Ο τουρισμός, η αποκαλούμενη ατυχώς, «βαριά βιομηχανία» της χώρας και ειδικά της Κρήτης, βιώνει τα τελευταία χρόνια μια τεκτονική αλλαγή, μια σύγκρουση που δεν διεξάγεται στα πεδία των κρατήσεων, αλλά στα κέντρα λήψης αποφάσεων, στα συνέδρια και στις τοπικές κοινωνίες. Η σύγκρουση αυτή, μεταξύ του παραδοσιακού, δομημένου ξενοδοχειακού κλάδου και της ραγδαία αναπτυσσόμενης, σχεδόν άναρχης αγοράς της βραχυχρόνιας μίσθωσης, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από τις διεθνείς πλατφόρμες, έχει πάψει να είναι μια απλή εμπορική αντιπαλότητα. Αποτελεί πλέον ένα κεντρικό κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα, οι προεκτάσεις του οποίου διαμορφώνουν το μέλλον των πόλεών μας, την πρόσβαση στη στέγη και την ίδια τη φυσιογνωμία του τουριστικού μας προϊόντος.
Η Κρήτη, ως ναυαρχίδα του ελληνικού τουρισμού, βρίσκεται στο μάτι του κυκλώνα, βιώνοντας με τη μεγαλύτερη ένταση τόσο τις ευκαιρίες, όσο και τις βαθιές πληγές αυτής της νέας πραγματικότητας. Από τη μία, ο οργανωμένος ξενοδοχειακός κλάδος, μέσω των θεσμικών του οργάνων, εκπέμπει σήμα κινδύνου για μια κατάσταση που θεωρεί ανεξέλεγκτη. Από την άλλη, ο κόσμος των εναλλακτικών καταλυμάτων, αρχίζει να οργανώνεται, να επιζητά επαγγελματική αναγνώριση και να διεκδικεί τη θεσμική του ενίσχυση.
Η εξάπλωση και ο κοινωνικός αντίκτυπος
Η φωνή του ξενοδοχειακού κόσμου ακούγεται ολοένα και πιο έντονα, με τον Πρόεδρο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ξενοδόχων (ΠΟΞ) κ. Γιάννη Χατζή, να μη διστάζει να χαρακτηρίσει το φαινόμενο ως κάτι «πολύ επικίνδυνο», καλώντας την πολιτεία να εξετάσει σοβαρά τις διαστάσεις που έχει λάβει. Η ρίζα αυτής της ανησυχίας δεν είναι πρωτίστως ο οικονομικός ανταγωνισμός, αλλά η βαθιά στρέβλωση που προκαλείται στην αγορά κατοικίας, ένα πρόβλημα που αγγίζει κάθε πολίτη. Το παράδειγμα των Χανίων, αλλά και του Ηρακλείου και του Ρεθύμνου, είναι τεράστιο. Στο Λασίθι είναι εξίσου πραγματικό στον Άγιο Νικόλαο. «Ενοικίασα το διαμέρισμα σε αναπληρώτριες καθηγήτριες χωρίς να το δουν, γιατί δεν βρίσκουν», ήταν η αναφορά φίλου Αγιονικολιώτη, που ζει εκτός, αλλά έχει διαμερίσματα στην πόλη. Η εύρεση στέγης για μια οικογένεια, για έναν φοιτητή, για έναν δημόσιο υπάλληλο, έχει μετατραπεί σε έναν Γολγοθά. Τα ενοίκια έχουν εκτοξευθεί σε δυσθεώρητα ύψη, καθώς ο τουρισμός έχει αρχίσει, όπως εύστοχα επισημαίνεται, να ανταγωνίζεται ευθέως το εισόδημα του Έλληνα πολίτη. Ο κ. Χατζής θέτει ένα θεμελιώδες δίλημμα: δεν μπορούμε να επιτρέψουμε η καθημερινότητα των πολιτών μας, η κοινωνική συνοχή και το μέλλον της εθνικής μας οικονομίας να υπονομεύονται από την τουριστική δραστηριότητα. Η αρχική, σχεδόν ρομαντική ιδέα της «οικονομίας διαμοιρασμού», που γεννήθηκε για να προσφέρει ένα συμπληρωματικό εισόδημα σε μικροϊδιοκτήτες, έχει μεταλλαχθεί σε κάτι τελείως διαφορετικό, απομακρυνόμενη πλήρως από το αρχικό της όραμα.
