Μελέτη του δασολόγου Παναγιώτη Καλλίρη αναφέρεται στις ξερολιθιές, με επίκεντρο τον ζωτικό ρόλο τους στην προστασία του περιβάλλοντος.
Οι ξερολιθιές, φτιαγμένες από σκέτες πέτρες, προστατεύουν από τις πλημμύρες, αφού συγκρατούν τα νερά της βροχής και την κατολίσθηση του εδάφους. Λειτουργούν αντιπλημμυρικά και αντιδιαβρωτικά. Επίσης βοηθούν στον εμπλουτισμό των υπόγειων υδροφορέων, ενώ ενισχύουν και τη βιοποικιλότητα, αφού ανάμεσα στις πέτρες ζουν συχνά ερπετά, αλλά και χοχλιοί.
Ενδιαφέρον έχουν οι ξερολιθιές του Μεραμπέλλου, που τις βλέπουμε σε όλα τα επικλινή εδάφη. Ανεβαίνοντας προς το Καστέλι και τη Φουρνή, ξεχωρίζουν και εντυπωσιάζουν οι εγκαταλειμμένες ξερολιθιές (οι τράφοι) που δημιουργούν τις πεζούλες ή αναβαθμίδες, αυτά τα πέτρινα τοιχία αντιστήριξης, που βοηθούν στις καλλιέργειες. Μνημεία αρχιτεκτονικής οριοθέτησης του χώρου, που δείχνουν ότι το άγριο ξερό τοπίο στο παρελθόν δεν είχε τη σημερινή εγκατάλειψη. Εξ ίσου εντυπωσιακές είναι οι ξερολιθιές στα πλάγια της Ελούντας και στα πλάγια του Θύλακα. Να σημειώσουμε ότι η ξερολιθιά προστατεύεται από την Unesco, ως μνημείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
Πολύ μου άρεσε η λέξη που χρησιμοποιούν στη γειτονική Κάσο για τις ξερολιθιές, η λέξη βαστάους (βαστάνε το έδαφος).
Ο Μιχάλης Κασσωτάκης αναφέρει ότι ήταν συχνότατη η χρήση της ξερολιθιάς στο Λασίθι, ως μέσο στήριξης επικλινών εδαφών, αλλά και των πολυάριθμων πηγαδιών που υπήρχαν στον κάμπο, ιδιαίτερα πριν από την ευρεία διάδοση του τσιμέντου. Ο Μανόλης Πιτυκάκης αναφέρει ότι η ξερολιθιά δεν χτίζεται κάθετα προς το έδαφος αλλά με ανάλογη κλίση εκ των κάτω προς τα άνω.
Στους δύσκολους καιρούς της Κρήτης, οι κατακτητές της κατείχαν τα εύφορα και εύκολα προσβάσιμα επίπεδα χωράφια και οι ντόπιοι τα κακοτράχαλα που έπρεπε να διαμορφώσουν κατάλληλα, αν ήθελαν να κάνουν οπουδήποτε καλλιέργεια. Στις μέρες μας, σχεδόν όλα αυτά τα δύσκολα σημεία γης έχουν εγκαταλειφθεί καθώς έχει αλλάξει και ο τρόπος ζωής μας. Όπου δεν πάει αμάξι, δύσκολα κάνουμε χωράφι.
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΛΩΝΤΖΑΣ
