Σε εξέλιξη βρίσκεται, στο οροπέδιο Καθαρού, στη θέση Διγενής ή Ανάσκαμμα, η ανασκαφή ανακάλυψης οστών από νάνους ιπποπόταμους, που έζησαν εκεί ψηλά πριν από 200 και πλέον χιλιάδες χρόνια. Το χώρο της ανασκαφής επισκεφτήκαμε το πρωινό της Κυριακής 16 Ιουλίου και σίγουρα ήταν εντυπωσιακό να βλέπουμε να έρχονται στο φως οστά θηλαστικών που έζησαν πριν από χιλιάδες χρόνια στον τόπο μας.
«Η περιοχή είναι παγκόσμιου ενδιαφέροντος»
Συναντήσαμε τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, τον Αγιονικολιώτη καθηγητή κ. Γεώργιο Αναστασάκη, του Τομέα Ιστορικής Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας, ο οποίος προΐσταται των ανασκαφών:
«Το ανασκαφικό μας έργο ξεκίνησε στις 9 Ιουλίου και θα ολοκληρωθεί στις 24 Ιουλίου. Οι ανασκαφές γίνονται από ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών, του τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος, τομέας Ιστορικής Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας. Στην ομάδα μας συμμετέχουν συνολικά 14 άτομα, διαφόρων ειδικοτήτων».
«Ο χώρος που σκάβουμε είναι, μέχρι στιγμής, η πιο πλούσια απολιθοματοφόρος περιοχή, καθώς, σε μία περιοχή 25 περίπου τετραγωνικών μέτρων έχουν ανακαλυφθεί τα οστά τουλάχιστον 11 απολιθωμένων ιπποποτάμων. Η ηλικία τους είναι 200 έως 300 χιλιάδες χρόνια πριν. Η ακρίβεια χρονολόγησης εξαρτάται από διάφορους παραμέτρους».
«Μέχρι στιγμής έχουμε αποκαλύψει μια εξαιρετικά πλούσια συγκέντρωση οστών, αλλά ο βαθμός διατήρησής τους δεν είναι καλός. Τα οστά αυτά τα στερεοποιούμε με διάφορα χημικά. Μετά θα φτιάξουμε καλούπια για να μπορέσουμε να τα σηκώσουμε και να τα πάμε στο Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εκεί θα τα συντηρήσουμε και στη συνέχεια θα τα επιστρέψουμε εδώ, στην περιοχή όπου ανήκουν. Θέλουμε να εκτεθούν σε τοπικούς εκθεσιακούς χώρους, κυρίως της Κριτσάς και του-Καθαρού απ’ όπου προέρχονται και ανήκουν».
«Η περιοχή εδώ είναι παγκόσμιου ενδιαφέροντος και για αυτό θέλουμε να υπάρξει συνέχεια και ανάδειξη προς κοινωνικό όφελος της περιοχής. Όμως αυτό εξαρτάται από τη στάση των τοπικών κρατούντων και κοινωνικής αντιμετώπισης. Όλοι οι ντόπιοι οφείλουν να προστατεύσουν το χώρο της περιοχής των ευρημάτων. Στο Καθαρό δεν έχουν εντοπιστεί μόνο απολιθωμένα οστά ιπποποτάμων. Υπάρχουν και ευρήματα από ελάφια και ελέφαντες».
«Οι ιπποπόταμοι, όπως και οι ελέφαντες και τα ελάφια, ήρθαν στην Κρήτη γιατί η στάθμη της θάλασσας είχε χαμηλώσει και, επειδή ήταν καλοί κολυμβητές, μπορούσαν να διανύσουν μεγάλες αποστάσεις. Η Πελοπόννησος και τα Κύθηρα ήταν πιο κοντά στην Κρήτη και γι’ αυτό ο ερχομός τους εδώ ήταν σχετικά πρόσφορος για θηλαστικά καλούς κολυμβητές, προς αναζήτηση τροφής. Βαθμηδόν προσαρμόστηκαν στο περιβάλλον της Κρήτης και επειδή δεν είχαν ανταγωνιστές, δηλαδή σαρκοφάγα ζώα, το σώμα τους μίκρανε».
