι δράσεις δεν περιορίζονται στη γνωριμία με τα ράφια και τον δανεισμό βιβλίων. Μπορούν να συνδέσουν την ανάγνωση με την τεχνολογία, την τέχνη, το παιχνίδι, τη μουσική και τη δημιουργική παραγωγή.
Ως εκπαιδευτικός, δεν μπορούσα παρά να σκεφτώ πόσο διαφορετική σχέση μπορεί να αποκτήσει ένα παιδί με το βιβλίο, όταν το συναντά σε έναν χώρο όπου επιτρέπεται να καθίσει άνετα, να κινηθεί, να παίξει, να μοιραστεί μια ιστορία με την οικογένειά του και να επιστρέψει ξανά όχι από υποχρέωση, αλλά επειδή αισθάνεται ότι ο χώρος τού ανήκει.
Συμπερίληψη χωρίς διακηρύξεις
Η συμπερίληψη στην Oodi δεν παρουσιάζεται ως σύνθημα σε μια αφίσα· είναι ενσωματωμένη στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάστηκε και λειτουργεί ο χώρος. Όλες οι εγκαταστάσεις έχουν διαμορφωθεί με ιδιαίτερη προσοχή στη φυσική προσβασιμότητα, ενώ οι υπηρεσίες και οι πληροφορίες παρέχονται και σε απλή, κατανοητή γλώσσα.Παράλληλα, λειτουργούν γλωσσικά καφέ φινλανδικών, σουηδικών και αγγλικών (language cafés / kielikahvila), στα οποία οι συμμετέχοντες συζητούν, παίζουν γλωσσικά παιχνίδια, γνωρίζουν νέους ανθρώπους και αποκτούν μεγαλύτερη άνεση στην προφορική επικοινωνία. Προσφέρονται επίσης προγράμματα εκμάθησης της φινλανδικής γλώσσας για γονείς μικρών παιδιών, με δωρεάν φροντίδα των παιδιών κατά τη διάρκεια του μαθήματος, ώστε η οικογενειακή ευθύνη να μη μετατρέπεται σε εμπόδιο για τη μάθηση και την κοινωνική ένταξη.
Η ίδια φιλοσοφία αποτυπώνεται και στη συλλογή της βιβλιοθήκης. Στα ράφια της Oodi υπάρχουν παιδικά βιβλία σε πολλές γλώσσες, ανάμεσά τους και βιβλία στα αραβικά, μία από τις γλώσσες που ομιλούνται από σημαντικό μέρος του πολυπολιτισμικού πληθυσμού του Ελσίνκι. Η επίσημη ξενόγλωσση συλλογή της βιβλιοθήκης περιλαμβάνει υλικό σε σχεδόν είκοσι γλώσσες, ενώ μέσω του ευρύτερου δικτύου βιβλιοθηκών Helmet διατίθεται ακόμη μεγαλύτερος αριθμός αραβόφωνων παιδικών βιβλίων. Έτσι, ένα παιδί που μεγαλώνει σε αραβόφωνη οικογένεια μπορεί να συναντήσει στη δημόσια βιβλιοθήκη τη μητρική του γλώσσα, να διαβάσει μαζί με τους γονείς του και να αισθανθεί ότι η πολιτισμική του ταυτότητα δεν παραμένει αόρατη.
Ξεχωριστή εντύπωση προκαλούν και τα βιβλία χωρίς λόγια, τα λεγόμενα wordless picture books ή silent books. Πρόκειται για ιστορίες που αφηγούνται την πλοκή τους αποκλειστικά ή σχεδόν αποκλειστικά μέσα από εικόνες. Επειδή δεν απαιτούν τη γνώση μιας συγκεκριμένης γλώσσας, μπορούν να «διαβαστούν» από παιδιά διαφορετικής καταγωγής, από παιδιά που μόλις αρχίζουν να μαθαίνουν φινλανδικά, αλλά και από μικρούς αναγνώστες που δυσκολεύονται ακόμη στην αποκωδικοποίηση του γραπτού λόγου.
Ιδιαίτερη θέση στη συλλογή της Oodi έχει και το Sateenkaarihylly, το «Ράφι του Ουράνιου Τόξου», με βιβλία και άλλο υλικό που σχετίζεται με τη διαφορετικότητα ως προς το φύλο, την ταυτότητα και τον σεξουαλικό προσανατολισμό. Η συλλογή περιλαμβάνει υλικό για ενήλικες, νέους και παιδιά, όπως εικονογραφημένα βιβλία και ιστορίες που παρουσιάζουν διαφορετικές μορφές οικογένειας και ανθρώπινης ταυτότητας. Τα βιβλία αυτά δεν απομονώνονται ως κάτι ξένο προς την υπόλοιπη συλλογή· γίνονται ορατά και εύκολα προσβάσιμα, ενώ αντίτυπά τους μπορούν να βρίσκονται παράλληλα και στα γενικά ράφια.
Οι επιλογές αυτές μεταφέρουν ένα ισχυρό παιδαγωγικό μήνυμα: κάθε παιδί έχει δικαίωμα να αναγνωρίζει στα βιβλία τον εαυτό του, τη γλώσσα του, την οικογένειά του και τη δική του πραγματικότητα. Έχει όμως συγχρόνως δικαίωμα να γνωρίζει τις διαφορετικές γλώσσες, οικογένειες και εμπειρίες των άλλων. Η συμπερίληψη, επομένως, δεν περιορίζεται στην ύπαρξη μιας ράμπας ή ενός ανελκυστήρα. Σημαίνει πρόσβαση, ορατότητα, εκπροσώπηση και ουσιαστικό δικαίωμα κάθε ανθρώπου να αισθάνεται ότι η βιβλιοθήκη τον αναγνωρίζει και ότι μέσα σε αυτήν υπάρχει μια θέση και για τον ίδιο.
Μια βιβλιοθήκη που σχεδιάστηκε μαζί με τους πολίτες
Ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της Oodi να μην είναι ο εξοπλισμός ούτε η εντυπωσιακή αρχιτεκτονική της. Είναι ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάστηκε.
Οι υπηρεσίες και οι χώροι της δεν αποφασίστηκαν αποκλειστικά από αρχιτέκτονες και διοικητικές υπηρεσίες. Οι κάτοικοι του Ελσίνκι κλήθηκαν να καταθέσουν τις ιδέες και τα όνειρά τους. Περισσότερες από 2.000 προτάσεις συγκεντρώθηκαν σε μια συμβολική «TreeofDreams», ενώ εργαζόμενοι των βιβλιοθηκών συναντούσαν πολίτες σε πλατείες και δημόσιους χώρους, ακόμη και ανθρώπους που δεν χρησιμοποιούσαν έως τότε βιβλιοθήκες.Το 2012, οι πολίτες κλήθηκαν επίσης να προτείνουν πώς θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν 100.000 ευρώ από τον προϋπολογισμό της βιβλιοθήκης. Μέσα από αυτή τη διαδικασία συμμετοχικού προϋπολογισμού αναπτύχθηκαν προτάσεις σχετικές με εργαστήρια, ήσυχους χώρους, συναντήσεις με συγγραφείς και δράσεις για παιδιά, οι οποίες επηρέασαν τελικά τη λειτουργία της Oodi.Επομένως, η Oodi δεν είναι απλώς μια βιβλιοθήκη για τους πολίτες. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, μια βιβλιοθήκη των πολιτών.
Μια ωδή στον ενεργό πολίτη
Η Oodi με εντυπωσίασε, αλλά περισσότερο από όλα με συγκίνησε. Με συγκίνησε κυρίως επειδή αποτελεί μια έμπρακτη δήλωση για το πώς μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τον πολίτη της: όχι μόνο ως αναγνώστη ή καταναλωτή υπηρεσιών, αλλά ως δημιουργό, μαθητευόμενο, συνομιλητή και ισότιμο μέλος της κοινότητας. Ένας τέτοιος χώρος δεν δημιουργείται μόνο με χρήματα, αρχιτεκτονική τόλμη και σύγχρονο εξοπλισμό. Δημιουργείται όταν το κράτος εμπιστεύεται τον πολίτη, επενδύει στις ανάγκες του και αναγνωρίζει ότι η πρόσβαση στη γνώση, στην τεχνολογία, στον πολιτισμό και στον δημόσιο χώρο δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά δικαίωμα.
Η Oodi δεν είναι απλώς μια ωδή στα βιβλία. Είναι μια ωδή στη μάθηση, στη συνύπαρξη και στη δημοκρατία. Είναι μια σαφής υπενθύμιση ότι ο πραγματικός σεβασμός του κράτους προς τον πολίτη μετριέται στους δημόσιους χώρους που οικοδομεί γι’ αυτόν και στην αξιοπρέπεια με την οποία τον υποδέχεται μέσα σε αυτούς.
Εμείς, ας αρκεστούμε μόνο στην ελληνική ρίζα του ονόματός της:
ᾠδή, η οποία σχηματίστηκε με συναίρεση από τον παλαιότερο τύπο ἀοιδή. Συνδέεται με το ρήμα ἀείδω ή ᾄδω, που σημαίνει τραγουδώ, ψάλλω.
Αρχικά, λοιπόν, η ωδή ήταν το τραγούδι ή το άσμα. Αργότερα απέκτησε ειδικότερη σημασία και δήλωνε ένα λυρικό ποίημα, συνήθως με υμνητικό ή εγκωμιαστικό χαρακτήρα, αφιερωμένο σε ένα πρόσωπο, μια ιδέα, ένα γεγονός ή μια αξία.
Στη Φινλανδία είναι βιβλιοθήκη.
