Υπάρχουν καρχαρίες στα νερά της Κρήτης; Είναι επικίνδυνοι; Ποια είδη έχουν εντοπιστεί; Τι απειλές δέχονται καρχαρίες, σαλάχια και χίμαιρες;
Ο Γιάννης Γιώβος, υπεύθυνος διατήρησης στην περιβαλλοντική οργάνωση iSea, πρόεδρος της Ε.Ε. για τους καρχαρίες και τα σαλάχια και υπεύθυνος της ομάδας ειδικών για τους καρχαρίες και τα σαλάχια στη Μεσόγειο του IUCN, μιλά στα «Χανιώτικα νέα» για τους σημαντικούς πληθυσμούς νότια του νησιού, τις έρευνες υδρογονανθράκων και τα είδη που μειώνονται δραματικά.
Η Κρήτη είναι μία από τις λιγότερο μελετημένες περιοχές της Ελλάδας όσον αφορά τους καρχαρίες και τα σαλάχια την ώρα που τα λιγοστά διαθέσιμα στοιχεία αποκαλύπτουν ιδιαίτερα σημαντικούς πληθυσμούς στα νερά νότια του νησιού.
Μάλιστα, στη θαλάσσια περιοχή νότια της Κρήτης, όπου προβλέπονται έρευνες για υδρογονάνθρακες βρίσκεται, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα δεδομένα, η σημαντικότερη γνωστή περιοχή στην Ελλάδα για τον γλάφο ή γλαυκοκαρχαρία και μία από τις σημαντικότερες στη Μεσόγειο.
Την ίδια στιγμή, είδη που παλαιότερα καταγράφονταν στην Κρήτη εμφανίζονται πλέον εξαιρετικά σπάνια ή έχουν πάψει να καταγράφονται, ενισχύοντας την ανησυχία για τη συρρίκνωση των πληθυσμών τους.
Αφορμή για την συζήτηση με τον κ. Γιώβο, αποτέλεσε η νέα επιστημονική εργασία, αποτέλεσμα συστηματικής έρευνας ετών της περιβαλλοντικής οργάνωσης iSea η οποία συγκεντρώνει περισσότερες από 5.000 καταγραφές και αποτυπώνει την παρουσία και κατανομή των χονδριχθύων –καρχαριών, σαλαχιών και χιμαιρών– στις ελληνικές θάλασσες.
«Η Κρήτη είναι μακράν η πιο υπομελετημένη περιοχή»
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το νησί έχει το γεγονός ότι το σχετικά μικρό ποσοστό καταγραφών που προέρχεται από την Κρήτη δεν αντανακλά απαραίτητα μικρούς πληθυσμούς, αλλά κυρίως την έλλειψη ερευνητικών δεδομένων.
«Η Κρήτη είναι μακράν η πιο υπομελετημένη περιοχή της Ελλάδας σχετικά με τους καρχαρίες και τα σαλάχια. Έχουν γίνει λιγότερες έρευνες πάνω στο αντικείμενο. Δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα», επισημαίνει ο Γιάννης Γιώβος ενώ διευκρινίζει ότι το γεγονός ότι μόλις ένα μικρό τμήμα των συνολικών καταγραφών αφορά την Κρήτη «δεν σημαίνει ότι μόνο το 4% των πληθυσμών των καρχαριών και των σαλαχιών ζει στην Κρήτη. Απλά μόνο τόση πληροφορία έχουμε».
Η εικόνα ενδέχεται επομένως να είναι πολύ διαφορετική από αυτή που σήμερα γνωρίζουμε. «Πιθανόν να υπάρχουν σημαντικοί πληθυσμοί που δεν γνωρίζουμε», σημειώνει, εξηγώντας ότι υπάρχουν ήδη ενδείξεις για περιοχές που ενδεχομένως συγκεντρώνουν πληθυσμούς, κυρίως σαλαχιών. Διευκρινίζει, ωστόσο, ότι προς το παρόν πρόκειται για ενδείξεις και όχι για επιστημονικά τεκμηριωμένα συμπεράσματα.
Η Κρήτη, όπως λέει, βρίσκεται πλέον «στα ραντάρ» της ερευνητικής ομάδας για πιο συστηματική μελέτη τα επόμενα χρόνια.
Οι έρευνες υδρογονανθράκων
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν τα στοιχεία για τις θαλάσσιες περιοχές νότια της Κρήτης, εξαιτίας και του σχεδιασμού για έρευνες υδρογονανθράκων.
«Στην περιοχή που πρόκειται να γίνουν έρευνες για υδρογονάνθρακες είναι η μόνη περιοχή που ξέρουμε στην Κρήτη που έχει καρχαρίες», αναφέρει ο κ. Γιώβος.
Όπως μας εξήγησε ο κ. Γιώβος, η γνώση αυτή, προέρχεται σε σημαντικό βαθμό από την αλιευτική δραστηριότητα, καθώς στην περιοχή δραστηριοποιούνται αλιείς με παραγάδια και υπάρχουν κάποιες αλιεύσεις καρχαριών.
Ο ίδιος επισημαίνει έτσι μια «διπλή ανάγνωση» των πιθανών επιπτώσεων: «Όχι μόνο θα έχουν πρόβλημα τα ζώα, θα έχουν πρόβλημα και οι αλιείς».
Ρωτάμε τον ερευνητή αν από τις καταγραφές που έχουνε γίνει στα κρητικά νερά, υπήρχε κάτι που ήταν πιο αξιομνημόνευτο με τον ίδιο να ξεχωρίζει την περίπτωση του γλάφου. Όπως αναφέρει, η θαλάσσια περιοχή νότια της Κρήτης εκεί που σχεδιάζεται να γίνουν οι εξορύξεις, «είναι η πιο σημαντική περιοχή στην Ελλάδα τουλάχιστον που γνωρίζουμε αυτή τη στιγμή για αυτό το είδος και μία από τις πιο σημαντικές και στη Μεσόγειο» ενώ ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στην περίπτωση των αγγελοκαρχαριών, μιας ιδιαίτερης ομάδας καρχαριών που έχει εξαφανιστεί από μεγάλο μέρος της ιστορικής της εξάπλωσης στη Μεσόγειο.
«Η Κρήτη μέχρι πολύ πρόσφατα φαίνεται να είχε κάποια λίγα άτομα. Δηλαδή η τελευταία καταγραφή που έχουμε για αγγελοκαρχαρία είναι το 2012. Από κει και μετά δεν έχουμε καμία καταγραφή», αναφέρει.
Αυτό δεν αρκεί για να ειπωθεί ότι το είδος έχει εξαφανιστεί από την Κρήτη. Ωστόσο, σύμφωνα με τον ερευνητή, «σίγουρα έχει μειωθεί ο πληθυσμός τους σε δραματικό επίπεδο», καθώς παλαιότερα τα συγκεκριμένα είδη δεν θεωρούνταν τόσο σπάνια.
Ανάλογη εικόνα καταγράφεται και για άλλα είδη που υπήρχαν παλαιότερα σε αρκετές περιοχές, μεταξύ αυτών και στην Κρήτη, αλλά σήμερα εντοπίζονται σπάνια.
Οι καρχαρίες υπήρχαν πάντα στις ελληνικές θάλασσες
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας έρχεται παράλληλα να αποδομήσει την εντύπωση ότι οι εμφανίσεις καρχαριών των τελευταίων ετών αποτελούν νέο φαινόμενο.
«Καρχαρίες και σαλάχια και χίμαιρες υπήρχανε και υπάρχουν ακόμα και σήμερα σε όλα τα ελληνικά νερά. Δεν είναι κάτι καινούργιο αυτό», τονίζει ο Γιάννης Γιώβος.
Οι ελληνικές θάλασσες, μάλιστα, φαίνεται ότι έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρηση αρκετών ειδών σε μεσογειακό επίπεδο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, πληθυσμοί ειδών που απειλούνται με εξαφάνιση στη Μεσόγειο εξακολουθούν να επιβιώνουν στην Ελλάδα.
«Δεν σημαίνει ότι δεν απειλούνται. Απλά οι τελευταίοι τους πληθυσμοί μπορεί να είναι εδώ. Άρα στα χέρια μας έχουμε και μια ωρολογιακή βόμβα που θα πρέπει να προσέξουμε», προειδοποιεί.
«Ό,τι καρχαρίας πιάνεται στην Ελλάδα πωλείται ως γαλέος»
Σύμφωνα με τον Γιάννη Γιώβο, έρευνα σε ιχθυόσκαλες και αγορές σε ολόκληρη τη χώρα έχει δείξει ότι περίπου το 60% των καρχαριών και σαλαχιών που διακινούνται δεν διακινούνται με τον ορθό τρόπο. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρόκειται σε όλες τις περιπτώσεις για απαγορευμένα είδη, αλλά μπορεί, για παράδειγμα, ένα είδος να πωλείται με λανθασμένη ονομασία.