«Ένα ακραίο καιρικό συμβάν εξαφάνισε τους ιπποπόταμους»
Ξεχωριστό ενδιάφεραν είχε η απάντηση του κ. Αναστασάκη για τον λόγο και τον τρόπο που οι ιπποπόταμοι εξαφανίστηκαν από το οροπέδιο Καθαρού
«Από τις αποθέσεις του περιβάλλοντος Καθαρού, όπου ήκμασε η κοινότητα των ιπποποτάμων, αλλά και από την μαρτυρία των γεωλογικών ιζηματογενών σχηματισμών, γνωρίζουμε ότι στο Καθαρό σχηματίστηκε μια λίμνη που σταδιακά άρχισε να μπαζώνεται από τους γύρω χείμαρρους και ποταμούς. Το κλίμα του Άνω Πλειστόκαινου, δηλαδή των τελευταίων ενός εκατομμυρίου χρόνων, χαρακτηρίζεται από μια κυκλικότητα εναλλαγών ψυχρών παγετωδών και θέρμων μεσοπεγετωδών περιόδων, με βροχοπτώσεις πολύ περισσότερες από ό,τι έχουμε σήμερα. Κάποια στιγμή, οι πληθυσμοί των νάνων ιπποποτάμων, βρέθηκαν σε κάποιο λιμναίο περιβάλλον που μπορεί να ήταν και ένας μεγάλος κόλυμπος, που κατά τη διάρκεια κάποιου ακραίου καιρικού συμβάντος έντονης βροχόπτωσης να σκεπάστηκαν από μια δεβριτική ροή ιζημάτων… από φερτά δηλαδή υλικά και να εγκλωβίστηκαν και να σκεπάστηκαν μέσα στη μικρή λίμνη από λάσπη με κροκάλες».
Ρωτήσαμε τον κ. Αναστασάκη να μας πει ποιο χώρο θεωρεί ως καλύτερο για την μελλοντική έκθεση των απολιθωμάτων:
«Θεωρώ ανυπέρβλητο δικαίωμα τα απολιθώματα να εκτεθούν στον τόπο από οπού προέρχονται. Με βαση τις υπάρχουσες υποδομές θεωρώ σαν ιδανικό χώρο π.χ. τον πολυχώρο Αρχαύλη στην Κριτσά. Θα μπορούσε βέβαια να γίνει και σε χώρο του οροπεδίου αλλά υπάρχει πρόβλημα με την ασφάλεια και το προσωπικό». Μας επισημαίνει ακόμα ότι «καλό θα ήταν όποιοι έχουν ευρήματα στην κατοχή τους να μας τα δώσουν για να μπορέσουμε να τα συντηρήσουμε και να τα εκθέσουμε, καθώς αυτά ανήκουν σε όλους μας».
«Μελετάμε τα οικοσυστήματα του παρελθόντος»
Στο χώρο της ανασκαφής συναντήσαμε και τον παλαιοντολόγο αναπληρωτή καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Γιώργο Λύρα:
«Οι ιπποπόταμοι της Κρήτης είναι μοναδικοί. Στο σημείο που σκάβουμε υπάρχει μεγάλη συγκέντρωση, οπότε είναι ένας ιδανικός χώρος για το έργο μας. Οι ιπποπόταμοι ήρθαν στο νησί κολυμπώντας και φτάνοντας εδώ έζησαν σε ένα ιδιαίτερο περιβάλλον μέσα στο οποίο δεν είχαν ανταγωνιστές, δεν υπήρχαν δηλαδή άλλα εχθρικά ζώα. Γι’ αυτό προσαρμόστηκαν στο τοπικό περιβάλλον της Κρήτης και σταδιακά άρχισαν να μικραίνουν. Έφτασαν σε ένα μέγεθος που δεν ξεπερνούσε τα 300 κιλά όταν ο πρόγονος του ζύγιζε δύο τόνους. Δημιουργήθηκε έτσι ένα ξεχωριστό είδος το σίγουρα μπορούσε να περπατάει καλύτερα στο ορεινό περιβάλλον που ζούσε. Εδώ ψηλά έφτασαν γιατί υπήρχε νερό».
