Μόλις ολοκλήρωσα το διάβασμα του βιβλίου «Ημερολόγιο 1898» του Εμίλ Ντεστέλ (Emile Honore Destelle), του Γάλλου Διοικητή της Ανατολικής Κρήτης. Πρόκειται για μία έκδοση της «Εταιρείας Κρητικών Ιστορικών Μελετών», την επιστημονική επιμέλεια της οποίας έχει η ιστορικός Μαρία Σωρού. Ο συγκεκριμένος τόμος αποτελεί μια ενδιαφέρουσα μαρτυρία του Ντεστέλ για την τελευταία φάση του Κρητικού Ζητήματος… για τα τραγικά γεγονότα πριν την πλήρη αποχώρηση του οθωμανικού στρατού… για την άφιξη του πρίγκιπα Γεωργίου και τις πρώτες ημέρες της Κρητικής Πολιτείας. Ο Ντεστέλ στο Ημερολόγιό του σημειώνει τις εντυπώσεις του από τις επισκέψεις του σε διάφορα σημεία του νομού Λασιθίου.
Επιλέγουμε κάποιες από τις αναφορές του για τον Άγιο Νικόλαο και την Κριτσά:
- 9 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1898
«Φθάνουμε στον Αλμυρό και μετά στον Άγιο Νικόλαο. Αφού ξεκουραζόμαστε για λίγο, πηγαίνουμε να επισκεφθούμε την οικογένεια Βουρδουμπάκη. Το πρόσωπο του πατέρα είναι πολύ όμορφο και έπρεπε να ήταν ωραίος άνδρας. Οι δύο αδερφές Βουρδουμπάκη είναι πολύ καλοβαλμένες και η μια τους είναι όμορφη και εκλεπτυσμένη. Είναι ωραία και απλά ντυμένες, σύμφωνα με την ευρωπαϊκή μόδα. Η σύζυγος του πρωτότοκου αδερφού είναι μια υπέροχη μελαχρινή, πολύ νέα, με τέλεια ελληνικά χαρακτηριστικά. Μπορεί να θεωρηθεί καλλονή.
» Μετά από αυτή την επίσκεψη κάνουμε έναν περίπατο στο χωριό (Άγιο Νικόλαο), που βρίσκω πολύ πιο όμορφο από την πρώτη επίσκεψή μου. Έχουν κτίσει έναν αρκετά μεγάλο αριθμό σπιτιών. Το μικρό λιμάνι είναι καθαρό και ευχάριστο. Η κίνηση είναι αρκετά μεγάλη. Ο Dupourqué (ναύαρχος, στρατιωτικός διοικητής της Γαλλικής Ζώνης) τώρα κάνει τον τελωνειακό, γεγονός που δεν χαροποιεί τους κατοίκους, που ήταν συνηθισμένοι να κάνουν το μικρό τους εμπόριο χωρίς να πληρώνουν δασμούς. Αυτή η ασυλία και ο χαρακτήρας του ελεύθερου λιμανιού που έχει ο Άγιος Νικόλαος είναι τα στοιχεία που προκάλεσαν αυτή την ευημερία, η οποία, όμως, μπορεί να είναι και πρόσκαιρη και είναι πιθανό τώρα, που οι φόροι καταβάλλονται, το εμπόριο να πάψει να είναι τόσο ανθηρό. Πηγαίνουμε με τον ναύαρχο στη Σπιναλόγκα».
- 10 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1898
«Το πρωί πηγαίνουμε στον Άγιο Νικόλαο. Ο καιρός είναι ιδανικός. Ο γιατρός της περιοχής έρχεται να μας επισκεφθεί και του ανταποδίδουμε την επίσκεψη (μάλλον πρόκειται για το γιατρό Μανούσο Συγγελάκη, σημειώνει η Μαρία Σωρού). Μόλις πάντρεψε μια από τις κόρες του και μας προσφέρει μπομπονιέρες με κουφέτα από τον γάμο. Η άλλη του κόρη είναι παρούσα και έχει φορέσει ένα δροσερό φουστάνι για να μας υποδεχθεί. Είναι ένα πολύ ωραίο, νεότατο κορίτσι. Φαίνεται πως η αδερφή της είναι ακόμα ομορφότερη. Ο πατέρας σχεδόν την πίεσε να παντρευτεί έναν πολύ πλούσιο μεγάλης ηλικίας», αναφέρει ο Ντεστέλ στο «Ημερολόγιο 1898».
Στην Κριτσά
Στις 6 Δεκεμβρίου του 1898, ο Εμίλ Ντεστέλ επισκέφθηκε την Κριτσά και στο «Ημερολόγιό» του σημειώνει:
- «Περίπατος στην Κριτσά. Το μονοπάτι είναι αρκετά καλό και το τοπίο πολύ όμορφο, με ωραίες καλλιέργειες, ελαιόδεντρα και χαρουπιές. Μεγάλο χωριό με 3.000 κατοίκους. Όλα τα παιδιά είναι παρατεταγμένα σε δύο σειρές, κρατώντας κλαδιά ελιάς και μας συνοδεύουν. Υποδεχόμαστε τους προεστούς, στους οποίους λέω μερικά λόγια, συστήνοντάς τους να ξεχάσουν τις ληστρικές τους συνήθειες.
»Έπειτα φεύγουμε για να επισκεφθούμε ένα παλιό ενετικό εξωκλήσι. Δεν έχει κάτι το αξιόλογο, παρά κάποιες ξεθωριασμένες τοιχογραφίες που κοσμούν ακόμα τους εσωτερικούς του τοίχους (εννοεί την Παναγία Κερά, στην οποία δεν είχε ακόμα αναδειχθεί ο τοιχογραφικός διάκοσμος).
»Ξανανεβαίνουμε στα άλογά μας και επιστρέφουμε μέσω του Γουλά. Το μονοπάτι είναι από τα γραφικότερα και η περιοχή είναι όμορφη και πλούσια. Ο Γουλάς (Λατώ) είναι μια από τις αρχαιότερες πόλεις του ελληνικού πολιτισμού. Δεν έχουν μείνει παρά μερικά ερείπια από την πόλη.
»Πρέπει να μιλήσω για την τοπική ενδυμασία των κατοίκων της Κριτσάς: άνδρες και γυναίκες φορούν μικρό γιλέκο και πουκάμισο με φαρδιά μανίκια. Όταν βρίσκονται στη δουλειά ρίχνουν τα μανίκια στην πλάτη τους ούτως ώστε να μην τους ενοχλούν και έτσι έχουν τα χέρια τους γυμνά», αναφέρει ο Ντεστέλ στο «Ημερολόγιό» του.
ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΛΩΝΤΖΑΣ
