Του Κωνσταντινου Εμμ. Ματθαιακη
Υπάρχει μια βαθιά πληγή που ταλαιπωρεί την ελληνική κοινωνία εδώ και δεκαετίες. Μια πληγή που δεν μετριέται σε αριθμούς, ούτε αποτυπώνεται σε οικονομικούς δείκτες. Είναι η καθημερινή σύγκρουση του πολίτη με ένα κομμάτι του δημόσιου μηχανισμού που φαίνεται να έχει ξεχάσει γιατί υπάρχει.
Το Δημόσιο δημιουργήθηκε για να υπηρετεί τον πολίτη. Στην πράξη, όμως, σε πολλές περιπτώσεις ο πολίτης αντιμετωπίζεται σαν ανεπιθύμητος επισκέπτης. Σαν βάρος. Σαν ενόχληση. Σαν κάποιος που τολμά να ζητήσει αυτό που δικαιούται.
Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη θεσμική ντροπή της χώρας.
Δεν υπάρχει μεγαλύτερη προσβολή για έναν άνθρωπο από το να στέκεται μπροστά σε ένα γκισέ, σε ένα γραφείο ή σε μια υπηρεσία και να νιώθει ότι πρέπει σχεδόν να απολογηθεί επειδή ζητά εξυπηρέτηση. Να συναντά ψυχρά βλέμματα, αδιαφορία, ειρωνεία, αλαζονεία ή την κλασική φράση που έχει στοιχειώσει γενιές Ελλήνων: «Δεν είναι δική μου αρμοδιότητα».
Κανείς δεν αμφισβητεί ότι υπάρχουν δημόσιοι υπάλληλοι που εργάζονται με ευσυνειδησία και επαγγελματισμό. Υπάρχουν και αξίζουν τον σεβασμό όλων. Όμως δεν μπορούμε να κλείνουμε τα μάτια μπροστά σε μια πραγματικότητα που βιώνουν καθημερινά χιλιάδες πολίτες: μια κουλτούρα αδιαφορίας που έχει ριζώσει σε τμήματα της δημόσιας διοίκησης και λειτουργεί σαν δηλητήριο για την κοινωνία.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η καθυστέρηση.
Δεν είναι μόνο οι ουρές.
Δεν είναι μόνο η γραφειοκρατία.
Είναι η νοοτροπία της εξουσίας χωρίς λογοδοσία.
Η νοοτροπία που κάνει ορισμένους να πιστεύουν ότι η θέση τους τούς δίνει το δικαίωμα να απαξιώνουν τον πολίτη. Να τον στέλνουν από γραφείο σε γραφείο. Να τον αφήνουν να περιμένει ατελείωτες ώρες. Να του μιλούν με τρόπο που δεν θα τολμούσαν να χρησιμοποιήσουν σε κανέναν άλλο επαγγελματικό χώρο.
Το πιο εξοργιστικό είναι ότι πολλές φορές ο πολίτης δεν ζητά χάρη. Δεν ζητά ρουσφέτι. Δεν ζητά ειδική μεταχείριση.
Ζητά το αυτονόητο.
Ζητά να γίνει η δουλειά για την οποία υπάρχει η υπηρεσία.
Ζητά να λειτουργήσει το κράτος που ο ίδιος χρηματοδοτεί.
Ζητά να αντιμετωπιστεί με αξιοπρέπεια.
Κι όμως, συχνά φεύγει με θυμό, απογοήτευση και την αίσθηση ότι συγκρούστηκε με έναν μηχανισμό που λειτουργεί για τον εαυτό του και όχι για την κοινωνία.
Η πιο επικίνδυνη συνέπεια αυτής της κατάστασης δεν είναι η ταλαιπωρία. Είναι η διάλυση της εμπιστοσύνης. Κάθε αγενής συμπεριφορά, κάθε αδικαιολόγητη καθυστέρηση, κάθε επίδειξη αλαζονείας αποτελεί ένα ακόμη χτύπημα στη σχέση πολίτη και κράτους. Ένα ακόμη μήνυμα ότι ο άνθρωπος που βρίσκεται απέναντι δεν θεωρείται προτεραιότητα.
Και όταν ο πολίτης πάψει να εμπιστεύεται τους θεσμούς, τότε αρχίζει η πραγματική κρίση.
Μια χώρα δεν καταρρέει μόνο από οικονομικά ελλείμματα. Καταρρέει όταν οι θεσμοί της χάνουν την επαφή με την κοινωνία. Όταν ξεχνούν ότι υπάρχουν για να υπηρετούν και όχι για να εξουσιάζουν. Όταν η καρέκλα γίνεται σημαντικότερη από την αποστολή.
Η δημόσια υπηρεσία είναι λειτούργημα. Δεν είναι ασπίδα αδιαφορίας. Δεν είναι καταφύγιο αλαζονείας. Δεν είναι χώρος όπου ο πολίτης πρέπει να νιώθει μικρός, αδύναμος ή ανεπιθύμητος.
Ήρθε η ώρα να ειπωθούν ορισμένες αλήθειες χωρίς ωραιοποιήσεις.
Κάθε δημόσιος λειτουργός που ξεχνά ότι πληρώνεται για να εξυπηρετεί τον πολίτη, προδίδει τον πυρήνα της αποστολής του.
Κάθε υπηρεσία που αντιμετωπίζει τον πολίτη ως πρόβλημα αντί ως λόγο ύπαρξης, αποτυγχάνει στον θεμελιώδη σκοπό της.
Κάθε συμπεριφορά αδιαφορίας, αυθαιρεσίας ή απαξίωσης δεν προσβάλλει μόνο τον πολίτη. Προσβάλλει το ίδιο το κράτος.
Η κοινωνία δεν ζητά προνόμια. Ζητά σεβασμό.
Δεν ζητά θαύματα. Ζητά επαγγελματισμό.
Δεν ζητά εξυπηρετήσεις. Ζητά να λειτουργήσουν οι υπηρεσίες όπως οφείλουν.
Και όσο αυτό το αυτονόητο παραμένει ζητούμενο, τόσο θα μεγαλώνει η οργή μιας κοινωνίας που κουράστηκε να νιώθει ξένη μέσα στο ίδιο της το κράτος.
Γιατί το μεγαλύτερο σκάνδαλο δεν είναι η γραφειοκρατία.
Το μεγαλύτερο σκάνδαλο είναι όταν εκείνοι που έχουν αποστολή να υπηρετούν τον πολίτη, ξεχνούν ότι χωρίς τον πολίτη δεν θα υπήρχε ούτε η θέση τους, ούτε η εξουσία τους, ούτε ο ίδιος ο λόγος ύπαρξής τους.
* Ο Κωνσταντίνος Εμμ. Ματθαιάκης είναι Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω & Δικηγόρος – LL.M. στο Δημόσιο Δίκαιο και τη Δημόσια Διοίκηση
