Το απόγευμα της 15ης Μάη 2026 επιφύλασσε μια ξεχωριστή εμπειρία, για την κοινότητα του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας Αγίου Νικολάου, διάχυτη από στοιχεία εαρινής γλυκύτητας, κατάνυξης και απορρέουσα, διττά, από το χώρο της Σχολής Αγιογραφίας της Ιεράς Μητροπόλεως Πέτρας και Χερρονήσου και τον παρακείμενο ιερό ναό της «Μεταμόρφωσης του Σωτήρα Χριστού». Αυτό έγινε στα πλαισια του project: “Εξερευνώντας τα Ιστορικά και Θρησκευτικά Μνημεία και δοκιμάζοντας τα τοπικά προϊόντα”|Αφήνοντας τη συμβατική διδασκαλία της τάξης περάσαμε το κατώφλι της σχολής, όπου μας υποδέχτηκε ο πάτερ Θεμιστοκλής ως ένας εισηγητής και καθοδηγητής, συνάμα, τρέποντας την επίσκεψή μας σε ένα διάλογο, κάποτε, παραστατικό και παιγνιώδη και στο πλαίσιο μετουσίωσης του λόγου, της πληροφορίας, σε πνευματική τροφή.
Ο πατέρας Θεμιστοκλής αναφέρθηκε στις διαφορετικές, στον χρόνο, σχολές της αγιογραφίας, στη Μακεδονική και στην Παλαιολόγεια, όταν οι Πατέρες της Εκκλησίας έδωσαν συγκεκριμένες κατευθύνσεις, οδηγώντας σε εντυπωσιακά έργα γεμάτα κίνηση, ένταση και ανάταση ψυχής. Η Κρητική Σχολή αποτελεί το κατεξοχήν πρότυπο διδασκαλίας και της τωρινής, τοπικής, σχολής, διακρινόμενη, καθώς είναι, από λιτότητα, περιεκτικότητα, απαράμιλλο κάλλος και από το πλήθος έργων προσφερόμενων, για αντιγραφή, στις μαθητευόμενες και στους μαθητευόμενους. Απολαύσαμε έργα της Ναζαρηνής Σχολής, μίας μεταγενέστερης, δυτικότροπης, τάσης, που επιχείρησε να συγκεράσει την ορθόδοξη πνευματικότητα με τον ρεαλισμό, συνεισφέροντας σε μια διαφορετική, πιο γήινη, ευαισθησία! Στα συγκείμενα της ομιλίας του πατέρα Θεμιστοκλή υπήρξε μία θεωρητική τοποθέτηση σχετικά με την θεολογική και αισθητική διαφοροποίηση στην αγιογράφηση, μεταξύ της ορθόδοξης Ανατολής και της χριστιανικής Δύσης, ιστορικά: η δυτική θρησκευτική τέχνη, επηρεασμένη καταλυτικά από την Ιταλία και την Αναγέννηση, έτρεψε το θείο σε ανθρώπινο δράμα, αλλά δε διατήρησε αναλλοίωτη την υπερβατικότητα και τη μεταμόρφωση των αισθήσεων ή ξεπερνώντας το όριο της απλής τέρψης των οφθαλμών, όπως συνέβη στην ορθόδοξη Ανατολή, από τον ελλαδικό χώρο έως το σλαβικό κόσμο. Σε δική μου ερώτηση για την περίοδο της Εικονομαχίας και για τον, ενδεχόμενα, αποτιμημένο, ποσοτικά, περιορισμό της παραγωγής των εικόνων, ο ιερέας τόνισε, επ’ ευκαιρία και συνδυαστικά, πως, αργότερα, στα σκοτεινά χρόνια της εθνικής σκλαβιάς, «αν δεν είχαμε τα μοναστήρια μας, θα είχαν ατονήσει και οι αγιογραφίες και τα πάντα», αναδεικνύοντας, με αυτό τον τρόπο, τα μοναστικά κέντρα ως θεματοφύλακες της βυζαντινής παράδοσης και του ελληνικού πολιτισμού, απέναντι και στα κοσμικά ρεύματα που εισέβαλλαν διαχρονικά. Συνταξιδέψαμε, νοερά, και στις θάλασσες, στις οποίες πετούσαν, για παράδειγμα, τις εικόνες για να τις σώσουν, θυμίζοντάς μας «την Παναγία την Πορταΐτισσα», της περιόδου της Εικονομαχίας, η οποία ταξίδευε όρθια στα κύματα και βρέθηκε, αφού έφτασε στα παράλια του Αγίου Όρους!
Η ιεροτελεστία της ύλης, ξεκινά από το δάσος, το δέντρο, από το σεβασμό στα υλικά της κτίσης και καταλήγει στο εργαστήρι! Ο πατέρας Θεμιστοκλής μάς επεξήγησε, αναλυτικά, τις παραδοσιακές τεχνικές επεξεργασίας, οι οποίες απαιτούν ασκητική υπομονή, από το χθες στο σήμερα. Το ξύλο και, κυρίως, ο δρυς χρησιμοποιείται, η οξιά ή το σφεντάμι, καθώς το πεύκο δεν προτιμάται επειδή, ακόμα και μεταγενέστερα μπορεί να δακρύσει το ρετσίνι, ώστε, λοιπόν, αφού κοπεί σε φέτες, αποξηραίνεται, ενισχύεται στην πίσω πλευρά με τρέσες για να μην σκεβρώσει, προετοιμάζεται με γάζα, που κόβεται με φαλτσέτα ή ψαλιδάκι και στερεώνεται πάνω στο κόντρα πλακέ, και με «κουνελόκολλα»-δέρμα κουνελιού αναμιγμένο με χειροποίητο στόκο, που, όπως μάς διασάφησε, η λιπώδης στρώση του προστατεύει για πολλούς αιώνες το έργο: «Μαμούνι να έπιανε και σαράκι, ερχότανε μετά οι συντηρητές και με τα εργαλεία βγάζανε την εικόνα και τη βάζανε στις καινούριες επιφάνειες»! Αν ζωγραφιζόταν κατευθείαν το γυμνό ξύλο, η ιερή μορφή θα χανόταν κάποια στιγμή. Το σχέδιο μεταφερόταν σε κλίμακα και με διαβήτη, με μέσο το ριζόχαρτο, έτοιμο να δεχτεί τα φυτικά χρώματα (προσωπικά, ρώτησα για τα θρυμματισμένα κουκουνάρια) ή τα φυσικά, από οξείδια μετάλλων, κονιορτοποιημένα πετρώματα και οστά ζώων: το κίτρινο του χρωμίου, το κόκκινο από πορφύρα και κοχύλια, η ώχρα, το λευκό, το χρυσό. Τελικά, τα τέσσερα θεμελιακά στοιχεία της τεχνικής των αγιογράφων, μας επισημάνθηκε πως είναι: το λινέλαιο, το αυγό, το ξίδι και το καθαρό νέφτι. Ο πατέρας Θεμιστοκλής, με ζέση, μας μίλησε και για άλλα υλικά στη ζωγραφική, για γαλακτώματα που παράγονταν από διαφορετικά φυτά (σε αυτό το σημείο ρώτησα, αυθόρμητα, για το πικράγγουρο, αλλά εξέφρασε τη σχετική του άγνοια), αλλά και για το σκορδόζουμο, χτυπημένο στο γουδοχέρι για τη δημιουργία παραδοσιακής κόλλας χρυσώματος, με τη σημείωση της ύπαρξης και ενός άγνωστου υλικού στο μίγμα, ενώ, μοιράστηκε μαζί μας, παράλληλα, τη συγκινητική, παραμυθιακής απόχρωσης, ιστορία ενός ξυλογλύπτη που μάζευε με τον ανιψιό του «σκουφάκια» από βελανίδια, στο δάσος: τα έβαζαν στο καζάνι για να συλλέξουν, κατόπιν, με το κουτάλι την πολύτιμη «πανωλαδιά», το βερνίκι, η επονομαζόμενη «γομολάκα», με τον σκοπό της μη καύσης του ξύλου. Σε αυτό το χρονικό σημείο, μα και σε άλλα, ο διάλογος, διεπόμενος από πηγαίο ενθουσιασμό, σεβασμό και με κάμποσα χαμόγελα, απότοκος και της δικής μου ουσιαστικής παρότρυνσης για συμμετοχή, ζωντάνεψε με μία γλαφυρή παρέμβαση: Ο εκπαιδευόμενος Λευτέρης, με καταγωγή από την Αλβανία και επί πολλά χρόνια, εδώ, μαζί μας, ανασύροντας μνήμες του, και με την ταυτόχρονη επιβεβαίωση του πατέρα Θεμιστοκλή, συμπλήρωσε: «Τα δέντρα τα έκοβαν Απρίλη-Μάη και στη λίγωση του φεγγαριού… χρησιμοποιούσαν γάλα από φυτά και από δέντρα, από συκιά… από πολύ παλιά, αυτά· πολλά φυτά έχουν γάλα».
Ως επιστέγασμα, της κρητικής παράδοσης, θαυμάσαμε μία τοιχογραφία του μακαριστού αγιογράφου Δημητρίου Σαριδάκη–γνωστού για το «Μυστικό Δείπνο» στον «Άγιο Τίτο» Ηρακλείου (1966)– η οποία φέρει την υπογραφή του.
Η επίσκεψή μας, ως Σ.Δ.Ε. Αγίου Νικολάου, κορυφώθηκε με το προσκύνημα στο ναό της «Μεταμόρφωσης του Σωτήρα Χριστού»! Εκεί, στο πλαίσιο της σύγχρονης, με τις παλαιωμένες πατίνες, αγιογράφησης και μη, ο πατέρας Θεμιστοκλής μάς έμαθε να «διαβάζουμε» τη δογματική ιεράρχηση στην εικονογράφηση των ναών (στον τρούλο, ο Παντοκράτορας· ψηλά, οι Δεσποτικές Εορτές, ο Ευαγγελισμός, η Ανάληψη, η Κοίμηση· η Πλατυτέρα των Ουρανών στην κόγχη του ιερού· οι Τρεις Ιεράρχες και η Μετάληψη, αμέσως κάτω· στη χαμηλή ζώνη, οι μάρτυρες και οι άγιοι· στον πρόναο, οι όσιοι) και τα συνοδά σύμβολα που χαρακτηρίζουν τους αγίους: η αγία Αικατερίνη με το φοίνικα και τον τροχό του μαρτυρίου, ο άγιος Σπυρίδωνας με το κεραμίδι, ο άγιος Στυλιανός με το βρέφος, ο άγιος Φανούριος με τη λαμπάδα, η αγία Καλλιόπη με την κόκκινη περιβολή, με το κλαδί φοίνικα και το σταυρό, ο αρχάγγελος Μιχαήλ με το σπαθί και την ασπίδα. Σταθήκαμε με δέος, επίσης, μπροστά στην έννοια της μορφής του Χριστού, ως Μεγάλου Αρχιερέα, με τα ενδύματα των άλλοτε βυζαντινών αυτοκρατόρων και πια, των Πατριαρχών, με το σάκο, το ωμοφόριο, το στιχάριο, με τα επιμανίκια, με τη βασιλική μίτρα, να κρατά ανοικτό το Ευαγγέλιο που, με τις αναγραφές του, συμπυκνώνει τα δύο Του αξιώματα, το βασιλικό («Η βασιλεία η εμή ουκ έστιν εκ του κόσμου τούτου: Ιωάν. 18:36») και το ιερατικό («Λάβετε, φάγετε… Ματθ. 26:26»)!
Κλείνοντας, η καθηγήτρια Κατερίνα Γιούρη έθεσε το καίριο και, πνευματικής φύσης, ερώτημα αν ο αγιογράφος χρειαζόταν ειδική ευλογία, ώστε να του επιτρεπόταν να δημιουργήσει. Η απάντηση του πατέρα Θεμιστοκλή συμπύκνωσε όλο το νόημα της ελληνορθόδοξης εκκλησιαστικής τέχνης, διασαφώντας πως η αγιογράφηση αποτελεί λειτούργημα και προσφορά, μία ευλογία που ζητά η νοικοκυρά όταν ζυμώνει το πρόσφορο ή όταν κεντά το τραπεζομάντιλο για το προσκυνητάρι. Στην αγιογραφία, η τέχνη γίνεται προσευχή. Και τότε, όπως μας δίδαξε ο πατέρας Θεμιστοκλής, περί πνευματικότητας, «προσευχόμαστε και δε διασπάται το μυαλό μας»! Φεύγοντας, συνειδητοποιήσαμε ότι η αγιογραφία, τα χειρόγραφα βιβλία με τις μικρογραφίες (με βασικό άφθαρτο υλικό και τεχνική, την αυγοτέμπερα), αλλά και η καλλιγραφία, δε διέσωσαν, μόνο, την τέχνη ή τα χρώματα στους αιώνες, διαφύλαξαν τη γλώσσα, την παιδεία, μα και την ίδια την ψυχή του ελληνικού γένους!
Θερμές ευχαριστίες!
Οι εκπαιδεύτριες/ές και οι εκπαιδευόμενες/οι
Παγώνα Παρασύρη Εκπαιδευτρια Κοινωνικής Εκπαίδευσης
Ο υποδιευθυντής του Σ.Δ.Ε. Ιεράπετρας Αργυράκης Δημήτριος