«Ο γαλέος θα πω εγώ ότι κατά 90% δεν είναι», αναφέρει χαρακτηριστικά και προσθέτει: «Ό,τι καρχαρίας πιάνεται στην Ελλάδα πωλείται ως γαλέος. Ό,τι καρχαρίας».
Για την αντιμετώπιση του προβλήματος έχει αναπτυχθεί εργαλείο που προορίζεται για τα λιμεναρχεία και μπορεί, μέσω δείγματος κρέατος, να αναγνωρίζει μέσα σε περίπου 20 λεπτά το είδος και εάν αυτό είναι προστατευόμενο.
Προστασία στα χαρτιά, προβλήματα στην εφαρμογή
Περισσότερα από τα μισά είδη, σύμφωνα με τον ερευνητή, καλύπτονται ήδη από κάποιο καθεστώς προστασίας. Ωστόσο, το πρόβλημα εντοπίζεται στην εφαρμογή της νομοθεσίας.
«Εκεί που πάσχουμε είναι στην υλοποίηση. Δεν εφαρμόζονται», τονίζει.
Όπως εξηγεί, η προστασία των καρχαριών βρίσκεται ανάμεσα στην περιβαλλοντική και την αλιευτική νομοθεσία, δημιουργώντας ένα σύνθετο θεσμικό πλαίσιο. Παράλληλα, η εθνική περιβαλλοντική νομοθεσία χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ως απαρχαιωμένη, καθώς το σχετικό Προεδρικό Διάταγμα χρονολογείται από το 1986 και προστατεύει μόλις τέσσερα είδη.
Σημαντικό πρόβλημα παραμένουν τόσο οι ελλιπείς έλεγχοι όσο και η έλλειψη ενημέρωσης των αρμόδιων υπηρεσιών και των αλιέων.
Η επόμενη μεγάλη απειλή
Η αλιεία εξακολουθεί να αποτελεί βασικό παράγοντα πίεσης, ωστόσο ο Γιάννης Γιώβος στρέφει την προσοχή και σε μια απειλή που θεωρεί ότι θα απασχολήσει πολύ περισσότερο τα επόμενα χρόνια: την ανάπτυξη της παράκτιας ζώνης.
Πολλά είδη σαλαχιών και καρχαριών γεννούν ή μεγαλώνουν κοντά στις ακτές. Συνεπώς, αλλαγές στο παράκτιο οικοσύστημα μπορούν να επηρεάσουν ολόκληρη την τροφική αλυσίδα από την οποία εξαρτώνται.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσει και τις μονάδες αφαλάτωσης που αναμένεται να αναπτυχθούν περισσότερο στην Κρήτη και το Αιγαίο.
«Αυτά θα πρέπει να αρχίσουμε να τα κοιτάμε πιο συστηματικά, γιατί προβλέπω ότι τα επόμενα χρόνια η αλιεία δεν θα είναι η μεγαλύτερη απειλή για αυτά τα είδη», επισημαίνει.
Ο μύθος του «επικίνδυνου καρχαρία»
Απέναντι στις κατά καιρούς ειδήσεις που προκαλούν ανησυχία όταν ένας καρχαρίας εμφανίζεται κοντά σε ακτή, ο ερευνητής είναι καθησυχαστικός.
Όπως υπογραμμίζει, η παρουσία τους στις ελληνικές θάλασσες δεν αποτελεί νέο φαινόμενο, ενώ η επιστημονική εικόνα δείχνει μείωση και όχι αύξηση των πληθυσμών. Το σημαντικότερο, όπως λέει, είναι ότι «ο άνθρωπος σε καμία των περιπτώσεων δεν απειλείται από αυτά τα είδη».
Αντίθετα, η παρουσία κορυφαίων θηρευτών αποτελεί ένδειξη ότι τα θαλάσσια οικοσυστήματα εξακολουθούν να μπορούν να τους υποστηρίξουν.
«Θα πρέπει λοιπόν όλοι μαζί να δουλέψουμε για να κάνουμε τις θάλασσές μας υγιείς, για να φτάσουν οι καρχαρίες και τα σαλάχια σε ένα επίπεδο που οι πληθυσμοί τους θα είναι σταθεροί και δεν θα κινδυνεύουν με εξαφάνιση», καταλήγει.
Πηγή: ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ
