Εδώ, από την πλεονεκτική, αν και συχνά γεωγραφικά και πολιτικά περιθωριοποιημένη, γωνιά του Αγίου Νικολάου και του Λασιθίου, έχουμε μάθει ιστορικά να διαβάζουμε πίσω από τις κυβερνητικές θριαμβολογίες. Ειδικά όταν οι σχεδιασμοί επί χάρτου αφορούν φαραωνικά έργα που υπόσχονται να αλλάξουν τη μοίρα του νησιού μας, η επαγγελματική εμπειρία επιβάλλει καχυποψία. Το Great Sea Interconnector (GSI), το πλέον φιλόδοξο εγχείρημα ηλεκτρικής διασύνδεσης που φιλοδοξεί να ενώσει την Ελλάδα με την Κύπρο και το Ισραήλ, αποτελεί το χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα της εποχής μας. Πρόκειται για ένα έργο που, ενώ σχεδιάστηκε για να άρει την ενεργειακή απομόνωση της Ανατολικής Μεσογείου και να καταστήσει την Κρήτη κεντρικό γεωπολιτικό κόμβο, κινδύνευσε επανειλημμένα να μετατραπεί σε μνημείο οικονομικής αδιαφάνειας και διπλωματικής αμετροέπειας. Η ιστορική του πορεία, γεμάτη ανατροπές, σκιές και συγκρούσεις κορυφής, δικαιώνει όσους πιστεύουν ότι στην ενέργεια τα πιο επικίνδυνα ρεύματα δεν τρέχουν στα βάθη της θάλασσας, αλλά στους σκοτεινούς διαδρόμους της εξουσίας.
Η χωροθέτηση στην Κρήτη και η κρίσιμη «καρδιά» της Δαμάστας
Η επιτυχής διασύνδεση ενός τέτοιου πρωτοφανούς υποθαλάσσιου συστήματος απαιτεί, πρωτίστως, την άρτια ενσωμάτωσή του στα χερσαία δίκτυα των εμπλεκόμενων χωρών. Για την ελληνική πλευρά, και ειδικότερα για εμάς στην Κρήτη, το αποτύπωμα του έργου είναι απολύτως υλικό. Η προσαιγιάλωση του καλωδίου έχει χωροθετηθεί στην ανατολική παραλία της περιοχής Κορακιά, στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου. Από το φρεάτιο σύνδεσης στην ακτή, το έργο προβλέπει μια τεράστια παρέμβαση υποδομής, με την όδευση υπόγειων καλωδίων υπερυψηλής τάσης συνεχούς ρεύματος σε μήκος 10,2 χιλιομέτρων.
Αυτός ο ενεργειακός «ομφάλιος λώρος» θα διατρέξει το υφιστάμενο οδικό δίκτυο της περιοχής, σε μέσο βάθος 1,6 μέτρων, για να καταλήξει στον κρίσιμο Σταθμό Μετατροπής στη Δαμάστα. Ο συγκεκριμένος σταθμός, που αναπτύσσεται από την Ariadne Interconnection, τη θυγατρική του ΑΔΜΗΕ, αποτελεί ουσιαστικά την καρδιά του συστήματος, καθώς εξυπηρετεί παράλληλα και το έργο της εθνικής διασύνδεσης Κρήτης-Αττικής.
Οι εντατικές δοκιμές που έγιναν στις εγκαταστάσεις της Δαμάστας, με έγχυση άεργης ισχύος και δοκιμαστικές ηλέκτρισης 400 kV προς το Κέντρο Υπερυψηλής Τάσης, κατέδειξαν την τεχνική ωριμότητα του εγχειρήματος. Παράλληλα, η έγκριση των Περιβαλλοντικών Όρων από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας για το τμήμα Κοφίνου-Κορακιά, καθώς και για τη νέα γραμμή μεταφοράς 150 kV μεταξύ Χανίων και Δαμάστας, ήρθε να θωρακίσει την απαραίτητη αδειοδοτική νομιμότητα.
Το οικονομικό ναυάγιο της EuroAsia και η διάσωση από τον ΑΔΜΗΕ
Όμως, η τεχνική ωριμότητα στα εδάφη της Κρήτης ελάχιστη σημασία είχε όταν το ευρύτερο οικονομικό οικοδόμημα άρχισε να καταρρέει σαν χάρτινος πύργος. Κατά το τρίτο τρίμηνο του 2023, το έργο βρέθηκε κυριολεκτικά στο χείλος του γκρεμού. Ο αρχικός φορέας υλοποίησης, η εταιρεία κυπριακών συμφερόντων Euro Asia Interconnector Ltd., αποδείχθηκε τραγικά ανεπαρκής να σηκώσει το βάρος. Με ίδια περιουσιακά στοιχεία μόλις 236 εκατομμυρίων ευρώ και συνυπολογίζοντας την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση των 657 εκατομμυρίων, καθώς και μια πρόσθετη επιχορήγηση 100 εκατομμυρίων από το Ταμείο Ανάκαμψης της Κύπρου, η συνολική ρευστότητα άγγιζε με το ζόρι τα 993 εκατομμύρια ευρώ.
Την ίδια στιγμή, οι πληθωριστικές πιέσεις στα δομικά υλικά είχαν εκτοξεύσει τον αναθεωρημένο προϋπολογισμό αποκλειστικά για το σκέλος Κύπρου-Κρήτης στα 1,9 έως 2 δισεκατομμύρια ευρώ. Το χρηματοδοτικό κενό του ενός δισεκατομμυρίου ήταν αδύνατον να γεφυρωθεί από έναν ιδιώτη που αδυνατούσε να παρέχει επαρκείς εγγυήσεις, γεγονός που οδήγησε την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων στην αναμενόμενη άρνηση χορήγησης δανείου. Υπό την ασφυκτική πίεση της Κομισιόν, η κυπριακή κυβέρνηση αναγκάστηκε να συναινέσει.
Τον Οκτώβριο του 2023, υπό την καθοδήγηση των Αθηνών, ο ΑΔΜΗΕ ανέλαβε τον πλήρη έλεγχο εκδιώκοντας την EuroAsia. Αν ο ΑΔΜΗΕ δεν είχε προχωρήσει στην άμεση πληρωμή προκαταβολών προς την κατασκευάστρια Nexans τον Δεκέμβριο του 2023, τα κοινοτικά κονδύλια θα είχαν χαθεί και το έργο θα είχε ναυαγήσει αμετάκλητα στα νερά του Καρπαθίου με το επεισόδιο των Τούρκων.
Οι εισαγγελικές σκιές και το ευρωπαϊκό θρίλερ
Η επιχειρηματική σωτηρία του έργου, ωστόσο, δεν εξάγνισε το αμαρτωλό παρελθόν του. Τον Σεπτέμβριο του 2025, το οικοδόμημα συγκλονίστηκε συθέμελα, όταν η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO) ανακοίνωσε την έναρξη ποινικής έρευνας για τις συνθήκες υπό τις οποίες είχε εγκριθεί η κολοσσιαία επιδότηση των 658 εκατομμυρίων ευρώ το 2022. Το ερώτημα των εισαγγελέων ήταν αμείλικτο: Πώς μια ιδιωτική εταιρεία, χωρίς τεχνική πιστοποίηση και απρόσκοπτη πρόσβαση σε εξωτερικό δανεισμό, εξασφάλισε τη θετική αξιολόγηση των Βρυξελλών;
Στο εισαγγελικό μικροσκόπιο βρέθηκαν πολιτικά εκτεθειμένα πρόσωπα που φέρονται να άσκησαν αθέμιτη επιρροή, καθώς και μια εξόφθαλμη σύγκρουση συμφερόντων στελέχους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το οποίο συμμετείχε στην επιτροπή αξιολόγησης του έργου και μεταγενέστερα… προσλήφθηκε από την ίδια την EuroAsia. Το πλέον σκανδαλώδες, ωστόσο, εύρημα αφορούσε τον έλεγχο μιας εξαιρετικά ύποπτης συναλλαγής 48,8 εκατομμυρίων ευρώ. Το ποσό αυτό εμβάστηκε στην EuroAsia κατά την εξαγορά του έργου από τον ΑΔΜΗΕ, αλλά λίγες ημέρες αργότερα επεστράφη, παραπέμποντας σε μια κλασική επιχείρηση ανακύκλωσης κεφαλαίων.
