Παρατεταμένη κρίση
Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, είμαστε όλοι ανεξαιρέτως μάρτυρες καταιγιστικών αλλαγών που έχουν σαρώσει και επαναπροσδιορίσει τη ζωή μας, σε τοπικό και εθνικό επίπεδο. Ειδικά στον ελλαδικό χώρο, το κύριο και πλέον καθοριστικό χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι ότι βιώνουμε μια μακρόσυρτη, συχνά εξαντλητική περίοδο κρίσης. Μια κρίση που διανθίζεται με σποραδικές αναλαμπές, επιφανειακές αλλαγές, αλλά και συσσωρευμένα, βαθιά κοινωνικά προβλήματα που μοιάζουν πλέον να έχουν ριζώσει στις κοινότητές μας, από τα μεγάλα αστικά κέντρα μέχρι εδώ, στον Άγιο Νικόλαο και την Κρήτη ολόκληρη. Αν κοιτάξουμε ψύχραιμα γύρω μας, το συμπέρασμα είναι αμείλικτο: δεν αλλάζει τίποτα ουσιαστικό για τον μέσο πολίτη. Ο μέσος άνθρωπος, ο μέσος Έλληνας, εξακολουθεί να παλεύει καθημερινά για να καλυτερεύσει τη ζωή του κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες.
Πολύπλευρη κρίση
και ανασφάλεια
Αρχικά, η μάχη δόθηκε απέναντι στα σκληρά δεδομένα που επέβαλαν τα μνημόνια και οι διεθνείς συνθήκες μετά το ορόσημο του 2010. Στη συνέχεια, ο αγώνας συνεχίστηκε απέναντι σε όσα ακολούθησαν: τους πολιτικούς και οικονομικούς παραλογισμούς, τις αποτυχημένες στρατηγικές και τις πρόσκαιρες υποσχέσεις που εφαρμόστηκαν σε αυτόν τον τόπο.
Το κρίσιμο στοιχείο σε αυτή την ιστορική καμπή είναι η πλήρης συνειδητοποίηση των απωλειών. Στο διάστημα αυτό, η ελληνική κοινωνία υπέστη σοβαρότατες, ίσως και μη αναστρέψιμες, υποχωρήσεις σε θεμελιώδη ζητήματα που ορίζουν την ποιότητα ζωής. Η προσδοκία της οικονομικής ευμάρειας έδωσε τη θέση της στην αγωνιώδη διαχείριση της οικονομικής δυσπραγίας. Η στέρηση άγγιξε όλους ανεξαιρέτως τους τομείς που κάποτε χαρακτήριζαν την καθημερινότητα στην Ελλάδα. Τομείς κρίσιμοι, όπως η δημόσια υγεία και η παιδεία, κλυδωνίστηκαν συθέμελα, αφήνοντας τους πολίτες μετέωρους. Ακόμα και η διασκέδαση, η αυθεντική κοινωνική συναναστροφή που δεν είναι απλώς μια πολυτέλεια αλλά δομικό στοιχείο που συνδέεται άρρηκτα με την ίδια την ψυχοσύνθεση του Έλληνα, δέχτηκε βαρύ πλήγμα. Όλα αυτά τα ζωτικά κύτταρα της κοινωνίας μας, που προσέδιδαν νόημα και χρώμα στον καθημερινό βίο, επηρεάστηκαν βαθύτατα στην περίοδο αυτή της παρατεταμένης οικονομικής καχεξίας, δημιουργώντας ένα κλίμα μόνιμης ανασφάλειας.
Η κυριαρχία
των κοινωνικών δικτύων
Ωστόσο, παράλληλα με τη γενικευμένη οικονομική αδυναμία που χαρακτηρίζει τη νεοελληνική ζωή σήμερα, συνέβη και κάτι άλλο, ίσως πιο ύπουλο και σίγουρα πιο μετασχηματιστικό. Ο κόσμος, στην προσπάθειά του να ξεφύγει από την ασφυκτική πραγματικότητα, εγκλωβίστηκε σε μια νέα, πρωτόγνωρη συνθήκη που επικράτησε απόλυτα: την κυριαρχία των κοινωνικών δικτύων και την υποκατάσταση της πραγματικής ζωής από την ψηφιακή έκφραση.
Στην αρχή, οφείλουμε να το παραδεχτούμε, τα κοινωνικά δίκτυα υπήρξαν μια πραγματική όαση ελπίδας. Για πολλούς συνανθρώπους μας, πλατφόρμες όπως το Facebook φάνηκαν ως ένα μοναδικό παράθυρο ελευθερίας. Είδαν ότι μπορούσαν να εκφραστούν άμεσα, χωρίς περιορισμούς, χωρίς τις σημαντικές απαγορεύσεις του παρελθόντος, να διατυπώσουν απόψεις οι οποίες, υπό κανονικές συνθήκες, δεν θα τύχαιναν ποτέ του ενδιαφέροντος των παραδοσιακών μέσων μαζικής ενημέρωσης ή των θεσμικών παραγόντων. Ήταν μια εποχή που η κοινωνική συζήτηση φάνηκε να διευρύνεται. Αυτή η ψηφιακή μετατόπιση άνοιξε τα δεδομένα, είναι η αλήθεια. Άλλαξε τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας και μετέτρεψε το διαδίκτυο σε ένα τεράστιο «καφενείο», όπου όλοι είχαν μια θέση στο τραπέζι του διαλόγου.
