Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη όχι απλώς με ένα «πρόβλημα», αλλά με μια βαθιά διαρθρωτική δημογραφική κρίση, οι συνέπειες της οποίας απειλούν ευθέως την οικονομική βιωσιμότητα, την κοινωνική συνοχή και τη μακροπρόθεσμη εθνική ανθεκτικότητα της χώρας.
Πρόκειται για πρόβλημα δεκαετιών «δημογραφικής αδράνειας», που σήμερα χαρακτηρίζεται από την κατάρρευση των γεννήσεων σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, την ταχεία και μη αναστρέψιμη γήρανση του πληθυσμού και τη συνεπακόλουθη συρρίκνωσή του.
Το 2023, οι γεννήσεις ζώντων υποχώρησαν στις 71.455, ο χαμηλότερος αριθμός που έχει καταγραφεί στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας, ενώ τα προσωρινά στοιχεία για το 2024 υποδεικνύουν περαιτέρω πτώση κάτω από το ψυχολογικό όριο των 70.000. Ο δείκτης γονιμότητας παραμένει καθηλωμένος στο 1,3-1,4, πολύ κάτω από το όριο αναπλήρωσης των γενεών (2,1), ενώ το 23% του πληθυσμού είναι ήδη άνω των 65 ετών, με τους ηλικιωμένους να υπερτερούν αριθμητικά των παιδιών κατά ένα εκατομμύριο.
Τι λένε οι μελέτες
Η ανάλυση σημαντικών ερευνών της τελευταίας πενταετίας, με πιο πρόσφατη του πανεπιστημίου Θεσσαλίας, δείχνουν πως οι αιτίες της υπογεννητικότητας δεν είναι πρωτίστως πολιτισμικές, αλλά δομικές. Εντοπίζονται στις χρόνιες ανεπάρκειες του κράτους πρόνοιας, στην απορρύθμιση της αγοράς εργασίας που γεννά ανασφάλεια και χαμηλές αμοιβές, και στην οξεία στεγαστική κρίση που εμποδίζει τη δημιουργία ανεξάρτητων νοικοκυριών από τους νέους. Αυτοί οι παράγοντες συνθέτουν ένα περιβάλλον εχθρικό προς τη δημιουργία οικογένειας.
Οι οικονομικές συνέπειες είναι ήδη ορατές και προδιαγράφονται δυσοίωνες. Η συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού θέτει ένα μόνιμο φρένο στην δυνητική ανάπτυξη του ΑΕΠ, ενώ η ανατροπή της αναλογίας εργαζομένων προς συνταξιούχους απειλεί με κατάρρευση το ασφαλιστικό σύστημα και διογκώνει τις δημόσιες δαπάνες για την υγεία και τη μακροχρόνια φροντίδα. Ταυτόχρονα, η άνιση γεωγραφική κατανομή της δημογραφικής παρακμής οδηγεί στην ερήμωση της υπαίθρου και δημιουργεί μια «Ελλάδα δύο ταχυτήτων».
Η κατάρρευση των γεννήσεων
Ο πιο άμεσος και ανησυχητικός δείκτης της κρίσης είναι η δραματική πτώση του αριθμού των γεννήσεων, η οποία έχει λάβει διαστάσεις ιστορικής κατάρρευσης. Σύμφωνα με τα οριστικά στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ), το 2023 καταγράφηκαν μόλις 71.455 γεννήσεις ζώντων. Ο αριθμός αυτός συνιστά μείωση κατά 6,1% σε σχέση με τις 76.095 γεννήσεις του 2022. Η μελέτη του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, χρησιμοποιώντας ελαφρώς διαφορετικά δεδομένα, αναφέρει έναν εξίσου χαμηλό αριθμό 72.300 γεννήσεων για το 2023, τονίζοντας ότι το μέγεθος αυτό αντιστοιχεί σχεδόν στο ήμισυ του ετήσιου μέσου όρου της περιόδου 1951-1970, καταδεικνύοντας το μέγεθος της ιστορικής ανατροπής. Η τάση αυτή φαίνεται να επιδεινώνεται περαιτέρω. Προσωρινά στοιχεία για το 2024, που προκύπτουν από ανάλυση των ληξιαρχικών πράξεων από την ΕΝΥΠΕΚΚ, υποδεικνύουν μια νέα, καταστροφική πτώση στις 69.675 γεννήσεις. Εάν επιβεβαιωθεί, θα είναι η πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία που ο αριθμός των γεννήσεων πέφτει κάτω από το όριο των 70.000, σηματοδοτώντας μια νέα φάση επιτάχυνσης της κρίσης.
Δείκτης γονιμότητας
Ο Συνολικός Δείκτης Γονιμότητας (ΣΔΓ), που μετρά τον μέσο αριθμό παιδιών ανά γυναίκα, επιβεβαιώνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται πολύ μακριά από το επίπεδο αναπλήρωσης των γενεών (2,1 παιδιά ανά γυναίκα) και περιορίζεται στο 1,26. Ο δείκτης αυτός είναι σημαντικά χαμηλότερος από τον μέσο όρο της ΕΕ (1,38) και κατατάσσει την Ελλάδα στην ομάδα των χωρών με τη χαμηλότερη γονιμότητα στην Ευρώπη, μαζί με την Ισπανία (1,12), την Ιταλία (1,21) και τη Μάλτα (1,06).
Ένας εξίσου σημαντικός δείκτης, που αντανακλά τόσο τις κοινωνικές αλλαγές, όσο και τα δομικά εμπόδια, είναι το αυξανόμενο ποσοστό οριστικής ατεκνίας. Η μελέτη του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας επισημαίνει ότι σχεδόν 1 στις 5 γυναίκες που γεννήθηκαν γύρω στο 1980 παρέμεινε άτεκνη, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη.
Η κατάρρευση των γεννήσεων, σε συνδυασμό με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής, έχει ως αναπόφευκτη συνέπεια την ταχεία γήρανση του πληθυσμού, μεταβάλλοντας δραματικά την ηλικιακή πυραμίδα της χώρας.
Η Ελλάδα από τις πιο «γερασμένες» κοινωνίες της Ευρώπης
Στοιχεία για το 2023-2024 δείχνουν ότι το 23% του ελληνικού πληθυσμού είναι άνω των 65 ετών. Τα δεδομένα της Eurostat για την 1η Ιανουαρίου 2024 επιβεβαιώνουν αυτό το ποσοστό στο 23,3%, τοποθετώντας την Ελλάδα μεταξύ των χωρών της Ε.Ε. με το υψηλότερο ποσοστό ηλικιωμένων, μαζί με την Ιταλία (24,3%) και την Πορτογαλία (24,1%). Η ανισορροπία είναι ενδεικτική. Το 2023, τα άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω ήταν περισσότερα από τα παιδιά ηλικίας 0-14 ετών κατά περίπου 1 εκατομμύριο άτομα.
Ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων (ο λόγος του πληθυσμού 65+ προς τον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας 15-64) αποτελεί κρίσιμο μέτρο της δημοσιονομικής πίεσης που ασκείται στην παραγωγική οικονομία. Με βάση τα στοιχεία της Eurostat για το 2024, ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων στην Ελλάδα ανέρχεται στο 36,6% (υπολογιζόμενος ως ο λόγος του 23,3% προς το 63,6%), που σημαίνει ότι αντιστοιχούν περίπου 2,7 άτομα σε ηλικία εργασίας για κάθε άτομο άνω των 65 ετών. Ο δείκτης γήρανσης (ο λόγος του πληθυσμού 65+ προς τον πληθυσμό 0-14) έφτασε στην εντυπωσιακή τιμή του 178,5 το 2024, αποτυπώνοντας τη βαθιά δημογραφική ανισορροπία μεταξύ των νέων και των ηλικιωμένων γενεών.
Αρνητικό φυσικό ισοζύγιο
Το χάσμα μεταξύ θανάτων και γεννήσεων διευρύνεται συνεχώς. Το 2023, καταγράφηκαν 128.101 θάνατοι έναντι 71.455 γεννήσεων, οδηγώντας σε μια φυσική μείωση του πληθυσμού κατά -56.646 άτομα. Τα προσωρινά στοιχεία για το 2024 δείχνουν 128.259 θανάτους έναντι 69.675 γεννήσεων, διαμορφώνοντας μια φυσική μείωση της τάξης των -58.584 ατόμων.
Αυτή η διεύρυνση του ελλείμματος αποκαλύπτει μια επιταχυνόμενη αρνητική δυναμική, το λεγόμενο «δημογραφικό ψαλίδι», όπου η καμπύλη των γεννήσεων αποκλίνει όλο και περισσότερο προς τα κάτω από την σταθερά υψηλή καμπύλη των θανάτων. Αυτό υποδηλώνει ότι οι υποκείμενες αιτίες της κρίσης εντείνονται και ότι η δημογραφική ορμή είναι έντονα αρνητική, καθιστώντας κάθε πολιτική παρέμβαση ακόμη πιο δύσκολη.
Συνολική πληθυσμιακή συρρίκνωση
Η χώρα χάνει κατοίκους με σταθερό ρυθμό. Μεταξύ του 2011 και του 2024, ο πληθυσμός της Ελλάδας συρρικνώθηκε κατά περίπου 500.000 άτομα. Ο μόνιμος πληθυσμός την 1η Ιανουαρίου 2024 εκτιμήθηκε σε 10.400.720 κατοίκους, μειωμένος από 10.413.982 ένα χρόνο νωρίτερα, παρά το θετικό μεταναστευτικό ισοζύγιο. Η μετανάστευση έχει λειτουργήσει ως ένας ασταθής και πολύπλοκος παράγοντας, που άλλοτε απέκρυπτε και άλλοτε επιδείνωνε το πρόβλημα.
Η μελέτη του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας επισημαίνει ότι η μαζική εισροή μεταναστών μεταξύ 1991 και 2010 (καθαρό θετικό ισοζύγιο 795.000 ατόμων) συγκάλυψε την υποκείμενη πτώση της γονιμότητας και καθυστέρησε την έναρξη της πληθυσμιακής συρρίκνωσης. Μετά το 2011, η τάση αυτή αντιστράφηκε, με μια σημαντική εκροή τόσο μεταναστών όσο και νέων Ελλήνων υψηλής ειδίκευσης («braindrain»), η οποία επιδείνωσε τη δημογραφική απώλεια, αφαιρώντας από τη χώρα κρίσιμο ανθρώπινο κεφάλαιο στην πιο παραγωγική και αναπαραγωγική ηλικία.
Το μεταναστευτικό ισοζύγιο
Πιο πρόσφατα, το 2023, η Ελλάδα κατέγραψε θετικό καθαρό μεταναστευτικό ισοζύγιο +42.658 ατόμων (118.816 εισερχόμενοι έναντι 76.158 εξερχομένων). Αυτή η εισροή λειτούργησε ως μερικό αντιστάθμισμα στη φυσική μείωση, αποτρέποντας μια ακόμη μεγαλύτερη πληθυσμιακή πτώση. Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει έναν κεντρικό προβληματισμό. Η μετανάστευση λειτουργεί ως παρηγορητικό μέτρο, όχι ως θεραπεία. Χωρίς αυτήν, η συνολική μείωση του πληθυσμού το 2023 θα ήταν τετραπλάσια.
Παράλληλα, η ποιοτική διάσταση της μετανάστευσης παραμένει κρίσιμη. Η εκροή υψηλά καταρτισμένων νέων Ελλήνων που φεύγουν στο εξωτερικό, δεν αντισταθμίζεται απαραίτητα ποιοτικά από τις τρέχουσες εισροές από την Αφρική ή αλλού. Διότι η γενιά των εργασιακά ανειδίκευτων μεταναστών δεν μπορεί να προσφέρει πολλά. Κι αυτό δημιουργεί την ανάγκη για μια διπλή στρατηγική: Από τη μία ανάγκη για την ενίσχυση της εγχώριας γονιμότητας και από την άλλη, στοχευμένη προσέλκυση και ενσωμάτωση μεταναστών υψηλών δεξιοτήτων (υπηρεσίες) ή ειδικών δεξιοτήτων (εργάτες γης) με παράλληλη ανάπτυξη του πρωτογενή τομέα.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