Η πολιτική θύελλα στην Αθήνα
Η έρευνα αυτή δεν άργησε να προκαλέσει σφοδρές πολιτικές αναταράξεις στο εσωτερικό της χώρας μας, όταν κυπριακά μέσα ενημέρωσης ενέπλεξαν στο στόχαστρο την εταιρεία ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ (που είχε παλαιότερα μερίδιο στην EuroAsia) και τον Μιχάλη Γουρζή, πεθερό του Έλληνα Υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη. Η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης υπήρξε ακαριαία και οργισμένη.
Ο κ. Γεραπετρίτης διέψευσε κατηγορηματικά οποιαδήποτε ανάμειξη μέλους της οικογένειάς του, κάνοντας λόγο για δημοσιεύματα με προφανή δυσφημιστικό σκοπό, υποκινούμενα από επιχειρηματικούς κύκλους που επιδίωκαν τον εκτροχιασμό του GSI. Και ενώ η έρευνα της EPPO αφορούσε την περίοδο πολύ πριν την ανάληψη του έργου από τον ΑΔΜΗΕ, το διεθνές κύρος του εγχειρήματος υπέστη ένα βαρύ, αν και στιγμιαίο, πλήγμα.
Η κρίση εμπιστοσύνης και ο διπλωματικός «εμφύλιος»
Το πραγματικό, όμως, σημείο θραύσης -η πλέον επικίνδυνη φάση για την ίδια την επιβίωση του Great Sea Interconnector- καταγράφηκε το φθινόπωρο του 2025. Τότε, η οικονομική διάσταση του έργου μετεξελίχθηκε σε ανοικτή διπλωματική ρήξη μεταξύ Αθήνας και Λευκωσίας, απειλώντας τη ραχοκοκαλιά της εθνικής συμμαχίας.
Η διαφωνία επικεντρώθηκε στην άρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας να καταβάλει μια ετήσια επιδότηση 25 εκατομμυρίων ευρώ προς τον ΑΔΜΗΕ. Αυτές οι προ-λειτουργικές πληρωμές ήταν απολύτως απαραίτητες για τη διασφάλιση σταθερών ταμειακών ροών στον Φορέα Υλοποίησης, ο οποίος καλείτο να χρηματοδοτήσει την κατασκευή πριν το έργο αρχίσει να παράγει έσοδα. Ο Κύπριος Υπουργός Ενέργειας, Γιώργος Παπαναστασίου, περιχαρακωμένος πίσω από νομικίστικους όρους της συμφωνίας, υποστήριξε ότι η κατασκευή των καλωδίων στα εργοστάσια της Nexans δεν ικανοποιεί τον όρο περί υλοποίησης του έργου «στο σύνολό του», αρνούμενος την εκταμίευση της πρώτης δόσης.
Το ζήτημα περιπλέχθηκε περαιτέρω όταν η Λευκωσία πρότεινε να πληρωθούν τα χρήματα από τα έσοδα του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) για να μην επιβαρυνθούν οι Κύπριοι φορολογούμενοι. Ο ΑΔΜΗΕ προειδοποίησε κατηγορηματικά ότι αυτό προσκρούει στους αυστηρούς κανόνες της ΕΕ περί κρατικών ενισχύσεων και απαίτησε από τη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου να επιβάλει άμεσα ρυθμιζόμενες χρεώσεις στους καταναλωτές.
Όταν η διπλωματία έδωσε τη θέση της στις κραυγές
Αυτό που ακολούθησε δεν είχε προηγούμενο. Η οικονομική διένεξη ξέφυγε από τα κλειστά γραφεία των τεχνοκρατών, εκτροχιάστηκε ρητορικά και μεταφέρθηκε στη δημόσια σφαίρα. Όταν ο Κύπριος Υπουργός Οικονομικών, Μάκης Κεραυνός, άφησε ανοικτά υπονοούμενα για τη βιωσιμότητα του έργου, ο Έλληνας Υπουργός Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, τον κατηγόρησε στην τηλεόραση για διασπορά «συνεχών αντικρουόμενων μηνυμάτων» και απόκρυψη μελετών. Ο κ. Κεραυνός απάντησε από το βήμα της Κυπριακής Βουλής κατηγορώντας ευθέως τον Έλληνα ομόλογό του για διασπορά FakeNews.
Το απόλυτο σημείο βρασμού, ωστόσο, επήλθε όταν ο ίδιος ο Πρόεδρος της Κύπρου, Νίκος Χριστοδουλίδης, με αφορμή επιστολές του ΑΔΜΗΕ, δήλωσε οργισμένος ότι η χώρα του «δεν πρόκειται να εκβιαστεί από κανέναν επικεφαλής του ΑΔΜΗΕ». Ήταν μια εμπρηστική δήλωση που ανάγκασε την ελληνική κυβέρνηση να παρέμβει στο ανώτατο θεσμικό επίπεδο. Ο κ. Παπασταύρου υπενθύμισε στον Κύπριο Πρόεδρο ότι το 51% του ΑΔΜΗΕ ανήκει στο Ελληνικό Κράτος, ξεκαθαρίζοντας σε όλους τους τόνους ότι «η Ελληνική Δημοκρατία δεν επιδίδεται σε εκβιασμούς».
Υπό τον φόβο ενός διεθνούς διασυρμού και με τον Έλληνα ΥΠΕΞ να απαιτεί άμεση «σαφήνεια», οι δύο κυβερνήσεις κατέληξαν τελικά σε συμφωνία τον Νοέμβριο του 2025 να επικαιροποιήσουν τις παραμέτρους του έργου, με στόχο την εξεύρεση ισχυρών επενδυτών που θα άρουν το δυσβάσταχτο οικονομικό βάρος από τα δύο κράτη.
Το μάθημα για το μέλλον του νησιού μας
Για εμάς, τους πολίτες της Κρήτης και αναγνώστες της «Ανατολής», που παρακολουθούμε τις εξελίξεις γνωρίζοντας ότι ο τόπος μας αποτελεί τον κρίσιμο ενδιάμεσο κρίκο αυτής της γεωπολιτικής αλυσίδας, τα συμπεράσματα είναι ξεκάθαρα. Η ενεργειακή διασύνδεση δεν είναι πολυτέλεια, είναι όρος εθνικής επιβίωσης και τοπικής ανάπτυξης. Όμως, η επεισοδιακή ιστορία του Great Sea Interconnector αποδεικνύει περίτρανα ότι η τεχνολογική πρόοδος και τα οράματα της Ανατολικής Μεσογείου ακυρώνονται εν μια νυκτί όταν σκοντάφτουν στην αδιαφάνεια, στις προσωπικές ατζέντες και στην έλλειψη στοιχειώδους διακρατικής εμπιστοσύνης.
Το υπερκαλώδιο μπορεί να ποντιστεί επιτυχώς από την Κορακιά ως τις ακτές της Κύπρου, αλλά αν δεν στηρίζεται σε κρυστάλλινες συμφωνίες, θα παραμένει πάντα έρμαιο στις καταιγίδες της πολιτικής σκοπιμότητας. Και τον λογαριασμό, στο τέλος, καλούνται πάντα να τον πληρώσουν οι τοπικές κοινωνίες.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
- Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