Όμως, η εξέλιξη αυτής της ψηφιακής ουτοπίας ήταν αμείλικτη. Στην πορεία των ετών, τα κοινωνικά δίκτυα απαξίωσαν πλήρως το ανθρώπινο πρόσωπο. Σταμάτησαν να είναι πλατείες ανταλλαγής ιδεών και λειτούργησαν αποκλειστικά ως αδίστακτες επιχειρήσεις, μηχανές που παράγουν αμύθητο πλούτο, επιβάλλουν έλεγχο και ουσιαστικά αφήνουν έξω από την εξίσωση τις πραγματικές ανθρώπινες αξίες, ακόμα και την ίδια τη νομιμότητα. Η δημόσια σφαίρα και η δημόσια ζωή, όπως εκφράζονται πλέον μέσα από αυτά, είναι βαθιά τοξικές και παραμορφωμένες.
Η αχανής πλατεία
του Facebook
Είναι πλέον κοινή διαπίστωση πως το Facebook εγκαταλείπεται μαζικά από τους νέους. Το έχουν αφήσει πίσω τους. Οι παλαιότεροι το κρατούν, αλλά η χρήση του έχει μεταλλαχθεί. Έχει μετατραπεί σε μια ψηφιακή «στήλη κοινωνικών» της εφημερίδας. Μπαίνουν για να συγχαρούν τα παιδιά των φίλων τους που πέρασαν στο πανεπιστήμιο, να γράψουν για την οδυνηρή απώλεια ενός συγγενικού προσώπου και να το δουν οι υπόλοιποι, να πουν δυο τρυφερά λόγια για τους ανθρώπους που αγαπούν, να ανακοινώσουν γάμους, βαφτίσεις και κηδείες. Ο λόγος είναι προφανής: οι άνθρωποι έχουν κουραστεί να αλληλοσυγκρούονται καθημερινά μέσα σε αυτόν τον εικονικό κόσμο των ατέρμονων αντιπαραθέσεων και της υποτιθέμενης φιλίας. Αυτή η αχανής ψηφιακή πλατεία, όπου ο καθένας μπορεί να πει ό,τι θέλει -συχνά καλυμμένος πίσω από την ανωνυμία- έχει προκαλέσει βαθιά κόπωση στους παλαιότερους. Εγκατέλειψαν τον ουσιαστικό διάλογο στο Facebook και έμειναν μόνο στην επιφανειακή εικόνα, στην κοινωνική διεκπεραίωση.
Οι διαμορφωτές
και η προπαγάνδα
Από την άλλη πλευρά, το Twitter στάθηκε σχεδόν αποκλειστικά ένας μηχανισμός προπαγάνδας. Στην Ελλάδα δεν κυριάρχησε ποτέ μαζικά. Ήταν και παραμένει περισσότερο ένα εργαλείο, ένας κλειστός μικρόκοσμος, όπου άνθρωποι που έχουν άμεση σχέση με την πολιτική, με τη δημοσιογραφία, με την προπαγάνδα των κομμάτων και των επιχειρήσεων, προσπαθούν να δημιουργήσουν τεχνητές εντυπώσεις. Προσπαθούν να καλλιεργήσουν κλίμα και να κερδίσουν το παιχνίδι των εντυπώσεων της ημέρας. Έχει σίγουρα το δικό του ενδιαφέρον ως πεδίο μελέτης, αλλά το κοινό του είναι λιγοστό. Οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης στάθηκαν πολύ σε αυτό, εγκλωβίστηκαν στην ψευδαίσθηση της επιρροής του, αλλά πλέον ούτε αυτό λειτουργεί όπως παλιά.
Ο κυρίαρχος
κινεζικός αλγόριθμος
Αυτό που έχει τεράστια σημασία είναι να δούμε ότι όλο αυτό το οικοδόμημα προκάλεσε τελικά μια ανυπέρβλητη κόπωση συνολικά στην κοινωνία. Δεν υπάρχουν πλέον αυτονόητα πράγματα, δεν υπάρχουν πλέον οι αρχές που ξέραμε. Η πληθώρα της πληροφορίας περνά πλέον μέσα από έναν εντελώς ανεξέλεγκτο αλγόριθμο, όπως αυτόν του TikTok που έχει επιβάλει η γνωστή κινεζική εταιρεία. Ένας αλγόριθμος όπου το σύστημα παρακολουθεί τα πάντα, καταγράφει τις αντιδράσεις, και προσπαθεί να σου δείξει ό,τι θες, απευθυνόμενο συχνά στα πιο ακραία και, ας μου επιτραπεί η έκφραση, κτηνώδη ένστικτα του ανθρώπου. Βεβαίως, αναδεικνύει μαζί και κάποια πράγματα που έχουν ενδιαφέρον, που είναι σημαντικά και αξιολογούνται θετικά. Όμως, το τελικό αποτέλεσμα είναι η ανάδειξη ενός νέου, απαξιωμένου ανθρώπου. Ενός ανθρώπου που αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως μία μονάδα δεδομένων. Χωρίς προσωπικότητα, χωρίς ήθος, χωρίς εγγενή αξία, χωρίς να αντιμετωπίζεται ως ένα σημαντικό, ξεχωριστό πρόσωπο.
Η μεγάλη ανατροπή
Αυτή η ισοπέδωση είναι απολύτως αντίθετη στην κουλτούρα μας, στην αντίληψή μας για τον κόσμο, στις βαθιές πεποιθήσεις μας. Βλάπτει σοβαρά την κοινωνικότητά μας, την πολιτική μας συγκρότηση, την αντίληψή μας και το ενδιαφέρον μας για τα κοινά. Αντί να μας ενώνει, μας οδηγεί κατευθείαν στην απομόνωση. Μας βυθίζει σε έναν ακραίο ατομικισμό, όπου τίποτα δεν φαίνεται να έχει πραγματική αξία, όπου κανένας δεν ενδιαφέρεται ουσιαστικά για τίποτα και για κανέναν, παρά μόνο για το πώς θα προκαλέσει μια εφήμερη εντύπωση σε ένα ψηφιακό κοινό.
Πρόκειται ασφαλώς για κάτι βαθιά καταστροφικό. Το πρώτο πράγμα που καταστρέφει είναι η ίδια η κοινωνία αυτή καθεαυτή. Διαλύει την έννοια της συνύπαρξης. Ακυρώνει τη δημιουργία, τη συμπόρευση, την υγιή αντιπαράθεση μέσα από τον δομημένο διάλογο. Εξαφανίζει τη δημιουργική παρουσία του ατόμου μέσα στο σύνολο, και εκείνη την έμφυτη ανθρώπινη ανάγκη να δημιουργήσεις για να σε αναγνωρίσουν οι άλλοι γύρω σου, να προσφέρεις για να εκτιμηθείς. Όλα εκείνα τα στοιχεία που είναι κρίσιμα, σημαντικά και απολύτως ουσιαστικά για την κοινωνικοποίηση του ανθρώπου, ώστε να μην αντιμετωπίζει τη ζωή ως μια άγρια ζούγκλα, αλλά ως έναν οργανωμένο τρόπο του βίου, θεμελιωμένο σε αρχές, αξίες και αμοιβαίο ενδιαφέρον.
Όλα αυτά λοιπόν που συμβαίνουν σήμερα, με ταχύτητες που δύσκολα αφομοιώνονται, μας βγάζουν βίαια έξω από τον πολιτισμό όπως τον γνωρίζαμε. Μας οδηγούν ευθέως σε μια καινούργια ζούγκλα. Κάποτε, στη βιομηχανική εποχή, λέγαμε ότι θα κυριαρχήσουν όσοι έχουν τα μέσα και τα εργαλεία της παραγωγής. Τώρα όμως, δεν υπάρχει πια αυτό με την παραδοσιακή έννοια. Δεν υπάρχει ουσιαστικά καμία «παραγωγή», παρά μόνο αναπαραγωγή εικόνας, δεδομένων, οργής και ψευδαισθήσεων. Κυρίαρχοι είναι αυτοί που ελέγχουν τους αλγόριθμους, την προσοχή μας, τον ίδιο τον τρόπο που σκεφτόμαστε.
Το ανεξέλεγκτο μέλλον
Και μέσα από αυτή τη διαπίστωση γεννάται το μεγάλο, το αγωνιώδες ερώτημα για το μέλλον που είναι ήδη εδώ. Καθώς περνάμε από την εποχή των κοινωνικών δικτύων στην εποχή των μηχανών που μαθαίνουν, σε ποιο βαθμό η Τεχνητή Νοημοσύνη θα καθορίσει τη μοίρα μας; Σε ποιο βαθμό η ανεξέλεγκτη τεχνική θα υποδουλώσει αύριο τον ίδιο τον άνθρωπο; Αν μέσα σε δεκαπέντε χρόνια καταφέραμε, εν μέσω κρίσης, να παραδώσουμε οικειοθελώς την κοινωνική μας συνοχή και την ανθρωπιά μας στους αλγόριθμους των social media, πόσο εύκολα θα παραδώσουμε την ίδια μας τη σκέψη και την ελευθερία βούλησης στη νέα τεχνολογική κυριαρχία; Όταν ο δημόσιος χώρος έχει ήδη διαλυθεί, η απάντηση δεν θα δοθεί από τα έξυπνα λογισμικά, αλλά από την ικανότητά μας να θυμηθούμε ξανά τι σημαίνει να είσαι πολίτης, κοινωνός και, τελικά, άνθρωπος.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
Από τη στήλη ΙΧΝΗΛΑΣΙΕΣ της έντυπης έκδοσης της ΑΝΑΤΟΛΗΣ
