Αρκετές φορές έχω αναφερθεί στα κατοχικά οχυρωματικά που βρίσκονται γύρω από τον Άγιο Νικόλαο, κατάλοιπα του οδυνηρού τελευταίου παγκόσμιου πολέμου. Όλα είναι αρμοδιότητας της Υπηρεσίας Νεότερων Μνημείων Κρήτης. Ως νεότερα μνημεία νοούνται τα πολιτιστικά αγαθά που είναι μεταγενέστερα του 1830 και των οποίων η προστασία επιβάλλεται λόγω της ιστορικής, καλλιτεχνικής ή επιστημονικής σημασίας τους (νόμος 3028 του 2002).
Ειδικότερα στην περιοχή της παραλίας Αλμυρός, οι κατακτητές την είχαν ζώσει με οχυρωματικά έργα, καθώς οι Γερμανοί πάντα περίμεναν μια επίθεση – απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων στην Κρήτη. Γι’ αυτό κατασκεύασαν αυτά τα έργα προστασίας και άμυνας.
Αυτή τη φορά θα ενημερώσουμε για ένα οχυρωματικό έργο, που βρίσκεται κοντά στην παραλία Αλμυρός, σε αρκετά καλή κατάσταση, το οποίο ήταν άγνωστο (σε ‘μένα), μέχρι πριν από λίγες μόνο ημέρες. Στην ανεύρεσή του, πολύτιμη ήταν η βοήθεια του συμπολίτη μας Γιώργου Στεφανάκη… με τα ωραία βιντεάκια του!
Από την είσοδο του οχυρωματικού ξεκινούν καλοφτιαγμένα σκαλοπάτια, που μας κατεβάζουν στο επίπεδο από το οποίο ξεκινά ένα τούνελ. Προχωράμε λίγα μόνο μέτρα και η πρώτη μεγάλη έκπληξη που συναντάμε αφορά την ημερομηνία κατασκευής του έργου! Με μεγάλους αριθμούς διαβάζουμε: 1943, περίοδος της Γερμανικής Κατοχής, μαζί με ένα μεγάλο γράμμα L για το οποίο πολλά μπορούμε να υποθέσουμε. Γύρω από το 1943 υπάρχουν και αλλά δυσδιάκριτα γράμματα και αριθμοί (ΒΕ, 14-4-43;).
Προχώρησα αρκετά μέτρα, αλλά επειδή ήμουν μόνος, επέστρεψα γιατί αν πάθαινα κάτι, δεν υπήρχε περίπτωση να με βρουν! Θα επανέλθω, αλλά με παρέα! Λίγα μέτρα μακριά από την είσοδο υπάρχει μια μεγάλη τσιμεντένια πλάκα, που φαίνεται να έχει σχέση με το οχυρωματικό.
Οι κατοχικές μπάφυλλες και η πολλαπλή χρήση τους!
Για το τούνελ στον Αλμυρό έχουμε μία μαρτυρία (Νίκος Μ.) που παρουσιάζει ενδιαφέρον: «Αν ήξερες τι αναμνήσεις ξυπνούν! Εκεί μέσα έχω μαζέψει μπάφυλλες! Κάλυκες, σφαίρες μεγάλες, μέσα στο χώμα. Τις ανοίγαμε με προσοχή και βγάζαμε μακαρόνι εκρηκτικό για να κάνουμε βαρελότα! Όχι απλά άγνοια κινδύνου παιδικής ηλικίας, αλλά αυτοκτονία παρ’ ολίγον. Δεν ήξερα ότι υπάρχει ακόμα με την επέκταση των οικοδομών», αναφέρει ο Νίκος.
Οι «μπάφυλλες» ήταν οι κάλυκες από τα πυρομαχικά, τα άδεια «μπρούτζινα» φυσίγγια. Αυτοί οι κάλυκες βρισκόντουσαν σε διάφορα σημεία από τα οποία πέρασαν οι κατακτητές. Συχνά ο κόσμος τους μάζευε, για διάφορες χρήσεις! Τα παιδιά έκαναν κάνες αυτοσχέδιων πιστολιών που λεγόταν «κουμπούρια», ιδίως την περίοδο του Πάσχα για να προκαλούν κρότους (Πιτυκάκης). Τους μεγαλύτερους μπάφυλλες τους χρησιμοποιούσαν ακόμα και σαν αυτοσχέδια βάζα.
Ετυμολογικά η λέξη μπάφυλλος είναι σύνθετη από το τουρκικό pafta (= κουκάκι / κάψουλα / μεταλλική πλάκα) + φύλλο. Υπάρχει και η γραφή ως «ο μπάφιλος», με -ι- και ένα -λ- και οφείλεται στο σχηματισμό της συγκεκριμένης λέξης, κατ’ αναλογία προς άλλες λέξεις που λήγουν σε -φιλος: «Πέταξε τσι μπαφύλλους, μπα να ‘ναι κια-νείς ακόμη γεμάτος και σου βαρεί» (Κασσωτάκης).
Θα προσθέσουμε και τα καμπαναριά εκκλησιών, φτιαγμένα από λάφυρα του τελευταίου πολέμου. Τα έχουμε δει στον Άγιο Κωνσταντίνο στο Λογάρι Κριτσάς (απέναντι από την Παναγία Κερά), στην Παναγία τη Κοπρακιανή (στο Οροπέδιο Καθαρό) και στην Αγία Πελαγία (στο Οροπέδιο Λασιθίου, στο τέλος των «στροφών τσ’ Αλέξαινας»). Πολλές εκκλησίες προπολεμικά δεν είχαν καμπάνες, αλλά σήμαντρα. Με τη λήξη του πολέμου ορισμένοι κάτοικοι σκεφτήκανε να εκμεταλλευτούν τα κατάλοιπα του πολεμικού υλικού για τον παραπάνω σκοπό. Έκοβαν λοιπόν μια βόμβα, που δεν είχε εκραγεί, στα δύο και κατασκεύαζαν δύο καμπάνες που, αν και δεν είχαν βυζαντινές προδιαγραφές, ως προς το είδος και τον ήχο, όμως εξυπηρέτησαν τις ανάγκες των πιστών.
Κατοχικές οχυρωματικές θέσεις και κατασκευές στον Αλμυρό
Με την ευκαιρία, ας κάνουμε μία ανασκόπηση των οχυρωματικών θέσεων και κατασκευών, που υπάρχουν και είναι γνωστές στην περιοχή του Αλμυρού:
α) Απέναντι από την είσοδο της παραλίας υπάρχει καταφύγιο (πολυβολείο), με αυτήν την ελλειπτική τσιμεντένια σκεπή, όπως βλέπουμε στα περισσότερα καταφύγια που υπάρχουν στην περιοχή μας. Βρίσκεται σε αρκετά καλή κατάσταση.
β) Ένα άλλο παρόμοιο υπάρχει στην αρχή του στενού δρόμου που ξεκινά πριν την παραλία και οδηγεί στη Ρούσα Λίμνη.
γ) Στην κορυφή του υψώματος, στη δυτική πλευρά της παραλίας, δίπλα από το ξενοδοχείο Miramare, υπάρχει μια κατασκευή, μοναδική σε σχήμα στην περιοχή. Βρίσκεται σε εξαιρετική κατάσταση.
δ) Κοντά σ’ αυτό (Γαργαδόρος) υπάρχει μία ακόμα τσιμεντένια κατασκευή, με μία μεγάλη «τρύπα» στην μέση. Η εξερεύνηση απαιτεί σκάλα, ώστε να μπορέσουμε να κατέβουμε στο επίπεδο που φαίνεται να ξεκινά ένα ακόμα τούνελ.
ε) Στο ύψωμα, πίσω και πάνω από την παραλία υπάρχει ένα ακόμα οχυρωματικό έργο.
Στην ευρύτερη περιοχή, οχυρωματικά υπάρχουν στο λόφο της Δεξαμενής, στη Ρούσα Λίμνη, στην κορυφή του Θύλακα, στην κορυφή πάνω από το ΒΙΟΠΑ, στο Αμμούδι, ενώ ξεχωρίζουν τα οχυρωματικά στις παραλίες Καραβοστάσι και Άγιος Παντελεήμονας του Καλού Χωριού.
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΛΩΝΤΖΑΣ
