Του Γρηγόρη Δημητριάδη
Εδώ και πολλά χρόνια, ιδιαίτερα μετά την οικονομική κρίση, έχει αναπτυχθεί ένας έντονος δημόσιος διάλογος γύρω από τα μεγάλα αδιέξοδα που αντιμετωπίζει ο χώρος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και ειδικότερα ο έντυπος Τύπος. Η συνεχής πτώση των κυκλοφοριών έχει οδηγήσει σε σημαντική συρρίκνωση των εσόδων των Μέσων Ενημέρωσης, ένα φαινόμενο που δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά παρατηρείται σε ολόκληρο τον κόσμο.
Αυτό που συχνά απουσιάζει από τη συζήτηση είναι ο αντίκτυπος αυτής της κρίσης στα περιφερειακά Μέσα Ενημέρωσης. Τα στοιχεία για την πορεία του τοπικού Τύπου είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, από το 2005 έως το 2022 έκλεισαν τουλάχιστον 271 τοπικές εφημερίδες, ενώ δεκάδες περιοχές έχουν πλέον ελάχιστη ή και καθόλου τοπική δημοσιογραφική κάλυψη. Ακόμη πιο δραματική είναι η εικόνα στις ΗΠΑ, όπου τα τελευταία είκοσι χρόνια ο τοπικός Τύπος βιώνει μια πρωτοφανή κατάρρευση, έχοντας χάσει σχεδόν το 40% των εφημερίδων του- κοντά στις 3.500 τίτλους- και πάνω από τα τρία τέταρτα των θέσεων εργασίας των δημοσιογράφων. Με έναν σταθερό ρυθμό λουκέτων που ξεπερνά τις 130 εφημερίδες ετησίως και την έντυπη κυκλοφορία να έχει κάνει βουτιά κατά 70% από το 2005, περισσότερες από 200 αμερικανικές κομητείες έχουν μετατραπεί σε πλήρεις «ειδησεογραφικές ερήμους», στερούμενες οποιασδήποτε τοπικής πηγής ενημέρωσης. Η κρίση αυτή επηρεάζει πλέον άμεσα 50 εκατομμύρια πολίτες, καθώς ακόμη και τα περίπου 300 ψηφιακά startups που εμφανίστηκαν την τελευταία πενταετία παραμένουν συγκεντρωμένα στα μεγάλα αστικά κέντρα, αδυνατώντας να αναπληρώσουν τα κενά ενημέρωσης και τις τεράστιες απώλειες στην αμερικανική επαρχία. Ανάλογες πιέσεις, αν και με διαφορετικά δομικά χαρακτηριστικά, καταγράφονται και στη Γαλλία, όπου ο περιφερειακός Τύπος βιώνει σταθερή συρρίκνωση. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Ένωσης για τα Στοιχεία του Τύπου και των Μέσων Ενημέρωσης (ACPM) για τη συνέχιση της πτωτικής πορείας, ο κλάδος, παρά τη συνολική κυκλοφορία που αγγίζει το 1 δισεκατομμύριο αντίτυπα, κατέγραψε για την περίοδο 2024-2025 ετήσια υποχώρηση 3,6% στις περιφερειακές καθημερινές εφημερίδες, ενώ η ετήσια πτώση έφτασε το 5,5% για τον τοπικό εβδομαδιαίο Τύπο. Αν και οι έντυπες συνδρομές αποτελούν ακόμη το 57% της κυκλοφορίας στην επαρχία, η κρίση αποτυπώνεται ανάγλυφα στη μείωση των πωλήσεων ιστορικών τίτλων, όπως η Ouest-France και η Sud Ouest. Παράλληλα, η οικονομική πίεση εντείνεται από τη σαφή ψηφιακή υστέρηση των τοπικών μέσων έναντι των εθνικών, καθώς η μετάβασή τους στο διαδίκτυο εξελίσσεται με σημαντικά πιο αργούς ρυθμούς. Στην Ελλάδα, η συρρίκνωση του περιφερειακού Τύπου από το 2007 και μετά υπήρξε εξίσου δραματική. Σήμερα στην περιφέρεια εκδίδονται λίγο περισσότερες από 100 εφημερίδες, ενώ λειτουργούν περίπου 80 τηλεοπτικοί και 897 ραδιοφωνικοί σταθμοί.
«Ψήφος εμπιστοσύνης» των τοπικών κοινωνιών στον περιφερειακό Τύπο
Στο «αθηνοκεντρικό κράτος», με την υπερσυγκέντρωση των μεγαλύτερων Μέσων Ενημέρωσης, συχνά υποτιμάται η σημασία των περιφερειακών μέσων ενημέρωσης. Κι όμως η εμπιστοσύνη των τοπικών κοινωνιών στα τοπικά Μέσα λειτουργεί ως παρήγορο αντίβαρο στη γενικευμένη κρίση εμπιστοσύνης του κοινού στα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας.
Σύμφωνα με τα ευρήματα του Digital News Report 2026 από το Ινστιτούτο Reuters, την ώρα που η συνολική αξιοπιστία των ειδήσεων κατακρημνίζεται στο 18% –μία από τις χαμηλότερες επιδόσεις παγκοσμίως– ο τοπικός και περιφερειακός Τύπος διατηρεί αλώβητη τη σχέση του με τους πολίτες, καταγράφοντας υπερτριπλάσια ποσοστά αποδοχής σε σύγκριση με τους εθνικούς μέσους όρους. Η συγκεκριμένη αντίθεση αποτυπώνει την ξεκάθαρη στροφή του κοινού προς την ουσιαστική ενημέρωση που αγγίζει τον ζωτικό του χώρο.
Άρα ο περιφερειακός Τύπος είναι ένα πολύτιμο κεφάλαιο, όχι μόνο για τις τοπικές κοινωνίες που υπηρετεί, αλλά και για τη χώρα συνολικά. Πρώτα απ’ όλα, αναδεικνύουν προβλήματα και ζητήματα, που διαφορετικά θα ήταν αδύνατον να φτάσουν στην κεντρική διοίκηση. Αποτελούν έναν πολύτιμο δίαυλο αμφίδρομης επικοινωνίας μεταξύ της περιφέρειας και του κέντρου, επιτρέποντας αφενός την καταγραφή των αναγκών των πολιτών και αφετέρου την αποτύπωση των αντιδράσεών τους στις κυβερνητικές πολιτικές. Κατά τη διάρκεια της θητείας μου ως Γενικός Γραμματέας του Πρωθυπουργού, είχαμε δημιουργήσει ειδική ομάδα με αρμοδιότητα την καθημερινή παρακολούθηση των περιφερειακών Μέσων Ενημέρωσης. Μέσα από αυτή τη διαδικασία μπορούσαμε να εντοπίζουμε έγκαιρα προβλήματα που απασχολούσαν τις τοπικές κοινωνίες και να παρεμβαίνουμε ταχύτερα και αποτελεσματικότερα για την επίλυσή τους.
Ταυτόχρονα, τα τοπικά Μέσα επιτελούν έναν κρίσιμο ρόλο στο εσωτερικό των ίδιων των κοινωνιών που καλύπτουν. Ασκούν έλεγχο και κριτική στους τοπικούς και περιφερειακούς φορείς εξουσίας, ενισχύοντας τη λογοδοσία και τη διαφάνεια. Επίσης, τα περιφερειακά Μέσα ασκούν έλεγχο και θέτουν περιορισμούς στον πειρασμό παραβάσεων από τοπικές επιχειρήσεις. Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο είναι το γεγονός ότι κάθε φορά που κλείνει μια τοπική εφημερίδα, οι βιομηχανίες και οι επιχειρήσεις αυξάνουν τις παραβάσεις τους. Παράλληλα, τα περιφερειακά Μέσα συμβάλλουν στην ενίσχυση της πολυφωνίας, προσφέροντας εναλλακτικές πηγές ενημέρωσης πέρα από τα μέσα εθνικής εμβέλειας και δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση σε ζητήματα που αφορούν άμεσα την καθημερινότητα των πολιτών.
Δεν είναι ήσσονος σημασίας η διαπίστωση ότι τα τοπικά Μέσα λειτουργούν και ως φυτώριο νέων δημοσιογράφων, καθώς ανοίγουν την πόρτα σε νέους ανθρώπους από λιγότερο προνομιούχα στρώματα, οι οποίοι δε θα είχαν διαφορετικά την ευκαιρία να ασχοληθούν με αυτό το επάγγελμα. Ακόμα, η ύπαρξη των περιφερειακών μέσων συμβάλλει θετικά τόσο στην τοπική ανάπτυξη, όσο και στην ενίσχυση της απασχόλησης στις περιοχές. Πιο συγκεκριμένα, οι επιχειρήσεις Media της περιφέρειας ενισχύουν την τοπική αγορά, καθώς προβάλλουν τις τοπικές μικρομεσαίες και μικρές επιχειρήσεις, ενώ ευνοούν τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Κυρίως όμως, έχουν τη δυνατότητα να ενθαρρύνουν την παραγωγική πρόοδο, πιέζοντας να δοθούν λύσεις στα προβλήματα που αναδεικνύουν αλλά και στις διεκδικήσεις των παραγωγικών κλάδων της περιοχής τους.
Τα τοπικά Μέσα και ειδικά τα έντυπα, επιτελούν έναν ακόμα ξεχωριστό ρόλο. Λειτουργούν ως ιστορικό αρχείο, καταγράφοντας την πορεία των τοπικών κοινωνιών, την αντίδρασή τους σε μεγάλες εθνικές κρίσεις αλλά και τις αντιδράσεις τους σε κρίσιμες αποφάσεις που λαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο. Με λίγα λόγια, τα περιφερειακά Μέσα, συμβάλλουν στην καταγραφή και στη διατήρηση της μικροϊστορίας.
Πάνω απ’ όλα, όμως, τα περιφερειακά μέσα ενημέρωσης υπηρετούν τη Δημοκρατία. Ενισχύουν τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά, καλλιεργούν ισχυρότερους δεσμούς με τον τόπο τους και ενδυναμώνουν το αίσθημα του ανήκειν στην τοπική κοινότητα. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι η φωνή τους ακούγεται και ότι τα ζητήματα που τους αφορούν αναδεικνύονται, είναι πιο πιθανό να συμμετέχουν ενεργά στη δημόσια ζωή και στις εκλογικές διαδικασίες. Πώς να είναι άλλωστε κανείς πολιτικά ενεργός, όταν νιώθει ότι η φωνή του δεν ακούγεται;
Υπάρχουν λύσεις βιώσιμες και εργαλεία ανάταξης των τοπικών Μέσων Ενημέρωσης
Έχοντας, λοιπόν, κατανοήσει τη σημασία και την αναγκαιότητα των περιφερειακών μέσων ενημέρωσης, οφείλουμε να εξετάσουμε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες για τη στήριξή τους, ώστε να συνεχίσουν να επιτελούν τον κρίσιμο ρόλο τους. Αυτό πρέπει να γίνει με πλήρη επίγνωση των ορίων του προϋπολογισμού και με την απαιτούμενη υπευθυνότητα στη διαχείριση των δημόσιων πόρων.
Πρώτο και βασικό βήμα είναι η διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης εθνικής στρατηγικής για τα περιφερειακά ΜΜΕ, μέσα από τη συνεργασία της Πολιτείας με τους εκπροσώπους του κλάδου. Στόχος αυτής της προσπάθειας πρέπει να είναι η υιοθέτηση πολιτικών που θα ενισχύσουν τη βιωσιμότητα και την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων ενημέρωσης της περιφέρειας. Κατά τη θητεία μου στο Μέγαρο Μαξίμου, είχα τακτικές συναντήσεις με μέλη του ΣΗΠΕ, ώστε να ενημερώνομαι για τα ζητήματα αλλά και την πορεία του κλάδου συνολικά.
Μια λύση θα ήταν το κράτος να αναλάβει την κάλυψη του κόστους συνδρομών των περιφερειακών Μέσων σε ειδησεογραφικά και φωτογραφικά πρακτορεία, μειώνοντας ένα σημαντικό λειτουργικό τους βάρος. Εξίσου σημαντική θα ήταν η χρηματοδότηση προγραμμάτων επιμόρφωσης και κατάρτισης των δημοσιογράφων και των εργαζομένων στα Μέσα αυτά, ώστε να ενισχυθεί η ποιότητα της ενημέρωσης και να διευκολυνθεί η προσαρμογή τους στις νέες τεχνολογικές συνθήκες.
Σε ό,τι αφορά την κρατική διαφήμιση, δυνάμει του άρθρου 4 του νόμου 5005/2002, είναι υποχρεωτική η διάθεση του 30% των σχετικών κονδυλίων στα περιφερειακά Μέσα Ενημέρωσης, κάτι το οποίο σήμερα δεν τηρείται. Αυτό μπορεί και πρέπει να διορθωθεί.
Αν και έχουν γίνει κάποια βήματα, με τη θέσπιση του προγράμματος χρηματοδοτικής στήριξης του έντυπου Τύπου, υπάρχει ακόμα μεγάλο περιθώριο βελτίωσης, κάτι απαραίτητο για τη βιωσιμότητα των Μέσων της περιφέρειας. Αρχικά, είναι ζωτικής σημασίας η διάρκεια του προγράμματος να είναι πενταετής αντί για ετήσια, όπως είναι τώρα. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορεί να υπάρξει καλύτερος προγραμματισμός για τις επιχειρήσεις και θα είναι καλύτερα ρυθμισμένες οι ταμειακές τους ροές. Επίσης, πρέπει να αποσαφηνιστεί το ακριβές ποσό που θα λάβουν οι επιχειρήσεις- κάτι που μέχρι τώρα είναι ασαφές-, ενώ είναι απαραίτητο να υπάρξει και μια ισορροπημένη κατανομή των ποσών μεταξύ πανελλαδικών εφημερίδων και περιφερειακών, καθώς υπάρχει ο κίνδυνος τα περιφερειακά μέσα να μη λάβουν ούτε τα μισά από τα 4,6 εκατομμύρια ευρώ που προβλέπονται συνολικά για το πρόγραμμα. Φυσικά, όπως στα περισσότερα ζητήματα στη χώρα μας, είναι κομβικής σημασίας η απλοποίηση των διαδικασιών και η μείωση της γραφειοκρατίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει στη Μεγάλη Βρετανία, η πρωτοβουλία του BBC μέσω του προγράμματος Local News Partnership, το οποίο έχει σχεδιαστεί ειδικά για τη στήριξη της τοπικής δημοσιογραφίας. Στο πλαίσιο του προγράμματος, το BBC καλύπτει τους μισθούς 165 δημοσιογράφων, οι οποίοι απασχολούνται σε τοπικά μέσα ενημέρωσης. Ως αντάλλαγμα, το παραγόμενο περιεχόμενο διατίθεται δωρεάν και στο BBC. Παράλληλα, το BBC έχει δημιουργήσει μια πλατφόρμα διάθεσης οπτικοακουστικού υλικού, μέσω της οποίας τα συνεργαζόμενα μέσα μπορούν να χρησιμοποιούν δωρεάν βίντεο, με μοναδική υποχρέωση την αναφορά της πηγής. Επιπλέον, παρέχει πρόσβαση και σε μεγάλες δημοσιογραφικές έρευνες.