Από την οικονομία διαμοιρασμού στην «οργανωμένη παραξενοδοχία»
Αυτό που βλέπουμε σήμερα, σύμφωνα με την κριτική των ξενοδόχων, δεν είναι απλοί πολίτες που νοικιάζουν ένα δωμάτιο για λίγες ημέρες. Είναι η εδραίωση μιας «οργανωμένης παραξενοδοχίας», όπου ολόκληρες εταιρείες, συχνά με αδιαφανή κεφάλαια, αγοράζουν μαζικά ακίνητα ή διαχειρίζονται δεκάδες διαμερίσματα, εισερχόμενες στην αγορά της φιλοξενίας από την «πίσω πόρτα». Αυτή η πρακτική, όπως τονίζει ο κ. Χατζής, όχι μόνο δημιουργεί αθέμιτο ανταγωνισμό προς τις νόμιμες ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, αλλά τελικά βλάπτει και τους ίδιους τους μικροϊδιοκτήτες που ξεκίνησαν αυτή τη δραστηριότητα, καθώς δεν μπορούν να ανταγωνιστούν την οργανωμένη ισχύ των μεγάλων παικτών.
Το κεντρικό σημείο τριβής, ωστόσο, αφορά τις προδιαγραφές και, κυρίως, τις εργασιακές σχέσεις. Ο κλάδος της βραχυχρόνιας μίσθωσης, ενώ αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του τουριστικού οικοσυστήματος, αρνείται πεισματικά να αποδεχθεί τις υποχρεώσεις που αυτό συνεπάγεται, ιδίως απέναντι στους εργαζομένους. Δεν υπάρχει καμία συλλογική σύμβαση εργασίας, καμία διασφάλιση για τους ανθρώπους που καθαρίζουν και συντηρούν αυτά τα καταλύματα. Το ερώτημα που τίθεται είναι απλό και αμείλικτο: πώς μπορεί το ΙΚΑ ή η Επιθεώρηση Εργασίας να χτυπήσει την πόρτα ενός ιδιωτικού σπιτιού για να ελέγξει αν ο εργαζόμενος είναι ασφαλισμένος; Η ίδια η Airbnb, σε μια προσπάθεια να υποβαθμίσει το μέγεθος της επαγγελματικής χρήσης, δήλωσε πως η μέση διαμονή στην Ελλάδα είναι μόλις 27 ημέρες ετησίως. Όμως, η πραγματικότητα στους δρόμους των πόλεων μας διαψεύδει αυτόν τον ισχυρισμό. Το ερώτημα του κ. Χατζή παραμένει επίκαιρο: «Μπορεί ο,τιδήποτε στην αγορά της οικονομίας να λειτουργεί ανεξέλεγκτα;». Η απάντηση, όπως δείχνουν παραδείγματα πόλεων, όπως η Πάλμα που προχώρησε σε πλήρη απαγόρευση, είναι σαφώς αρνητική.
Η προσπάθεια θεσμικής ενίσχυσης και επαγγελματισμού
Απέναντι σε αυτή την καταιγιστική κριτική ο κλάδος των εναλλακτικών καταλυμάτων δεν μένει με σταυρωμένα τα χέρια. Αντιλαμβανόμενος ότι η έλλειψη κανόνων και οργάνωσης υπονομεύει τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητά του, κάνει σαφή στροφή προς τον επαγγελματισμό και τη θεσμική του θωράκιση. Η Κρήτη και συγκεκριμένα το Ηράκλειο, γίνεται το κέντρο αυτής της προσπάθειας, φιλοξενώντας για δεύτερη χρονιά το Short Stay Conference Crete. Το συνέδριο αυτό, που διοργανώνεται από τον Stama Greece και θα λάβει χώρα στο Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο στις 23 Οκτωβρίου 2025, δεν είναι απλώς μια συνάντηση ιδιοκτητών.
Είναι μια επίδειξη ισχύος και ωριμότητας, με τη συμμετοχή κολοσσών της παγκόσμιας τουριστικής αγοράς όπως οι Booking.com, Vrbo, Lighthouse και Hosthub. Η ατζέντα του συνεδρίου αποκαλύπτει τη στρατηγική του κλάδου: εστίαση στις φορολογικές και νομοθετικές αλλαγές, στην αυτοματοποίηση και στη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, στην ανάλυση δεδομένων για την κατανόηση της αγοράς και στην προσέλκυση ταξιδιωτών υψηλών προδιαγραφών. Είναι μια κίνηση που φιλοδοξεί να μετατρέψει τον κατακερματισμένο κόσμο των βραχυχρόνιων μισθώσεων σε έναν ενιαίο, επαγγελματικό και θεσμικά αναγνωρισμένο συνομιλητή της πολιτείας.
Η ανάγκη για ρύθμιση και επίλυση
Η σύγκρουση, επομένως, δεν αφορά την ύπαρξη ή μη των καταλυμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης. Όπως παραδέχεται και ο ίδιος ο Πρόεδρος της ΠΟΞ, αποτελούν πλέον μέρος του τουριστικού προϊόντος. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η έλλειψη κανόνων, ο αθέμιτος ανταγωνισμός και οι σοβαρές κοινωνικές παρενέργειες. Από τη μία, έχουμε έναν κλάδο που επενδύει στην τεχνολογία, στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην επέκταση της σεζόν, όπως φαίνεται από τη θεματολογία του συνεδρίου του. Από την άλλη, έχουμε τους ξενοδόχους που επισημαίνουν την «αισθητή υποχώρηση της θεσμικής προσοχής προς τον τουρισμό» και την ανάγκη για φροντίδα των υποδομών που εξυπηρετούν ντόπιους και επισκέπτες.
Η αντιπαράθεση αυτή αναδεικνύει την κρίσιμη στιγμή, στην οποία βρίσκεται ο τουρισμός μας. Δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις. Η απλή απαγόρευση θα ήταν οπισθοδρόμηση, ενώ η διατήρηση της σημερινής ασυδοσίας είναι κοινωνικά και οικονομικά καταστροφική. Γιατί υπάρχει η παράμετρος των ξένων εταιρειών, των αραβικών κεφαλαίων κλπ που κερδίζουν στην Ελλάδα από το «παράθυρο», χωρίς να έχουν καμία σχέση με τον ιδιοκτήτη που έχει 1,2 ή 5 διαμερίσματα κι έχει αρχίσει και στηρίζει το εισόδημά του σε αυτά.
Το μέλλον
Η πρόκληση για την κυβέρνηση είναι τεράστια: να δημιουργήσει ένα σαφές, δίκαιο και αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο. Ένα πλαίσιο που θα ορίζει κανόνες λειτουργίας, φορολογίας και ασφάλισης ισότιμους για όλους τους παρόχους φιλοξενίας. Που θα προστατεύει τον οικιστικό χαρακτήρα των πόλεων, θέτοντας όρια. Που θα διασφαλίζει ότι ένα μέρος των εσόδων θα επιστρέφει στις τοπικές κοινωνίες για τη βελτίωση των υποδομών. Η Κρήτη, που πρωτοπορεί στην προσέλκυση επισκεπτών, πρέπει να πρωτοπορήσει και στην εξεύρεση αυτής της λεπτής ισορροπίας. Είναι κρίσιμο όχι μόνο το μέλλον του τουρισμού μας, αλλά και η ψυχή των πόλεων και των χωριών μας. Κι είναι ευκαιρία, οι κανόνες να μπουν και στις δύο πλευρές, γιατί δεν είναι όλα τέλεια, ούτε στην μία, ούτε στην άλλη πλευρά.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
