Της Δήμητρας Μελά, MD Παιδιάτρου
Η νέα πρόκληση για τη δημόσια υγεία
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, όταν μιλούσαμε για το κάπνισμα στους εφήβους, το μυαλό όλων πήγαινε στο συμβατικό τσιγάρο. Σήμερα, όμως, μια νέα μορφή χρήσης νικοτίνης έχει κερδίσει έδαφος στις νεαρές ηλικίες. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, γνωστά και ως vapes, παρουσιάζονται συχνά ως μια «μοντέρνα» ή ακόμη και «λιγότερο βλαβερή» επιλογή. Οι ελκυστικές γεύσεις, ο σύγχρονος σχεδιασμός, η έντονη παρουσία τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και η εύκολη πρόσβαση έχουν συμβάλει στην αυξανόμενη χρήση τους από εφήβους σε όλο τον κόσμο.
Το μικρό τους μέγεθος, η διακριτική χρήση, η απουσία της χαρακτηριστικής μυρωδιάς του καπνού και οι δεκάδες διαθέσιμες γεύσεις έχουν συμβάλει ώστε πολλοί έφηβοι να υποτιμούν τους κινδύνους τους.
Η επιστημονική πραγματικότητα, ωστόσο, είναι διαφορετική. Η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (American Academy of Pediatrics – AAP), ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO), τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) και η Ευρωπαϊκή Πνευμονολογική Εταιρεία (European Respiratory Society – ERS) συμφωνούν ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν είναι ασφαλή για παιδιά και εφήβους και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται στις ηλικίες αυτές.
Τι είναι πραγματικά το ηλεκτρονικό τσιγάρο;
Σε αντίθεση με ό,τι πιστεύουν πολλοί, το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν παράγει απλό «υδρατμό». Πρόκειται για ένα αερόλυμα, δηλαδή ένα νέφος πολύ μικρών σωματιδίων που δημιουργείται όταν θερμαίνεται το υγρό της συσκευής και εισπνέεται βαθιά στους πνεύμονες.
Τα περισσότερα υγρά αναπλήρωσης περιέχουν νικοτίνη, προπυλενογλυκόλη, φυτική γλυκερίνη και αρωματικές ουσίες. Ανάλογα με τη συσκευή, το υγρό αναπλήρωσης και τις συνθήκες θέρμανσης, μπορούν να σχηματιστούν χημικές ενώσεις όπως η φορμαλδεΰδη, η ακεταλδεΰδη και η ακρολεΐνη, ενώ στο αερόλυμα έχουν ανιχνευθεί υπερλεπτά σωματίδια και ίχνη μετάλλων, όπως νικέλιο, χρώμιο, κασσίτερος και μόλυβδος, που προέρχονται από τα θερμαντικά στοιχεία ορισμένων συσκευών.
Η ακριβής σύσταση του αερολύματος διαφέρει σημαντικά από προϊόν σε προϊόν, γεγονός που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την εκτίμηση των πιθανών κινδύνων για την υγεία.
Η νικοτίνη: μια ιδιαίτερα εθιστική ουσία
Η νικοτίνη είναι μια ιδιαίτερα εθιστική ουσία. Πολλά από τα σύγχρονα ηλεκτρονικά τσιγάρα, ιδιαίτερα τα λεγόμενα pod systems, χρησιμοποιούν άλατα νικοτίνης (nicotine salts), τα οποία επιτρέπουν την εισπνοή υψηλότερων συγκεντρώσεων νικοτίνης με μικρότερο ερεθισμό του λαιμού. Αυτό μπορεί να διευκολύνει την πρόσληψη υψηλότερων ποσοτήτων νικοτίνης και να αυξήσει τον κίνδυνο ανάπτυξης εξάρτησης, ιδιαίτερα στους εφήβους.
Οι έφηβοι συχνά πιστεύουν ότι μπορούν να διακόψουν τη χρήση οποιαδήποτε στιγμή. Στην πράξη, όμως, η εξάρτηση μπορεί να εγκατασταθεί γρήγορα, ακόμη και όταν η χρήση δεν είναι καθημερινή.
Γιατί ο εγκέφαλος του εφήβου είναι πιο ευάλωτος;
Η εφηβεία αποτελεί μια περίοδο έντονων αλλαγών και αναδιοργάνωσης του εγκεφάλου. Αν και η ανάπτυξή του είναι σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωμένη κατά την παιδική ηλικία, σημαντικές περιοχές που σχετίζονται με τη μνήμη, τη μάθηση, τη λήψη αποφάσεων, τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη συναισθηματική ρύθμιση συνεχίζουν να ωριμάζουν κατά την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή.
Η νικοτίνη μπορεί να επηρεάσει αυτή τη φυσιολογική διαδικασία ωρίμανσης, ενεργοποιώντας το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και αυξάνοντας την απελευθέρωση ντοπαμίνης. Αυτό ενισχύει την αίσθηση ευχαρίστησης από τη χρήση και αυξάνει τον κίνδυνο ανάπτυξης εξάρτησης.
Παράλληλα, μελέτες δείχνουν ότι η έκθεση στη νικοτίνη κατά την εφηβεία μπορεί να επηρεάσει τη συγκέντρωση, τη μαθησιακή ικανότητα και τη μνήμη, ενώ φαίνεται να αυξάνει και την ευαλωτότητα σε άλλες μορφές εξάρτησης αργότερα στη ζωή.
Τι γνωρίζουμε σήμερα για τις επιπτώσεις στην υγεία;
Οι επιπτώσεις των ηλεκτρονικών τσιγάρων δεν περιορίζονται μόνο στη νικοτίνη.
Μελέτες έχουν δείξει ότι οι έφηβοι που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα αναφέρουν συχνότερα βήχα, συριγμό, δύσπνοια, ερεθισμό των αεραγωγών και μειωμένη αντοχή κατά τη σωματική άσκηση.
Η νικοτίνη προκαλεί επίσης αύξηση της αρτηριακής πίεσης και των καρδιακών παλμών, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να επηρεάζει τη φυσιολογική λειτουργία των αγγείων. Αν και οι μακροχρόνιες επιπτώσεις εξακολουθούν να μελετώνται, οι μέχρι σήμερα γνώσεις είναι αρκετές ώστε όλοι οι μεγάλοι επιστημονικοί οργανισμοί να συνιστούν την αποφυγή της χρήσης τους από παιδιά και εφήβους.
Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε ακόμη όλες τις μακροχρόνιες συνέπειες των ηλεκτρονικών τσιγάρων δεν σημαίνει ότι είναι ασφαλή· σημαίνει ότι απαιτείται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για παιδιά και εφήβους.
Οι γεύσεις δεν είναι τόσο αθώες
Ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους οι έφηβοι δοκιμάζουν ηλεκτρονικό τσιγάρο είναι οι γεύσεις. Φρούτα, καραμέλα, σοκολάτα, βανίλια ή αναψυκτικά κάνουν το προϊόν πιο ελκυστικό και μειώνουν την αίσθηση κινδύνου.
Επιπλέον, ορισμένες αρωματικές ουσίες, όταν θερμαίνονται και εισπνέονται, φαίνεται ότι μπορούν να προκαλέσουν ερεθισμό και φλεγμονή των αεραγωγών. Για τον λόγο αυτό, οι γεύσεις δεν αποτελούν απλώς ένα χαρακτηριστικό που βελτιώνει την εμπειρία του χρήστη, αλλά αποτελούν και έναν από τους βασικούς λόγους ανησυχίας της επιστημονικής κοινότητας.
Από το ηλεκτρονικό στο συμβατικό τσιγάρο
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της τελευταίας δεκαετίας είναι ότι οι έφηβοι που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να ξεκινήσουν αργότερα και το συμβατικό κάπνισμα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε έφηβος που δοκιμάζει ηλεκτρονικό τσιγάρο θα γίνει καπνιστής. Ωστόσο, οι μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες δείχνουν σταθερά ότι η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα μελλοντικής χρήσης συμβατικών προϊόντων καπνού. Για πολλούς νέους, επομένως, το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν αποτελεί μέσο διακοπής του καπνίσματος, αλλά την πρώτη επαφή με τη νικοτίνη και την αρχή μιας εξάρτησης.
Ο ρόλος των γονέων
Οι γονείς δεν χρειάζεται να περιμένουν μέχρι να ανακαλύψουν ένα ηλεκτρονικό τσιγάρο στην τσάντα του παιδιού τους για να ξεκινήσουν τη συζήτηση.
Η πρόληψη αρχίζει πολύ νωρίτερα, μέσα από έναν ανοιχτό διάλογο, χωρίς φόβο, απειλές ή επικρίσεις. Τα παιδιά και οι έφηβοι είναι πιο πιθανό να ακούσουν όταν αισθάνονται ότι μπορούν να εκφράσουν τις απορίες και τους προβληματισμούς τους χωρίς να κριθούν.
Ρωτήστε τα τι γνωρίζουν για τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, ακούστε με προσοχή τις απόψεις τους και συζητήστε μαζί τους με βάση επιστημονικά δεδομένα και όχι μύθους ή υπερβολές. Η έγκυρη ενημέρωση αποτελεί το πιο ισχυρό μέσο πρόληψης.
Εξίσου σημαντικό είναι οι ίδιοι οι ενήλικες να αποτελούν θετικό πρότυπο, αποφεύγοντας τη χρήση προϊόντων καπνού και νικοτίνης.
Ο παιδίατρος ως σύμμαχος της οικογένειας
Ο ρόλος του παιδιάτρου δεν περιορίζεται μόνο στη θεραπεία των ασθενειών. Η πρόληψη αποτελεί βασικό πυλώνα της παιδιατρικής φροντίδας.
Κάθε προληπτική επίσκεψη αποτελεί μια ευκαιρία να συζητηθούν θέματα που αφορούν το κάπνισμα, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τις εξαρτήσεις. Η έγκαιρη ενημέρωση, βασισμένη στην επιστημονική γνώση, μπορεί να αποτρέψει την έναρξη μιας συνήθειας που συχνά συνοδεύει τον άνθρωπο για πολλά χρόνια.
Η συνεργασία παιδιάτρου, οικογένειας και σχολείου είναι καθοριστική, ώστε οι έφηβοι να λαμβάνουν σαφή και τεκμηριωμένα μηνύματα για τους κινδύνους της νικοτίνης και να μπορούν να κάνουν πιο υγιείς επιλογές.
Το μήνυμα που πρέπει να κρατήσουμε
Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν είναι μια αθώα μόδα ούτε ένα ακίνδυνο τεχνολογικό προϊόν. Η απουσία καπνού δεν σημαίνει απουσία κινδύνου.
Παρότι η έρευνα συνεχίζεται για να διευκρινιστούν πλήρως οι μακροχρόνιες επιπτώσεις τους, τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα είναι ήδη αρκετά ώστε οι διεθνείς επιστημονικοί οργανισμοί να συστήνουν την αποφυγή της χρήσης τους από παιδιά και εφήβους.
Πηγές
Το άρθρο βασίζεται στις συστάσεις και τα επιστημονικά δεδομένα των:
- American Academy of Pediatrics (AAP)
- World Health Organization (WHO)
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- European Respiratory Society (ERS)
Δήμητρα Μελά, MD
Παιδίατρος
IBCLC – Διεθνώς Πιστοποιημένη Σύμβουλος Θηλασμού