Αντίστοιχη φιλοσοφία έχει και η πρακτική του Καναδά μέσω του προγράμματος Local Journalism Initiative, το οποίο στοχεύει στην ενίσχυση του τοπικού ρεπορτάζ σε περιοχές που δεν καλύπτονται επαρκώς από τα Μέσα Ενημέρωσης. Το πρόγραμμα επιδοτεί πρακτορεία ειδήσεων, ιδιωτικά ΜΜΕ ή μη κερδοσκοπικά, προκειμένου να καλύψουν τους μισθούς δημοσιογράφων ή freelancers. Για τη διασφάλιση της ελευθεροτυπίας, τη διαχείριση της χρηματοδότησης δεν έχει το κράτος, αλλά ανεξάρτητοι μη κερδοσκοπικοί φορείς που εκπροσωπούν την ίδια την αγορά των media. Αντίστοιχα με το μοντέλο του BBC, το παραγόμενο υλικό διατίθεται στη συνέχεια δωρεάν σε όλα τα καναδικά μέσα μέσω άδειας Creative Commons. Στη Γαλλία λειτουργεί μια ευρύτερη δέσμη μέτρων στήριξης των περιφερειακών ΜΜΕ, με σκοπό τη διασφάλιση της πολυφωνίας, την έγκυρη ενημέρωση των πολιτών και τη διαμόρφωση των κατάλληλων προϋποθέσεων για τον δημοκρατικό διάλογο. Για παράδειγμα, το πρόγραμμα Aide aux quotidiens régionaux, départementaux et locaux d’information politique et générale à faibles ressources de petites annonces (QFRPA) επιδοτεί καθημερινές εφημερίδες τοπικής, νομαρχιακής ή περιφερειακής εμβέλειας πολιτικού και γενικού ενδιαφέροντος, οι οποίες αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες λόγω χαμηλών εσόδων από μικρές αγγελίες. Παράλληλα με αυτά τα εξειδικευμένα εργαλεία, εφαρμόζονται και γενικότερα μέτρα στήριξης που απευθύνονται ευρύτερα στο σύνολο των ΜΜΕ, στα οποία τα τοπικά Μέσα έχουν επίσης το δικαίωμα να ενταχθούν για να ενισχύσουν τη βιωσιμότητά τους.
Απαραίτητη επίσης είναι και η συνεργασία με τα Πανεπιστήμια της περιφέρειας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Πανεπιστήμιο Nottingham Trent παρέχει οικονομική ενίσχυση στο κανάλι Notts TV, το οποίο από την πλευρά του, παρέχει θέσεις πρακτικής άσκησης στους φοιτητές του Πανεπιστημίου.
Η Ελλάδα θα μπορούσε να αντιγράψει κάποιο από αυτά τα μοντέλα ή να πάρει τα καλύτερα στοιχεία από κάθε μοντέλο και να τα προσαρμόσει στη δική της στρατηγική, χωρίς να χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό.
Είναι επιτακτικό, λοιπόν, η Πολιτεία να αναλάβει πρωτοβουλίες για τη στήριξη των περιφερειακών μέσων ενημέρωσης. Πρόκειται για ένα ζήτημα που δεν μπορεί να αφεθεί αποκλειστικά στις δυνάμεις της αγοράς. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος, όπως προαναφέρθηκε, ολοένα και περισσότερες περιοχές της χώρας να μετατραπούν σε «ερήμους ενημέρωσης», δηλαδή σε περιοχές όπου υπάρχουν ελάχιστα ή καθόλου Μέσα. Σε αυτές τις περιοχές, ελλοχεύει ο κίνδυνος αύξησης των fake news, ενώ οι πολίτες θα είναι σαφώς λιγότερο ενεργοί στην τοπική πολιτική. Στην Αμερική μάλιστα, σε περιοχές που έχουν καταστεί «έρημοι ενημέρωσης», οι πολίτες δεν γνωρίζουν καν τους εκλεγμένους εκπροσώπους τους και η συμμετοχή στις εκλογές έχει ελαχιστοποιηθεί.
Ας μην έχουμε αυταπάτες. Η εξαφάνιση των περιφερειακών Μέσων θα έχει σοβαρές επιπτώσεις για τη δημοκρατική λειτουργία, την πολυφωνία, τη λογοδοσία και τελικά την κοινωνική συνοχή της χώρας μας. Θα εγκαταλείψουμε την προσπάθεια στήριξης της περιφερειακής πολυφωνίας, σε μια κρίσιμη συγκυρία για την επικράτεια; «Φτάσε εκεί που δεν μπορείς και ο πιο σωστός δρόμος είναι ο ανήφορος» έλεγε ο μεγάλος μας συγγραφέας, Νίκος Καζαντζάκης. Αυτόν το δρόμο οφείλουμε να ακολουθήσουμε!
