Γράφει η Άννα Σ. Τζώρτζη
Παρόλο που το παγκόσμιο προσδόκιμο ζωής (lifespan) έχει αυξηθεί εντυπωσιακά, η διάρκεια υγιούς ζωής (healthspan) δεν έχει ακολουθήσει τον ίδιο ρυθμό. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 2020, το χάσμα μεταξύ διάρκειας υγιούς ζωής και συνολικής διάρκειας ζωής εκτιμήθηκε στα 9,6 έτη περίπου. Βασική αιτία αυτού του δεκαετούς χάσματος είναι οι χρόνιες παθήσεις που σχετίζονται με τη γήρανση (καρδιαγγειακά, μεταβολικά , νευροεκφυλιστικά, μυοσκελετικά, κ.α.). Το ήδη σημαντικό ατομικό, κοινωνικό και υγειονομικό κόστος αυτής της νοσηρότητας, αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω λόγω της γήρανσης του πληθυσμού.
Η γήρανση είναι μια πολύπλοκη βιολογική διαδικασία που εξαρτάται από γενετικούς, περιβαλλοντικούς και κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες και σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο ζωής (life style).
Kατά τη γήρανση η ικανότητα του οργανισμού να ανταποκρίνεται στην κάθε είδους καταπόνηση (stress), διατηρώντας παράλληλα τη φυσιολογική του σταθερότητα (ομοιόσταση), μειώνεται, με αποτέλεσμα σταδιακή έκπτωση της λειτουργίας όλων των βιολογικών συστημάτων.
Η γήρανση δεν εξελίσσεται γραμμικά, αλλά εμφανίζει περιόδους πιο έντονων μεταβολών, που ενδεικτικά συμβαίνουν περίπου στην 4η και 6η δεκαετία, χωρίς βεβαίως αυτό να συνιστά βιολογικό κανόνα. Άλλωστε η γήρανση δεν επηρεάζει όλα τα άτομα με τον ίδιο τρόπο.Η βιολογική ηλικία επομένως, που δεν είναι πάντα ταυτόσημη με τη χρονολογική, είναι ένας ενδιαφέρων δείκτης εκτίμησης του ρυθμού γήρανσης.
Από μελέτες διδύμων εκτιμάται ότι η μακροζωία, σε ποσοστό 25%, εξαρτάται από γενετικούς παράγοντες, ενώ επιπλέον επηρεάζεται από τροποποιήσιμους παράγοντες όπως ο τρόπος ζωής, οι περβαλλοντικές, ψυχοκοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.
Η σύγχρονη Ιατρική, απομακρυνόμενη σταδιακά από το Νόσο-κεντρικό μοντέλο, εστιάζει σε μία προληπτική, ολοκληρωμένη και εξατομικευμένη προσέγγιση, αντικείμενο της Προληπτικής Ιατρικής και της αναδυόμενης Ιατρικής της Μακροζωίας με τελική στόχευση την υγιή γήρανση.
Ο όρος υγιής γήρανση (successful aging) αναφέρεται στα ηλικιωμένα άτομα που δεν εμφανίζουν χρόνια νοσήματα και διατηρούν φυσιολογική φυσική και διανοητική λειτουργία. Η σύγχρονη θεώρηση της γήρανσης ως τροποποιήσιμης βιολογικής διαδικασίας έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη του διεπιστημονικού πεδίου της Γηροεπιστήμης (Geroscience). Πράγματι, οι βιολογικοί μηχανισμοί της γήρανσης και η δυνατότητα αναστροφής τους είναι αντικείμενο εντατικής επιστημονικής έρευνας με πολυάριθμες τρέχουσες κλινικές μελέτες τα αποτελέσματα των οποίων αναμένονται με ενδιαφέρον. Σε αντίθεση δε, με τις παραδοσιακές κλινικές δοκιμές που ερευνούν μία συγκεκριμένη νόσο, οι κλινικές δοκιμές της γηροεπιστήμης, επιδιώκουν να τροποποιήσουν ταυτόχρονα την εμφάνιση ή εξέλιξη πολλαπλών χρονίων παθήσεων. Ενδεικτικά, στο πλαίσιο αυτό μελετώνται:
*Η χαμηλού βαθμού χρόνια φλεγμονή (inflammaging), που συνδέεται με νοσήματα της γήρανσης, όπως ο διαβήτης, η αθηροσκλήρυνση και τα νευροεκφυλιστικά νοσήματα.
*Οι κυτταρικοί μηχανισμοί που σχετίζονται με τα χρόνια νοσήματα, όπως η λειτουργία των μιτοχονδρίων, η διατήρηση της ισορροπίας των πρωτεϊνών (πρωτεόσταση) και η κυτταρική γήρανση.
*Τα επιγενετικά ρολόγια, που χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση της βιολογικής ηλικίας και του ρυθμού γήρανσης.
*Η πολυ-ομική ανάλυση (multi-omic profiling), που εξετάζει πληθώρα βιολογικών πληροφοριών, όπως γενετικές, μεταβολικές, πρωτεϊνικές.
*Οι αναγεννητικές και γονιδιακές προσεγγίσεις των επιπτώσεων της γήρανσης.
*Οι διαφορές στη γήρανση μεταξύ των φύλων.
*Η αξιοποίηση παλαιότερων φαρμάκων για νέες χρήσεις που σχετίζονται με τη γήρανση, μεταξύ άλλων ως σενολυτικών παραγόντων, δηλαδή παραγόντων που στοχεύουν στην απομάκρυνση των γηρασμένων κυττάρων. Μελετώνται φάρμακα όπως η δασατινίμπη (χρήση σε αιματολογικές κακοήθειες), η ραπαμυκίνη (αρχικά ανοσοκατασταλτικό με χρήση στις μεταμοσχεύσεις) και η μετφορμίνη (γνωστό αντιδιαβητικό φάρμακο, μελέτη TAME)).
Πολλές από τις τρέχουσες μελέτες εμφανίζουν ευεργετικά αποτελέσματα στα πειραματικά μοντέλα, ενώ, και κάποια πρώιμα αποτελέσματα κλινικών μελετών σε ανθρώπους, φαίνεται να είναι επίσης ενθαρρυντικά.
Οι εφαρμογές προκλινικών (ερευνητικών) ευρημάτων στον άνθρωπο και μάλιστα στον «υγιή» άνθρωπο (όπως για παράδειγμα η χρήση μετφορμίνης σε άτομα που δεν έχουν διαβήτη), πριν ακόμα αξιολογηθεί απολύτως η δοσολογία, η μακροχρόνια ασφάλεια και το αναμενόμενο όφελος, εγείρει σημαντικά ζητήματα ασφάλειας, μεθοδολογίας, ρυθμιστικά και ηθικά ζητήματα. Συγκεκριμένα, η πρόωρη, αποσπασματική και εμπορική χρήση ερευνητικών ευρημάτων, είναι και το κρίσιμο σημείο που σηματοδότησε τη ραγδαία ανάπτυξη της βιομηχανίας της ευεξίας -μακροζωίας- αντιγήρανσης, με τις κλινικές Μακροζωίας (Longevity clinics) να εμφανίζoνται πλέον ως δημοφιλής τάση (trend). Με υπερβολικές υποσχέσεις και επιστρατεύοντας όρους, βιοδείκτες, φάρμακα και διαγνωστικές εξετάσεις της Γηροεπιστήμης, συχνά σε ερευνητικό ακόμα στάδιο, προτείνουν εκτεταμένα πακέτα εξετάσεων και φάρμακα εκτός ιατρικών ενδείξεων, καθώς και πολλαπλά συμπληρώματα σε υγιή άτομα. Τα εκτεταμένα πακέτα εξετάσεων και η χορήγηση πολυάριθμων συμπληρωμάτων σε υγιή άτομα, δεν υποστηρίζονται από επιστημονική τεκμηρίωση ή μετρήσιμο όφελος. Ένα εργαστηριακό ή απεικονιστικό εύρημα δεν συνδέεται απαραίτητα με νόσο. Στην Ιατρική ισχύει άλλωστε το «Θεραπεύουμε τον ασθενή, όχι την εξέταση». Η υπερβολική διερεύνηση υγιών ανθρώπων μπορεί να οδηγήσει σε ψευδώς θετικά ή κλινικά αβέβαια ευρήματα, άγχος, πρόσθετες εξετάσεις και ενδεχομένως περιττές παρεμβάσεις.
Στο περιβάλλον αυτό, οι ανεπαρκείς ρυθμίσεις που συχνά έπονται αντί να προηγούνται των γεγονότων, διευκολύνουν την πρόωρη είσοδο στην αγορά και την εμπορευματοποίηση ακριβών παρεμβάσεων των οποίων το μακροπρόθεσμο όφελος όχι μόνο δεν είναι τεκμηριωμένο αλλά παραμένει και αβέβαιο.
Στο βαθμό επομένως που τα όρια μεταξύ επιστημονικά τεκμηριωμένης Ιατρικής και εμπορικής ευεξίας-μακροζωίας, ενδέχεται να είναι ασαφή, ιδιαίτερα για το κοινό, το ουσιαστικό ερώτημα προς απάντηση είναι: ποιες από αυτές τις υπηρεσίες διαθέτουν, αποδεδειγμένη επιστημονική τεκμηρίωση, κλινική χρησιμότητα, ασφάλεια, σαφείς προδιαγραφές εφαρμογής, προστασία προσωπικών και γενετικών δεδομένων και κατάλληλο κανονιστικό πλαίσιο, ώστε να μπορούν πράγματι να ενταχθούν στην επιστημονικά τεκμηριωμένη πρόληψη.
Η πρόσφατη απώλεια του γνωστού ερμηνευτή, αναμφίβολα προβληματίζει και εύλογα προκύπτει η απορία σχετικά με το τι ωθεί το κοινό σε ακραίες επιλογές, των οποίων η ασφάλεια και αποτελεσματικότητα είναι από αμφίβολη έως προβληματική.
Αρχικά, οι υπερβολικές ακόμα και θαυματουργές υποσχέσεις των κλινικών ευεξίας -μακροζωίας και η διαχρονική η επιθυμία της μακροβιότητας, που για κάποιους ανθρώπους γίνεται σκοπός ζωής. Ακραίο παράδειγμα ο μεγιστάνας Bryan Johnson με αυστηρό καθημερινό πρόγραμμα, πλασμαφαίρεση, μετάγγιση αίματος από τον έφηβο γιό του και 3ψήφιο αριθμό συμπληρωμάτων μεταξύ άλλων.
Συχνά όμως, αφετηρία για τη στροφή του κοινού σε αμφιλεγόμενες προσεγγίσεις αποτελεί και η απογοήτευση από τη συμβατική ιατρική. Οι λόγοι πολλοί. Η ιατρική δεν είναι σε πάντοτε σε θέση να προσφέρει ελπίδα, δεν επιτυγχάνει ριζική θεραπεία σε όλες τις περιπτώσεις και παραδέχεται τα όρια, τις υπάρχουσες αβεβαιότητες και τους πιθανούς κινδύνους. Πολλά προβλήματα υγείας μεταπίπτουν σε χρονιότητα, γεγονός που κουράζει και απογοητεύει τον ασθενή, ο οποίος στη συνέχεια θα αναζητήσει ανακούφιση και ελπίδα σε άλλες πρακτικές. Η απρόσωπη διεκπεραιωτική επαφή με τον γιατρό που δεν αφιερώνει αρκετό χρόνο και δεν προσεγγίζει το σύνολο των προβλημάτων του ασθενούς, η δύσκολη πλοήγηση και οι καθυστερήσεις στα νοσηλευτικά ιδρύματα, είναι επίσης λόγοι απομάκρυνσης. Εδώ βεβαίως η ιατρική κοινότητα οφείλει να κάνει την αυτοκριτική της και να προσεγγίσει την ιδιαίτερη σχέση γιατρού – ασθενούς με το απαιτούμενο επαγγελματικό ήθος, σεβασμό, ευαισθησία και ενσυναίσθηση.
Πολλοί ασθενείς αναζητούν ολιστική και εξατομικευμένη φροντίδα, περισσότερο χρόνο με τον θεραπευτή, συμμετοχή στις αποφάσεις για την υγεία και καλύτερη διαχείριση του άγχους. Σε άλλες περιπτώσεις, επιζητούν εναλλακτικές θεραπείες που θεωρούν πιο «φυσικές» και ασφαλείς, συχνά λόγω και του φόβου των ανεπιθύμητων ενεργειών.
Το σύγχρονο περιβάλλον της Υγείας και Ευεξίας είναι πολύπλοκο και η ασφαλής πλοήγηση σε αυτό απαιτητική. Η δυσκολία για το κοινό έγκειται στο γεγονός ότι μια επιστημονικά τεκμηριωμένη άποψη μπορεί να εμφανίζεται στα κοινωνικά μέσα ακριβώς δίπλα σε έναν ανεπιβεβαίωτο ισχυρισμό για «detox», «ορμονικό reset» ή «αντιστροφή της βιολογικής ηλικίας».
Στα κοινωνικά δίκτυα είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς τους ειδικούς επιδραστικούς επιστήμονες (experts with influence), από τους επιδραστικούς σταρ του διαδικτύου που εμφανίζονται ως αυθεντίες (influencers with expertise), ακόμη και χωρίς επιστημονική κατάρτιση.
Η καλύτερη προσέγγιση για ασφαλή επιστημονική και ιατρική πληροφορία είναι η αναζήτηση σε έγκυρες επιστημονικές βάσεις δεδομένων, επίσημους φορείς υγείας και αξιόπιστους ιατρικούς οργανισμούς. Τα περισσότερα πανεπιστήμια, νοσοκομεία, κλινικές και επιστημονικές ιατρικές εταιρείες, διαθέτουν στους ιστοτόπους τους έγκυρη και κατανοητή ιατρική πληροφορία σχετικά με νοσήματα, διαγνωστικές εξετάσεις και θεραπευτικές μεθόδους, η οποία απευθύνεται στο ευρύ κοινό και αποτελεί την πιο αξιόπιστη πηγή ενημέρωσης, ενώ παράλληλα προάγει και την εγγραμματοσύνη υγείας.
Γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις. Ο δρόμος για την υγιή γήρανση και κατ’επέκταση τη μακροζωία, είναι εφικτός και τεκμηριωμένα, προϋποθέτει επιλογές τρόπου ζωής που προασπίζουν την υγεία σε όλες τις ηλικίες:
*Άσκηση και μυϊκή ενδυνάμωση, ισορροπημένη μεσογειακή διατροφή, αποφυγή καπνίσματος, οινοπνευματωδών και άλλων ουσιών, ποιοτικό ύπνο, αντιμετώπιση άγχους, προαγωγή ψυχικής υγείας και κοινωνικής ζωής. Άλλωστε, ο τρόπος ζωής συνδέεται με μετρήσιμο όφελος σταθερά σε όλες τις μελέτες.
*Προσυμπτωματικές και προληπτικές εξετάσεις, εμβόλια, και φαρμακευτική παρέμβαση όπου ενδείκνυται, στοχεύουν στη διατήρηση της καλής υγείας, βελτιώνοντας έγκαιρα τους παράγοντες κινδύνου όπου υπάρχουν, ιδανικά πριν την έκφραση της νόσου.
Ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει σύνθετους μηχανισμούς που του επιτρέπουν να διατηρεί τη σταθερότητα του εσωτερικού του περιβάλλοντος, τη λεγόμενη ομοιόσταση. Κάθε διαγνωστική ή θεραπευτική παρέμβασή μας οφείλει να λαμβάνει υπόψη αυτή την ισορροπία, τις πιθανές επιπτώσεις που μπορεί να έχει στη λειτουργία του οργανισμού και τα μέτρα αντιμετώπισης.
Κάθε ιατρική πράξη και θεραπεία, ιδιαίτερα όταν είναι επεμβατική, διέπεται από συγκεκριμένες ενδείξεις, επιστημονικά καθορισμένη μεθοδολογία, τεχνικές, δοσολογίες και μέτρα ασφαλείας. Κυρίως, όμως, οφείλει να βασίζεται σε επαρκή επιστημονική και κλινική τεκμηρίωση και να τηρεί τις Ισχύουσες Διεθνείς Επιστημονικές Κατευθυντήριες Οδηγίες.
Κάθε γιατρός γνωρίζει και οφείλει να εφαρμόζει την πάντοτε επίκαιρη Ιπποκρατική ρήση «Ωφελέειν ή μη βλάπτειν».
Η Υγεία είναι ό,τι πολυτιμότερο έχουμε. Για τη διαφύλαξή της, απαιτείται, με καθαρή και κριτική σκέψη, να εξετάζουμε αν μια παρέμβαση έχει αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα και ασφάλεια και αν αποτελεί εγκεκριμένη και τεκμηριωμένη κλινική πρακτική.
*Η Άννα Σ. Τζώρτζη είναι Πνευμονολόγος, MD FCCP
