Γράφει ο Γιώργος Καφφετζάκης*
Πριν από λίγες δεκαετίες, η συζήτηση για τις ακριτικές περιοχές αφορούσε κυρίως τις υποδομές, την ανάπτυξη και την άμυνα. Σήμερα, όμως, το βασικό ερώτημα είναι πολύ πιο ανατριχιαστικό, απλό και εξαιρετικά κυνικό. Ποιος θα ζει σε αυτές τις περιοχές σε είκοσι ή τριάντα χρόνια;
Τα τελευταία χρόνια ακούμε συνεχώς για το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας. Βαρύγδουπα ανακοινώνονται επιδόματα, ενισχύσεις, πακέτα στήριξης κι ένα σωρό φανφάρες. Και κάθε φορά με την σοβαροφανή αίσθηση ότι κάτι γίνεται. Παρ’ όλα αυτά, στο δια ταύτα του αποτελέσματος, οι γεννήσεις μειώνονται, η περιφέρεια αδειάζει και πολλές περιοχές χάνουν χρόνο με τον χρόνο το πολυτιμότερο κεφάλαιό τους, που δεν είναι τίποτε άλλο από τους ανθρώπους τους. Μαζί με τις φρούδες ελπίδες των πολιτικών υποσχέσεων που εξανεμίζονται, δυστυχώς και τα χωριά μας εξαφανίζονται μαζί τους.
Όσοι ζούμε και εργαζόμαστε στην περιφέρεια το βλέπουμε με γυμνό μάτι. Βλέπουμε αυλές που κάποτε βούιζαν από παιδικές φωνές να σωπαίνουν. Βλέπουμε νέους ανθρώπους να παίρνουν τον δρόμο για τα μεγάλα αστικά κέντρα ή το εξωτερικό από ανάγκη και όχι από ανευθυνότητα όπως πολλοί θέλουν να νομίζουν. Βλέπουμε οικογένειες να θέλουν παιδιά αλλά να φοβούνται το αύριο. Και βλέπουμε κάτι που συγκλονίζει, δεν είναι πρωτόγνωρο και είναι το πλέον σύνηθες. Τα παιδιά που μεγαλώνουν στην περιφέρεια να μη βρίσκουν λόγο να μείνουν.
Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα να παραδεχτούμε ότι το δημογραφικό δεν λύνεται με επιδόματα. Κανείς δεν αποφασίζει να κάνει τρία ή τέσσερα παιδιά επειδή έλαβε μια εφάπαξ ενίσχυση. Οι άνθρωποι κάνουν παιδιά όταν έχουν σταθερότητα, ορίζοντα και την αίσθηση ότι η Πολιτεία τους υπολογίζει, τους θεωρεί πυλώνες της συνέχειας του Έθνους, τους προσδιορίζει ως εν δυνάμει «φρουρούς» των ακριτικών περιοχών, τους βλέπει ως οικογένεια που αξίζει να «επενδύσει» ένα Κράτος και όχι ως μια ψυχρή στατιστική μονάδα.
Γι’ αυτό θεωρώ ότι η συζήτηση πρέπει και οφείλει επιτέλους ν’ αλλάξει ρότα.
Αν η Πολιτεία θέλει πραγματικά να κρατήσει ζωντανές τις ακριτικές περιοχές, ας εξετάσει ένα τολμηρό μέτρο. Την πλήρη ή ουσιαστική φορολογική απαλλαγή για όσους επιλέγουν να εγκατασταθούν μόνιμα σε ακριτικές περιοχές, να αναπτύξουν εκεί την επαγγελματική ή επιχειρηματική τους δραστηριότητα και να αποκτήσουν τρία ή περισσότερα παιδιά. Ένα τέτοιο πλαίσιο θα μπορούσε να περιλαμβάνει απαλλαγή από τον φόρο εισοδήματος έως ένα εύλογο όριο, κατάργηση του ΕΝΦΙΑ για την κύρια κατοικία και για την κύρια επαγγελματική στέγη, γενναία μείωση του ΦΠΑ, μείωση του φόρου καυσίμων, μειωμένες στο ελάχιστο ασφαλιστικές εισφορές και πρόσθετα κίνητρα για τρίτεκνες και πολύτεκνες οικογένειες, πάντα στο πλαίσιο που επιτρέπει το ευρωπαϊκό δίκαιο. Η βασική προϋπόθεση θα ήταν η πραγματική και μόνιμη εγκατάσταση και η ενεργή οικονομική δραστηριότητα στην περιοχή.
Παράλληλα, για να αποκτήσει το κίνητρο σάρκα και οστά και όχι απλώς καλές προθέσεις, η Πολιτεία θα πρέπει να τολμήσει και μια ουσιαστική παρέμβαση στην εκπαίδευση. Σημαντική μοριοδότηση στις πανελλήνιες εξετάσεις για τους αποφοίτους σχολείων ακριτικών και αραιοκατοικημένων περιοχών, της τάξης που να κάνει πραγματική διαφορά στην επιλογή σχολής και όχι απλώς να κοσμεί κάποια υπουργική απόφαση. Ένα τέτοιο μέτρο φυσικά και δεν υποκαθιστά την αξιοκρατία, που μπορεί πολλοί να σπεύσουν να αντιτάξουν, αλλά την επαναπροσδιορίζει με γνώμονα το εθνικό συμφέρον. Γιατί η αρχή της ισότητας στην ουσία και όχι στο τυπικό, απαιτεί να αναγνωρίσουμε ότι ένα παιδί που μεγάλωσε με λιγότερες δομές και ευκαιρίες δεν ξεκινά από την ίδια αφετηρία. Και επιπλέον, δίνει στις οικογένειες έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο, ώστε να το σκεφτούν δύο και τρεις φορές περισσότερο, πριν μαζέψουν τα πράγματά τους για τα αστικά κέντρα.
Βεβαίως, κανένα φορολογικό κίνητρο δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά εάν δεν συνοδεύεται από ουσιαστικές επενδύσεις στις υποδομές. Η εγκατάσταση μιας νέας οικογένειας σε μια ακριτική περιοχή προϋποθέτει πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας, σύγχρονα και ποιοτικά σχολεία, αξιόπιστες μεταφορές, σύγχρονες υποδομές και πραγματικές ευκαιρίες εργασίας, γρήγορο διαδίκτυο και δημόσιες υπηρεσίες που λειτουργούν. Δεν αρκεί να ζητάς από κάποιον να μείνει σε έναν τόπο, αλλά πρέπει να του δώσεις και τους λόγους να το κάνει.
Κανείς δεν αλλάζει ζωή μόνο και μόνο για φορολογικά κίνητρα. Όμως, όπως έλεγε ο Αριστοτέλης, η αρχή είναι το ήμισυ του παντός. Και η φορολογία είναι ένα από τα πιο ισχυρά μέσα που έχει το κράτος για να επηρεάσει τις επιλογές των πολιτών, όταν φυσικά το θέλει και όταν η οραματική της πολιτική δεν μένει στα στενά όρια της κοντόφθαλμης πολιτικής επιβίωσης. Στην ιστορία εξάλλου μένουν οι πολιτικοί που είχαν όραμα και έβλεπαν πιο μπροστά από την εποχή τους.
Φυσικά και δεν πρόκειται για κάτι το αδιανόητο ή ανέφικτο. Χώρες όπως η Φινλανδία και η Νορβηγία έχουν εφαρμόσει διαφοροποιημένα κίνητρα για την ενίσχυση αραιοκατοικημένων περιοχών, με μετρήσιμα αποτελέσματα στη συγκράτηση πληθυσμού. Η Ιαπωνία, που αντιμετωπίζει ακόμα οξύτερο δημογραφικό πρόβλημα, έχει θεσπίσει ειδικά προγράμματα επανεγκατάστασης για όσους επιλέγουν να ζήσουν εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων. Η διαφορά είναι ότι αυτές οι χώρες ενήργησαν προτού η κατάσταση γίνει μη αναστρέψιμη.
Η πρόταση αυτή δεν είναι απλώς κοινωνική πολιτική. Είναι ταυτόχρονα δημογραφική, αναπτυξιακή και εθνική πολιτική. Και δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ένας αραιοκατοικημένος νομός ήδη στοιχίζει στο κράτος χωρίς το αντίστοιχο αντίκρισμα. Το κόστος της δράσης είναι απολύτως μετρήσιμο και το κόστος της αδράνειας είναι πέρα για πέρα βέβαιο.
Η δημογραφική πολιτική και η ανάπτυξη των υποδομών είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος και όχι δύο διαφορετικές πολιτικές. Οι υποδομές χωρίς ανθρώπους απαξιώνονται και οι άνθρωποι χωρίς υποδομές φεύγουν. Αν θέλουμε πραγματικά να στηρίξουμε τις ακριτικές περιοχές, οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε ταυτόχρονα και τις δύο προκλήσεις.
Δεν μπορούμε όμως να ζητάμε από μια νέα οικογένεια να γίνει «φρουρός» της περιφέρειας, όταν το κράτος δεν είναι πρόθυμο να γίνει αρωγός της καθημερινότητάς της.
Χωρίς νέες οικογένειες δεν υπάρχουν σχολεία. Χωρίς σχολεία δεν υπάρχουν κοινότητες. Χωρίς κοινότητες δεν υπάρχει οικονομική δραστηριότητα. Και χωρίς οικονομική δραστηριότητα η εγκατάλειψη γίνεται αναπόφευκτη.
Συχνά βέβαια, όταν μιλάμε για ακριτικές περιοχές, το μυαλό μας πηγαίνει αυτόματα στον Έβρο ή στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Όμως η ακριτικότητα δεν είναι μόνο γεωγραφική έννοια. Υπάρχει και η αναπτυξιακή ακριτικότητα. Περιοχές που μπορεί να μη βρίσκονται στα σύνορα, αλλά βρίσκονται στην περιφέρεια των πολιτικών αποφάσεων και των κρατικών προτεραιοτήτων. Περιοχές που αντιμετωπίζονται σαν να μπορούν να περιμένουν. Δεν μπορούν όμως και στο κάτω κάτω της γραφής δεν θέλουν την υπανάπτυξη που τους επιβάλλει το κράτος.
Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση του προβλήματος, που σπάνια συζητιέται δημοσίως με την ωμότητα που της αξίζει. Το δημογραφικό κενό που αφήνει πίσω της η εγκατάλειψη των ακριτικών περιοχών δεν μένει κενό για πάντα. Το γεμίζουν άλλοι. Αρκετές φορές έχει τεθεί δημόσια ένα ζήτημα που πολλοί γνωρίζουν αλλά ελάχιστοι τολμούν να εκστομίσουν. Τα ακίνητα σε ακριτικές περιοχές και ιδιαίτερα στη Δυτική Θράκη, αποκτώνται συστηματικά μέσω εταιρειών «βιτρίνας» εγκατεστημένων σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κυρίως στη Βουλγαρία, παρακάμπτοντας τους ελληνικούς νόμους που απαγορεύουν την απευθείας αγορά γης από υπηκόους εκτός ΕΕ σε παραμεθόριες περιοχές. Το νομικό «περιτύλιγμα» είναι άψογο. Η ουσία όμως είναι τελείως διαφορετική. Αν αυτό συνεχιστεί, το δημογραφικό κενό δεν θα είναι απλώς ένα μόνο αναπτυξιακό πρόβλημα. Θα είναι πρωτίστως Εθνικό.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται μόνο περισσότερες γεννήσεις. Χρειάζεται περισσότερες γεννήσεις ειδικά εκεί όπου ο πληθυσμός συρρικνώνεται και πιο ειδικά σε περιοχές που «ζεματάνε» εθνικά, σε περιοχές δηλαδή με ιδιαίτερη εθνική και γεωστρατηγική σημασία. Το δημογραφικό είναι ζήτημα επιβίωσης τόπων και κοινοτήτων εκτός από ένα απλώς φιλοσοφικό κοινωνικό ζήτημα.
Το μεγάλο στοίχημα για κάθε γωνιά της ελληνικής περιφέρειας προφανώς και δεν είναι μόνο να αυξηθεί ο αριθμός των επισκεπτών ή να προσελκυστούν επενδύσεις. Είναι να αυξηθεί ο αριθμός των ανθρώπων που θα επιλέξουν να ζήσουν μόνιμα κι όχι εποχιακά, να εργαστούν και να μεγαλώσουν τα παιδιά τους στις περιοχές αυτές. Ανθρώπων που θα ριζώσουν και θα «γεμίσουν» το κενό.
Η πραγματική ανάπτυξη φυσικά και δεν μετριέται μόνο σε οικονομικούς δείκτες. Μετριέται στις παιδικές φωνές που ακούγονται στα σχολεία, στις νέες οικογένειες που χτίζουν το μέλλον τους σε έναν τόπο και στις κοινότητες που κρατούν αναμμένη τη φλόγα της ζωντάνιας τους.
Δυστυχώς, ο δημόσιος διάλογος σήμερα αναλώνεται συχνά σε ζητήματα της καθημερινής επικαιρότητας, ενώ το δημογραφικό παραμένει στο περιθώριο. Κι όμως, λίγα θέματα θα επηρεάσουν τόσο καθοριστικά την Ελλάδα των επόμενων δεκαετιών. Χορτάσαμε από τα εφήμερα πολιτικά διλήμματα, την εσκεμμένη στοχοπροσήλωση της κοινωνίας σε στοχευμένα προβλήματα, σε σκάνδαλα και ακρίβεια, τα οποία θα έπρεπε να είναι τα απολύτως αυτονόητα θέματα μιας αποτελεσματικής κυβερνητικής πολιτικής και ενός σοβαρού αντιπολιτευτικού λόγου. Αυτό που δεν χορτάσαμε όμως είναι η σοβαρότητα σε θέματα που θα απασχολήσουν τις επόμενες γενιές και το όραμα που θα μας εντρυφήσουν οι πολιτικοί. Διότι τα αυτονόητα θα έπρεπε να είναι ήδη λυμένα και να ασχολούμαστε πρωτίστως με τα οραματικά.
Σε κάθε περίπτωση, μια τέτοια εθνική στρατηγική δεν μπορεί να εξαντλείται σε μεμονωμένα μέτρα. Απαιτεί ένα συνεκτικό, υπερκομματικό, μακροπρόθεσμο πλαίσιο πολιτικής με ορίζοντα δεκαετιών, όπου φορολογικά κίνητρα, υποδομές, εκπαίδευση και περιφερειακή ανάπτυξη θα σχεδιάζονται ενιαία και όχι αποσπασματικά. Διαφορετικά, το αποτέλεσμα θα είναι ξανά η ανακύκλωση καλών προθέσεων χωρίς ουσιαστικό δημογραφικό αποτύπωμα.
Το πραγματικό ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν μπορούμε να αντέξουμε το κόστος μιας γενναίας δημογραφικής πολιτικής. Είναι αν μπορούμε να αντέξουμε το κόστος της αδράνειας.
* Ο Γιώργος Καφφετζάκης είναι MSc Δ. Πολιτικός Μηχανικός Α.Π.Θ.
