Του Κωνσταντινου Εμμ. Ματθαιακη
Υπάρχουν ορισμένα ζητήματα στην Ελλάδα που αντιμετωπίζονται σχεδόν ως «ιερά και απαραβίαστα». Ένα από αυτά είναι η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 103 του Συντάγματος. Για δεκαετίες, κάθε συζήτηση για την αναθεώρησή της χαρακτηρίζεται περίπου ως επίθεση στο κράτος δικαίου. Είναι όμως πράγματι έτσι ή μήπως ήρθε η ώρα να μιλήσουμε με ειλικρίνεια;
Η μονιμότητα θεσπίστηκε για έναν συγκεκριμένο λόγο: να προστατεύσει τους δημοσίους υπαλλήλους από τις πολιτικές διώξεις και τις κομματικές εκκαθαρίσεις. Ήταν ένα αναγκαίο δημοκρατικό ανάχωμα σε μια εποχή διαφορετική από τη σημερινή.
Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση, όμως, το ερώτημα είναι αμείλικτο: εξακολουθεί η μονιμότητα να υπηρετεί τον σκοπό για τον οποίο θεσπίστηκε ή έχει μετατραπεί σε ασπίδα που προστατεύει και όσους δεν κάνουν σωστά τη δουλειά τους;
Ας είμαστε ειλικρινείς. Οι περισσότεροι δημόσιοι υπάλληλοι εργάζονται με συνέπεια και φιλότιμο. Κρατούν όρθιες υπηρεσίες με ελλείψεις προσωπικού, παρωχημένα συστήματα και χαμηλές αποδοχές. Αυτούς δεν τους αφορά ο προβληματισμός.
Το πρόβλημα αφορά εκείνη τη μικρή αλλά υπαρκτή μειοψηφία που γνωρίζει ότι, ό,τι κι αν συμβεί, οι συνέπειες είναι ελάχιστες. Εκείνους που αδιαφορούν για τον πολίτη, καθυστερούν υποθέσεις χωρίς λόγο, δεν αξιολογούνται ουσιαστικά και δύσκολα λογοδοτούν. Και το χειρότερο; Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο συχνά δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει τέτοιες περιπτώσεις.
Το αποτέλεσμα το βιώνει καθημερινά ο πολίτης. Ατελείωτες ουρές, καθυστερήσεις, γραφειοκρατία, μεταφορά ευθυνών από γραφείο σε γραφείο. Ένα κράτος που πολλές φορές μοιάζει να εξυπηρετεί πρώτα τον εαυτό του και μετά την κοινωνία.
Το ερώτημα είναι απλό: σε ποιον τελικά υπηρετεί η μονιμότητα; Στον ευσυνείδητο δημόσιο υπάλληλο ή σε εκείνον που γνωρίζει ότι η θέση του είναι ουσιαστικά απρόσβλητη;
Σε κάθε άλλο χώρο εργασίας, δημόσιο ή ιδιωτικό, η ασφάλεια συνοδεύεται από ευθύνη. Η απόδοση αξιολογείται. Η ανεπάρκεια έχει συνέπειες. Μόνο στο ελληνικό Δημόσιο εξακολουθεί να επικρατεί η αντίληψη ότι η μονιμότητα αποτελεί σχεδόν απόλυτο δικαίωμα, ανεξάρτητα από την ποιότητα της παρεχόμενης εργασίας.
Αυτό δεν είναι ούτε κοινωνική δικαιοσύνη ούτε ισότητα.
Δεν μπορεί ο φορολογούμενος να χρηματοδοτεί έναν μηχανισμό χωρίς να δικαιούται να απαιτεί αποτελεσματικότητα. Δεν μπορεί ο πολίτης να αντιμετωπίζει ένα κράτος που του ζητά συνεχώς υποχρεώσεις αλλά δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις δικές του.
Η συνταγματική αναθεώρηση του άρθρου 103 δεν σημαίνει κατάργηση των δικαιωμάτων των δημοσίων υπαλλήλων. Σημαίνει ότι η προστασία δεν θα είναι άνευ όρων. Σημαίνει αξιολόγηση με αντικειμενικά κριτήρια, πραγματική λογοδοσία, διαφάνεια και δυνατότητα απομάκρυνσης μόνο στις περιπτώσεις αποδεδειγμένης και σοβαρής υπηρεσιακής ανεπάρκειας, πάντοτε με πλήρη δικαστικό έλεγχο.
Η μονιμότητα δεν μπορεί να είναι συνώνυμη της ατιμωρησίας.
Δεν είναι δυνατόν να ζητάμε από τον ιδιωτικό υπάλληλο να αξιολογείται καθημερινά, από τον ελεύθερο επαγγελματία να επιβιώνει σε ένα σκληρό οικονομικό περιβάλλον και από τον επιχειρηματία να αναλαμβάνει συνεχώς ρίσκα, ενώ ένα τμήμα του κρατικού μηχανισμού παραμένει ουσιαστικά ανεπηρέαστο από την ποιότητα της απόδοσής του.
Η ισότητα απέναντι στις υποχρεώσεις αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας.
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα Δημόσιο που να επιβραβεύει τους άξιους και να απομακρύνει όσους αποδεδειγμένα δεν ανταποκρίνονται στην αποστολή τους. Γιατί η ανοχή στην ανεπάρκεια αδικεί πρώτα απ’ όλα τους χιλιάδες έντιμους και εργατικούς δημοσίους υπαλλήλους που καθημερινά δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό.
Η συνταγματική αναθεώρηση δεν είναι απειλή. Είναι ευκαιρία. Ευκαιρία να αποδείξουμε ότι το Σύνταγμα δεν υπάρχει για να συντηρεί παθογένειες, αλλά για να υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να αλλάξει το άρθρο 103.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η Ελλάδα μπορεί να συνεχίσει να αλλάζει χωρίς να αλλάξει αυτό.
Κωνσταντίνος Εμμ. Ματθαιάκης
Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω & Δικηγόρος – LL.M. στο Δημόσιο Δίκαιο και τη Δημόσια Διοίκηση
