Του Γιαννη Σταμελου
«Στο Σείριο υπάρχουνε παιδιά» έγραψε ο Νίκος Γκάτσος και η επιτροπή των Πανελληνίων Εξετάσεων πέρσι το πήρε και το έκανε θέμα στην έκθεση των υποψηφίων.
Ποιος όμως είναι ο Σείριος; Ο Σείριος, λοιπόν, είναι το λαμπρότερο αστέρι στον αστερισμό του Μεγάλου Κυνός. Είναι ο λαμπρότερος απ’ όλους τους απλανείς αστέρες του Βορείου Ημισφαιρίου. Όμως αυτό που βλέπουμε ως λαμπρότητα εμείς στα αστέρια εξαρτάται από την πραγματική τους λαμπρότητα και από την απόσταση που απέχουν από εμάς. Γι’ αυτό οι αστρονόμοι για να κατατάξουν τους αστέρες ανάλογα με την λαμπρότητά τους τους «τοποθετούν εικονικά», με κάποιες εξισώσεις δηλαδή, στην ίδια απόσταση (των 10pc (πάρσεκ)). Τους κάνουν δηλαδή μια εικονική μεταφορά στην απόσταση των 32,6 ετών φωτός από τη Γη.
Η λαμπρότητα των αστέρων, όπως και των τραγουδιστών, είναι φθίνουσα. Ο Κόκοτας υπήρξε αστέρας πρώτου μεγέθους, το ίδιο και η Μοσχολιού, ο Μπιθικώτσης, ο Καζαντζίδης… Οι λαμπρότεροι αστέρες λοιπόν είναι 1ου μεγέθους, ακολουθούν οι 2ου, 3ου κλπ. Ο Ήλιος μας είναι 5ου μεγέθους αστέρας σε αυτή την κατάταξη και ο Σείριος είναι 23 φορές λαμπρότερος από αυτόν. Ο Ήλιος μας κατά συνέπεια «παίζει» στην ερασιτεχνική κατηγορία σε αντίθεση με τον Σείριο που παίζει στην Α’ Εθνική.
Ο Σείριος ανήκει στον αστερισμό του Μεγάλου Κυνός, όπως αναφέρθηκε, που περιέχει 178 αστέρια. Είναι ο κυριότερος απ’ αυτά. «Υπό των αρχαίων Ελλήνων ονομάζετο Σείριος (εκ του σειριάω-σειριώ, όπερ σημαίνει καίω ή λάμπω ως ο Ήλιος), όπως δια πρώτην φοράν αναφέρεται υπό του Ησιόδου, αν και το όνομα τούτο εδίδετο και εις τον Ήλιον, καθώς και εις όλους σχεδόν τους πολύ λαμπρούς αστέρες» (Πλακίδης, 1992).
Ο ίδιος συγγραφέας σημειώνει ότι ο Όμηρος αναφέρει τον Σείριο κατ’ επανάληψη με τα ονόματα «Αστήρ του Κυνός» ή «Αστήρ Οπωρικός» και ακόμα στο Χ της Ιλιάδας παρομοιάζει τον Αχιλλέα με τον Σείριο τον οποίο αποκαλεί «Κύνα Ωρίωνος». Ο Σείριος στην αρχαιότητα ονομαζόταν ακόμα και Στίλβων διότι παρουσιάζει σε μεγάλο βαθμό το φαινόμενο της στίλβης, δηλαδή της σπινθηροβολίας.
Ο Ησίοδος στο έργο του «Έργα και Ημέρες» γράφει σχετικά με τον Σείριο:
«Και μόλις το γαϊδουράγκαθο ανθίζει και το τζιτζίκι βουερό
πάνω στο δέντρο καθισμένο οξύ τραγούδι χύνει συνεχώς
απ᾽ τα φτερά του κάτω, την ώρα του θέρους τού κοπιαστικού,
τότε παχύτατες οι γίδες είναι κι άριστο το κρασί,
λάγνες όσο ποτέ οι γυναίκες, μα ασθενικότατοι οι άντρες,
αφού ο Σείριος τους ξεραίνει το κεφάλι και τα γόνατα,
κι είναι το δέρμα μαραμένο από την κάψα. Μα τότε πια
είθε να έχεις τη σκιά του βράχου και βίβλινο κρασί,
κριθαρόψωμο με γάλα ζυμωμένο και γάλα από γίδες που παύουν να θηλάζουν,
κρέας από δασόθρεφτη δαμάλα που δε γέννησε ακόμα
κι από πρωτότοκα κατσίκια». (Στ 582-592)
Ενώ σε άλλο σημείο (στ. 609-614) σημειώνει:
«Κι όταν ο Ωρίωνας κι ο Σείριος στο μέσον έρθουν
τ᾽ ουρανού και τον Αρκτούρο δει η ροδοδάχτυλη αυγή,
τότε να κόψεις και να πάρεις σπίτι, Πέρση, όλα τα σταφύλια.
Δείξ᾽ τα στον ήλιο για μέρες δέκα και δέκα νύχτες,
βάλ᾽ τα στον ίσκιο πέντε μέρες, και την έκτη άδειασε στους κάδους σου
τα δώρα του πολύτερπνου Διόνυσου».
Η χρονική περίοδος από το τέλος Ιουλίου μέχρι την 6η Σεπτεμβρίου «οπότε ο Σείριος και ο Ήλιος ευρίσκονται συγχρόνως υπεράνω του ορίζοντος και επικρατούν αι υψηλαί θερμοκρασίαι, αι οποίαι από της αρχαιότητος καλούνται «κυνικά καύματα», διότι επιστεύετο ότι ταύτα οφείλονται εις την ύψωσιν της θερμοκρασίας λόγω της κατά την περίοδον αυτήν προσθήκης της ακτινοβολίας του Αστέρος του Κυνός εις την ακτινοβολίαν του Ηλίου». (Πλακίδης, 1992)
Όπως αναφέρει επίσης και ο Χαρωνίτης (2023) «κάθε χρόνο, από τις 21 Ιουλίου (…) και μέχρι τα μέσα Αυγούστου ανατέλλουν μαζί ο Ήλιος και ο Σείριος (…) Οι πρόγονοί μας τις ονόμαζαν «κυνάδες ημέρες» ή «κυνικά καύματα». Πιστεύοντας ότι η εντονότατη ζέστη των ημερών αυτών οφειλόταν στην συνύπαρξη του Ηλίου και του Σείριου.
Ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει ότι ο Σείριος την εποχή των «κυνικών καυμάτων» πλησίαζε πολύ κοντά τις Κυκλάδες, τις οποίες κατέκαιγε. Στέρευαν οι πηγές, δεν υπήρχε άνεμος, καταστρέφονταν οι καλλιέργειες, με αποτέλεσμα να υποφέρουν οι άνθρωποι, καλή ώρα. Οι κάτοικοι των Κυκλάδων τότε ζήτησαν τη βοήθεια του Μαντείου των Δελφών. Ο Απόλλωνας τους έδωσε χρησμό να καλέσουν τον γιό του, τον θεό Αρισταίο. Ο Αρισταίος υπάκουσε στην εντολή του πατέρα του και ταξίδεψε στις Κυκλάδες. Όταν έφτασε στην Κέα πάνω στα βουνά του νησιού, έχτισε βωμό προς τιμήν του Ικμαίου Δία και θυσίασε σε αυτόν και στον Σείριο. Τότε ο Δίας, ως καλός πατέρας, έστειλε τα Μελτέμια που έπνεαν για 40 ημέρες κι έτσι σώθηκαν οι Κυκλαδίτες. Έτσι δικαιολογούσαν τα μελτέμια την εποχή των «κυνικών καυμάτων» οι αρχαίοι μας πρόγονοι.
«Κατά τους αρχαίους ποιητάς και τους αστρολόγους», σημειώνει ο Πλακίδης, «είναι ανεκδιήγητοι αι κακαί επιδράσεις του Σειρίου. Κατά τον Όμηρον ο λαμπρότατος αυτός αστήρ είναι κακός οιωνός δια τους θνητούς … Επίσης ο Ησίοδος συμβουλεύει τους γείτονές του: ‘όταν ο Σείριος καψαλίζει την κεφαλήν και τα γόνατα, το δε σώμα είναι ξηρόν λόγω της θερμότητος, τότε κάθου εις την σκιάν και πίνε’».
Τη συμβουλή του Ησίοδου ακολουθούμε πλέον όλοι από τότε, ακόμα και σήμερα που έχουμε εφεύρει την Τεχνητή Νοημοσύνη, χωρίς βέβαια κανείς μας να φέρνει στο μυαλό του τον Σείριο.
Γιάννης Σταμελος
Βιβλιογραφικές παραπομπές
Ησίοδος. Έργα και Ημέρες. Διαθέσιμο στην https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=134&page=22
Πλακίδης, Σ. (1992). Η Μυθολογία η ονοματολογία και τα αξιοπαρατήρητα των Αστερισμών. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφέλιμων βιβλίων: Αθήνα
Σταμέλος, Ι. (2025). Ο Ουρανός στην ελληνική ποίηση και τη Λαογραφία της Κρήτης. Οσελότος: Αθήνα
Χαρωνίτης, Β. (2023). «Τα κυνικά καύματα και τα μελτέμια στη μυθολογία μας». Εφ, Χανιώτικα Νέα 1-8-2023. Διαθέσιμο στην https://www.haniotika-nea.gr/ta-kynika-kaymata-kai-ta-meltemia-sti-mythologia-mas/ (13-3-25)