«Οι ιπποπόταμοι στην Κρήτη εξαφανίστηκαν όταν ήρθαν στο νησί άλλα ζώα, όπως τα ελάφια τα οποία προσαρμόστηκαν πολύ πιο εύκολα στο περιβάλλον της Κρήτης. Αυτά απλώθηκαν πολύ σε όλη την Κρήτη. Ούτε αυτά είχαν ανταγωνιστές, μόνο τους ιπποπόταμους. Πίεσαν οικολογικά το περιβάλλον και εξαφάνισαν τους ιπποπόταμους. Πολλά απολιθώματα ελαφιών υπάρχουν στην περιοχή του Ρεθύμνου. Ιπποπόταμοι έχουν βρεθεί και σε άλλες παράκτιες περιοχές, αλλά εδώ στο Καθαρό έχουν βρεθεί πάρα πολλοί γιατί εδώ υπήρχε μία λίμνη, που αποτελούσε ιδανική συνθήκη διαβίωσης των ιπποποτάμων».
«Οπότε στην Κρήτη έχουμε μία πανίδα με ιπποπόταμους πριν από 200.000 -300.000 περίπου χρόνια, ακολούθησε μία πανίδα με ελάφια και πριν από περίπου 10.000 χρόνια άρχισε να διαμορφώνεται η σημερινή πανίδα που βλέπουμε στην Κρήτη, τους ανθρώπους δηλαδή και τις κατσίκες! Γενικά στο Καθαρό υπάρχουν πολλά άτομα ιπποποτάμων, σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Κρήτης όπου έχουν βρεθεί ελάχιστα».
«Να καταλάβουμε καλύτερα πώς ήταν το περιβάλλον της εποχής»
«Οι λόγοι που τα μελετάμε είναι τρεις. Πρώτον θέλουμε να μελετήσουμε πως ήταν αυτά τα ενδημικά ζώα, πώς ζώα προσαρμοστήκαν στις τοπικές συνθήκες. Σαν παράδειγμα αναφέρουμε την σημαντική προσαρμογή στα πόδια τους γιατί έπρεπε να περπατάνε σε ένα περιβάλλον ορεινό. Άλλο να ζεις σε μία λίμνη και άλλο εδώ στο οροπέδιο, στα 1.100 μέτρα και μετά όταν έρχεται ο χειμώνας να πρέπει να μεταναστεύσουν, ας πούμε στον Άγιο Νικόλαο. Για αυτό άλλαξαν τα άκρα τους, όπως αλλάξανε και τα δόντια τους για να τρώνε τα φυτά της Κρήτης. Το δεύτερο που θέλουμε να μελετήσουμε είναι ο πληθυσμός τους, αν έχουμε νεαρά ή ενήλικα άτομα. Έχουμε βρει τρόπο να βρούμε την ηλικία τους… πόσο χρονών ήταν το κάθε ζώο όταν πέθανε.Το τρίτο που θέλουμε να μελετήσουμε είναι πώς ήταν το περιβάλλον που ζούσαν, όπως ποια ήταν η θερμοκρασία της περιοχής τότε ή ποια άλλα ζώα ζούσαν».
«Τη φορά αυτή κάνουμε μία πολύ προσεκτική ανασκαφή. Βγάζουμε πολλά απολιθώματα τα οποία θα μας βοηθήσουν να μελετήσουμε όσο καλύτερα γίνεται αυτό το ζώο. Το πολύ σημαντικό λοιπόν της ανασκαφής είναι ότι θα μπορέσουμε να καταλάβουμε καλύτερα πώς ήταν το περιβάλλον της εποχής που ζούσαν εδώ οι νάνοι ιπποπόταμοι».
«Την εποχή μας οι άνθρωποι χτίζουν δρόμους, κάνουν χωράφια και άλλες εργασίες που έχει σαν αποτέλεσμα να έχουμε κατακερματίσει τα οικοσυστήματα. Έτσι έχουμε δημιουργήσει τεχνητά “νησιά”. Τα ζώα του πλανήτη μας τις μέρες μας ζουν μέσα σε “νησιά”, δίπλα από ένα ανθρωπογενές περιβάλλον. Ένας από τους τρόπους για να προβλέψουμε πώς θα εξελιχθούν αυτά τα ζώα είναι να μελετήσουμετα οικοσυστήματα του παρελθόντος. Εδώ για παράδειγμα στο Καθαρό μπορούμε να δούμε πώς θα καταλήξουν οι ιπποπόταμοι της Αφρικής που αυτή τη στιγμή ζουν μέσα στο ανθρωπογενές περιβάλλον που εμείς έχουμε δημιουργήσει» μας λέγει ο κ. Λύρας. Στην ανασκαφική ομάδα συμμετέχει και ο Δρ. Γεωλόγος – Παλαιοντολόγος κ. Αθανάσιος Αθανασίου.
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΛΩΝΤΖΑΣ
