Πρόσφατα η Περιφέρεια Κρήτης σε συνεργασία με το ΓΕΩΤΤΕ, ΤΕΙ Κρήτης, ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ διοργάνωσαν στον Άγιο Νικόλαο στον χώρο του Εμπορικού Επιμελητηρίου εκπαιδευτική εσπερίδα με θέμα το παθογόνο βακτήριο Ξυλέλλα.
Στο παρακάτω κείμενο θα παρουσιάσουμε τα κύρια σημεία της ιδιαίτερα ενδιαφέρουσας εσπερίδας καθώς και κάποια πρόταση – προσέγγιση από την μεριά της Φυσικής Καλλιέργειας.
Ομιλητές ήταν η κ. Ευγενία Στυλιανού από την Περιφέρεια, ο κ. Γκούμας Δημήτριος από το ΤΕΙ καθώς και ο κ. Ροδιτάκης Μανώλης από το ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ.
Καταρχάς τι είναι η Xylella Fastiodiosa;
Είναι ένα μικρόβιο και συγκεκριμένα βακτήριο το οποίο προσβάλει μόνο διάφορα φυτά, δένδρα, π.χ. ελιά, αμπέλια, εσπεριδοειδή. Δηλαδή δεν προσβάλει ζώα, άνθρωπο.
Είναι ιδιαίτερα μικρό σε μέγεθος στο βαθμό που δεν είναι ορατό από το ανθρώπινο μάτι.
Γιατί έχει δημιουργηθεί τέτοια αναστάτωση με το συγκεκριμένο μικρόβιο;
Επειδή όπου μέχρι σήμερα έχει μεταφερθεί δημιουργεί την απόλυτη καταστροφή σε φυτά, δένδρα που εγκαθίσταται. Συγκεκριμένα εγκαθίσταται σε όλα τα τμήματα του φυτού: φύλλα, βλαστός, κορμός, ρίζα. Δεδομένου δε της μεγάλης ταχύτητας που πολλαπλασιάζεται ως βακτήριο, αποφράσει τα αγγεία του φυτού με αποτέλεσμα να παρεμποδίζεται η μεταφορά νερού, θρεπτικών συστατικών και εν τέλει να επέρχεται η απόλυτη καταστροφή του φυτού σε σχετικά σύντομο διάστημα.
Σε ποιές περιοχές της Ευρώπης έχει εγκατασταθεί μέχρι σήμερα;
Μέχρι σήμερα έχει εγκατασταθεί σε μια μεγάλη περιοχή της Νότιας Ιταλίας, τελευταία δε και στην Ισπανία. Επίσης βρίσκεται σε Γαλλία, Γερμανία.
Στην Ελλάδα μέχρι σήμερα υπάρχει κάποια περιοχή που να έχει εγκατασταθεί;
Μέχρι σήμερα δεν έχει εντοπιστεί σε κανένα σημείο της Ελλάδας.
Έχει βρεθεί κάποιος τρόπος καταπολέμησης του μικροβίου μέχρι σήμερα;
Μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί κανένας τρόπος που ουσιαστικά να καταπολεμά το μικρόβιο τούτο.
Οι λόγοι δε για τους οποίους μέχρι σήμερα δεν είχαμε σοβαρά αποτελέσματα για την αντιμετώπιση
του είναι δύο:
α. Ως βακτήριο που είναι πολλαπλασιάζεται με τρελές ταχύτητες. Μέσα σε 24 ώρες το ένα άτομο μπορεί να γίνει ένα δισεκατομμύρια άτομα.
β. Βρίσκεται και αναπτύσσεται στο αγγειακό σύστημα του δένδρου, δηλαδή στο εσωτερικό του με αποτέλεσμα να μην είναι εύκολη η καταπολέμηση του.
Εδώ έχουμε και το οξύμωρο σχήμα ένας τόσο μικρός οργανισμός, τόσο μικρός που δεν φαίνεται με γυμνό μάτι να καταφέρνει να λεηλατεί την βλάστηση: φυτά, δένδρα μιας τεράστιας έκτασης χωρίς να μπορεί να αντισταθεί όχι μόνο το τεράστιο δένδρο ή καλύτερα το τεράστιο οικοσύστημα αλλά ούτε ο ίδιος ο άνθρωπος με την όποια ανεπτυγμένη τεχνολογία που υποτίθεται διαθέτει. Δηλαδή να αποδεικνύεται εν τέλει ισχυρότερο το μικρόβιο.
Θεωρώ δε ότι αποκτά το φαινόμενο και μία φιλοσοφική διάσταση δηλαδή ότι το μικρόν και υπανάπτυκτον όπως είναι το μικρόβιο δεν σημαίνει αναγκαστικά και διάθεση λιγότερης ισχύς και δυνάμεως.
Προσωπικά δε θεωρώ ότι η βασική αιτία όλων τούτων των τρελλών καταστάσεων οφείλεται στην εν γένει ανισορροπία του όλου συστήματος λόγω ανθρωπογενών αιτίων.
Υπάρχει περίπτωση το μικρόβιο αυτό να έρθει στην Κρήτη;
Βεβαίως υπάρχει. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε και να βοηθήσουμε όλοι μας είναι να προσπαθήσουμε με όποιο τρόπο μπορεί ο καθένας μας να καθυστερήσουμε την άφιξη – εγκατάσταση του στην Κρήτη.
Έτσι θα βρεθεί χρόνος και πιθανόν στο διάστημα αυτό να έχει βρεθεί κάποιος αξιόπιστος τρόπος καταπολέμησης του μικροβίου τούτου.
Εάν το μικρόβιο έρθει στην Κρήτη τι μπορεί να συμβεί στους ελαιώνες μας;
Α. Η καλύτερη περίπτωση: Να εντοπιστεί άμεσα το μικρόβιο σ’ ένα συγκεκριμένο ελαιώνα και να εκριζωθούν οι ελιές σε ακτίνα 100 μέτρων ή σε έκταση 30 περίπου στρεμμάτων όπως προβλέπει σχετική νομοθεσία και να αντιμετωπισθεί χωρίς να προχωρήσει η προσβολή σε γειτονικούς ελαιώνες.
Β. Η Χειρότερη Περίπτωση: Όποιες προσπάθειες και να γίνουν να μην καταφέρουμε να αντιμετωπίσουμε το μικρόβιο και εν τέλει να επεκταθεί και να καταστρέψει όλες τις ελιές που βρίσκονται στην Κρήτη.
Σε περίπτωση όπου χρειαστεί να εκριζωθούν οι ελιές προβλέπεται σχετική αποζημίωση στους ιδιοκτήτες των δένδρων;
Προς το παρόν δεν προβλέπεται καμία αποζημίωση. Προφανώς και θα πρέπει να κουβεντιάσουν οι ενώσεις των ελαιοπαραγωγών με την πολιτεία για αποζημιώσεις σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο έτσι ώστε εάν χρειαστεί να γίνει μία τέτοια επέμβαση να μην ψαχνόμαστε τελευταία στιγμή αλλά να υπάρχει ένα προαποφασισμένο σενάριο αποδεκτό και από τους καλλιεργητές.
Απ’ ότι φαίνεται στην Ιταλία έχασαν πολύτιμο χρόνο επειδή οι Ιταλοί παραγωγοί αρνήθηκαν καταρχήν τις εκριζώσεις.
Πώς μεταφέρεται το μικρόβιο από το ένα δένδρο στο άλλο;
Η μεταφορά γίνεται με τα μολυσμένα μυζητικά έντομα – φορείς. Δηλαδή έχουμε ένα μολυσμένο από το βακτήριο δένδρο, στο δένδρο αυτό πάει ένα τζιτζικάκι το οποίο απορροφά χυμούς από το δένδρο, άρα παίρνει μαζί του και το συγκεκριμένο βακτήριο και το οποίο εναποθέτει (δηλαδή μολύνει) στο επόμενο δένδρο που θα πάει.
Με ποιό τρόπο το μικρόβιο μπορεί να έρθει στη Χώρα μας;
Αυτή την στιγμή είπαμε βρίσκεται σε Ιταλία, Ισπανία δηλαδή σχετικά δίπλα μας, άρα φαίνεται εύκολο να έρθει και στην χώρα μας. Θα μπορούσε δε να έρθει με δύο τρόπους: Είτε με φυτικό υλικό το οποίο έχει ήδη προσβληθεί π.χ. μικρά ελαιόδενδρα προς φύτευση ή καλλωπιστικά φυτά. Είτε μεταφέροντας κάποιος κατά λάθος ή εκ προθέσεως ένα τέτοιο μυζητικό έντομο που αναφέραμε ήδη.
Μπορούμε να απομονώσουμε τις χώρες που έχουν προσβληθεί από το μικρόβιο;
Δηλαδή να απαγορευτούν οι εισαγωγές φυτικού υλικού στην χώρα μας από τις χώρες αυτές έτσι ώστε να αποκλείσουμε την περίπτωση εισαγωγής του με τον τρόπο αυτό;
Κατηγορηματικά όχι. Καλώς ή κακώς ο θεσμοθετημένος πλέον τρόπος λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ελεύθερη κυκλοφορία ιδεών – αγαθών ) εκ των πραγμάτων αποκλείει ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Δεδομένου ότι η Κρήτη θεωρείται από τις πλέον απειλούμενες περιοχές έχουν παρθεί κάποια μέτρα από την Περιφέρεια Κρήτης;
Βεβαίως. Υπάρχει κάποιο πρόγραμμα το οποίο χρηματοδότησε η Περιφέρεια για την δημιουργία και συντήρηση εργαστηρίου καθώς επίσης την συνεργασία με ΤΕΙ, ΕΛΓΟ Δήμητρα σε θέματα έρευνας και ενημέρωσης των παραγωγών με φυλλάδια αλλά και ημερίδες όπως την πρόσφατη που έγινε στον Άγιο Νικόλαο.
Στην Κρήτη είχαμε ποτέ αντίστοιχες προσβολές από μικρόβια, έντομα με αποτέλεσμα μεγάλη ή ολοκληρωτική καταστροφή φυτικού υλικού;
Βεβαίως ναι. Τώρα ζούμε την ολοκληρωτική καταστροφή των φοινίκων από κάποιο σκαθάρι (Rhynchophorus ferrugineus). Παλαιότερα ζήσαμε στο Μιραμβέλλο σχεδόν την ολοκληρωτική καταστροφή των αμυγδαλεώνων από ένα πάλι βακτήριο (Pseudomonas amygdali).
Επίσης λίγο παλαιότερα όλοι θυμόμαστε στον Νομό Ηρακλείου την καταστροφή και αργότερα αναμπελώσεις που έγιναν λόγω της φυλλοξήρας. Άρα έχουμε στην Κρήτη αντίστοιχες εμπειρίες από άλλα μικρόβια, έντομα.
Τι να προσέξουμε όταν εισάγουμε από κάποια άλλη χώρα ή και άλλο μέρος της Ελλάδας πολλαπλασιαστικό υλικό παραγωγικών ή καλλωπιστικών φυτών για να αποφύγουμε το μικρόβιο;
Θα πρέπει όλα τα φυτά που εισάγουμε να έχουν Φυτοϋγειονομικό Πιστοποιητικό. Το πιστοποιητικό αυτό πιστοποιεί ότι τα φυτά αυτά έχουν προέλθει από κάποιες καλλιεργητικές διαδικασίες και έχουν τηρηθεί κάποιοι κανόνες ασφαλείας έτσι ώστε να ελαχιστοποιείται η πιθανότητα προσβολής των φυτών αυτών από xyllela ή από όποιο άλλο σοβαρό παθογόνο. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι με την διαδικασία αυτή οι πιθανότητες ελαχιστοποιούνται χωρίς όμως να μηδενίζονται.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το σκαθάρι από τους φοίνικες όπου ενώ είχαν σχετικό πιστοποιητικό εντούτοις μετέφεραν το παθογόνο κατά την εισαγωγή τους στην χώρα μας.
Ποιά είναι τα συμπτώματα που έχει ένα ελαιόδεντρο μετά την προσβολή του από xyllela;
Παρατηρούνται συμπτώματα χλώρωσης, καψαλίσματα των φύλλων, νέκρωση των κορυφών των κλαδιών και αργότερα νέκρωση ολόκληρων των κλαδιών και του ίδιου του δένδρου.
Βέβαια και άλλες ασθένειες των ελαιοδέντρων μπορούν να δημιουργήσουν παρόμοια εικόνα.Τέτοιες ασθένειες είναι: Βερτισιλίωση, ίσκα, προσβολές από κηκιδόμυγα βλαστών αλλά και διάφοροι άλλοι παράγοντες όπως έλλειψη νερού, υπερβολική άρδευση, τροφοπενίε, υπερλίπανση κ.λ.π.
Τι θα πρέπει να κάνουμε εάν εντοπίσουμε κάποιο ελαιόδενδρο που έχει τέτοια συμπτώματα;
Καταρχήν να μην πανικοβληθούμε. Το πλέον πιθανόν να πρόκειται για κάτι διαφορετικό από xyllela αφού μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί στην Ελλάδα. Καλό όμως είναι να ενημερώσουμε τον Γεωπόνο μας και ο οποίος εάν έχει και ελάχιστες υποψίες για το συγκεκριμένο μικρόβιο μπορεί να αποστείλει, χωρίς κανένα κόστος, υλικό στο εργαστήριο φυτοπαθολογίας του ΤΕΙ Κρήτης και το οποίο με σιγουριά θα αποφανθεί εάν πρόκειται γιά xyllela ή για κάτι άλλο.
Η ΠΡΟΤΑΣΙΣ ΜΑΣ:
Να φυτεύουμε σύμφωνα με την φυσική καλλιέργεια τα διάφορα δένδρα π.χ. Αμυγδαλιές, Χαρουπιές και γενικώς φυτά με σπόρους και μάλιστα με ντόπιους παραδοσιακούς. Έτσι πέρα του ότι με τον τρόπο αυτό δημιουργούμε δυνατά φυτά που ανταποκρίνονται καλύτερα στις όποιες καταπονήσεις: ξηρασίες, αρρώστιες κ.λ.π. δεν πρόκειται να μεταφέρουμε ποτέ την xyllella στον τόπο μας. Παράδειγμα: θέλετε να φυτέψετε μία ή πολλές ροδιές, παίρνετε από κάποια ντόπια καλή ρογδιά ένα αρκετά ώριμο ρόδι. Τρώγοντας μαλακά μαλακά τα σπυριά του για να μην πληγώσετε τον σπόρο, τον αφαιρείτε και αφού τον ξηράνετε τον φυτεύετε μέσα σε μικρά κουτάκια. Μόλις σπάσει ο σπόρος τον μεταφυτεύετε στην οριστική του θέση. Με τον τρόπο αυτό θα κάνετε τις καλύτερες ροδιές που θα μπορούσατε να έχετε. Οι ροδιές με σπόρο είναι η μέρα με την νύχτα σε σχέση με τους άλλους τρόπους πολλαπλασιασμού (μεταφύτευση δενδρυλλίων, ριζίτες, μοσχεύματα). Τα δένδρα που προκύπτουν με σπόρο που τοποθετείτε απευθείας στην τελική θέση που θέλουμε να αναπτυχθούν αναπτύσσουν κεντρική ρίζα και η οποία κατεβαίνει βαθιά στο έδαφος παίρνοντας υγρασία κ.λ.π. στοιχεία που χρειάζεται το δένδρο. Με όλους τους άλλους τρόπους πολλαπλασιασμού δεν αναπτύσσεται κεντρική ρίζα.
Και όλα τούτα όχι με χαμηλό κόστος αλλά τελείως τσάμπα.
Αλλά το σημαντικότερο: Με τον τρόπο αυτό δεν υπάρχει περίπτωση να μεταφέρετε στο χωράφι σας xylella fastidiosa.
Διά την Κιβωτό Σπόρων:
Γεροντής Μανώλης
Λογιστής, Φυσικός Καλλιεργητής
Βιδάλης Εμμανουήλ
Γεωπόνος
* Η Κιβωτός Σπόρων είναι μία ομάδα της Πολιτιστικής Ένωσης Δήμου Δήμου Αγίου Νικολάου και ασχολείται με την διατήρηση και διάδοση παραδοσιακών σπόρων, ποικιλιών φυτών και δένδρων καθώς και την εφαρμογή και διάδοση οικολογικών τρόπων καλλιεργειών.
