Γράφει ο Κωνσταντίνος Εμμ. Ματθαιάκης
Σε κάθε σύγχρονο κράτος δικαίου, η διαφάνεια και η λογοδοσία δεν αποτελούν πολυτέλεια ούτε επικοινωνιακό σύνθημα. Αποτελούν συνταγματική και δημοκρατική υποχρέωση της δημόσιας διοίκησης απέναντι στους πολίτες που τη χρηματοδοτούν και τη νομιμοποιούν. Και αν υπάρχει σήμερα ένα εργαλείο ικανό να υπηρετήσει αποτελεσματικά αυτές τις αρχές, αυτό είναι η τεχνολογία και ο ηλεκτρονικός έλεγχος.
Δεν είναι τυχαίο ότι κάθε φορά που προωθείται η πλήρης ψηφιοποίηση διαδικασιών, η ηλεκτρονική παρακολούθηση δαπανών, η ανάρτηση αποφάσεων σε δημόσιες πλατφόρμες και η αυτοματοποιημένη καταγραφή ενεργειών των υπηρεσιών, εμφανίζονται αντιδράσεις. Διότι η τεχνολογία έχει ένα χαρακτηριστικό που προκαλεί δυσφορία σε όσους έχουν συνηθίσει να λειτουργούν χωρίς έλεγχο: δεν ξεχνά, δεν συγχωρεί και δεν κρύβει.
Ο ηλεκτρονικός έλεγχος αφήνει ίχνη.
Καταγράφει ποιος υπέγραψε, πότε υπέγραψε, ποιος ενέκρινε, ποιος τροποποίησε, ποιος καθυστέρησε και ποιος παρέλειψε να ενεργήσει.
Και ακριβώς γι’ αυτό αποτελεί τον μεγαλύτερο εχθρό της αυθαιρεσίας.
Για δεκαετίες η ελληνική δημόσια διοίκηση ταλαιπωρήθηκε από ένα μοντέλο λειτουργίας που επέτρεπε την ανάπτυξη γκρίζων ζωνών. Αποφάσεις λαμβάνονταν χωρίς επαρκή τεκμηρίωση. Δημόσιο χρήμα δαπανιόταν χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό έλεγχο. Έργα παραλαμβάνονταν χωρίς να είναι πάντοτε σαφές αν ανταποκρίνονταν στις συμβατικές υποχρεώσεις. Αναθέσεις πραγματοποιούνταν χωρίς οι πολίτες να γνωρίζουν εγκαίρως ποιος αναλαμβάνει τι και με ποιο κόστος.
Η αδιαφάνεια δεν γεννά απλώς υποψίες.
Γεννά δυσπιστία.
Και η δυσπιστία διαβρώνει τα θεμέλια της δημοκρατίας.
Ιδιαίτερα στον χώρο της τοπικής αυτοδιοίκησης, όπου η εξουσία βρίσκεται πιο κοντά στον πολίτη, η ανάγκη διαφάνειας είναι ακόμη μεγαλύτερη. Οι δήμοι διαχειρίζονται εκατομμύρια ευρώ από δημοτικούς πόρους, κρατικές χρηματοδοτήσεις και ευρωπαϊκά προγράμματα. Διαχειρίζονται έργα, προμήθειες, υπηρεσίες, δημοτικές επιχειρήσεις και αναπτυξιακούς οργανισμούς.
Και όμως, σε πολλές περιπτώσεις, ο πολίτης εξακολουθεί να αδυνατεί να παρακολουθήσει με απλό και κατανοητό τρόπο πού κατευθύνεται κάθε ευρώ.
Πόσες φορές δεν έχουμε δει έργα που ανακοινώνονται με μεγάλες προσδοκίες και παραμένουν ημιτελή;
Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει για διαδοχικές παρατάσεις συμβάσεων χωρίς επαρκή αιτιολόγηση;
Πόσες φορές δεν έχουν διατυπωθεί ερωτήματα για υπερκοστολογήσεις, αδικαιολόγητες καθυστερήσεις ή επιλογές που στερούνται σαφούς αναπτυξιακού σχεδιασμού;
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο εάν υπάρχει παρανομία. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά δεν υπάρχουν οι μηχανισμοί που θα επιτρέψουν στον πολίτη να γνωρίζει άμεσα και χωρίς εμπόδια τι ακριβώς συμβαίνει.
Εδώ ακριβώς έρχεται η τεχνολογία.
Ένα πλήρως ψηφιακό σύστημα διοίκησης μπορεί να επιτρέπει σε πραγματικό χρόνο την παρακολούθηση της πορείας των δημοσίων έργων, των πληρωμών, των αναθέσεων, των συμβάσεων και των αποφάσεων. Μπορεί να καταγράφει κάθε στάδιο εκτέλεσης ενός έργου και να καθιστά αδύνατη την αλλοίωση στοιχείων εκ των υστέρων.
Η ηλεκτρονική διακυβέρνηση δεν αποτελεί απλώς εργαλείο εξυπηρέτησης του πολίτη.
Αποτελεί μηχανισμό ελέγχου της εξουσίας.
Και κάθε εξουσία που αρνείται τον έλεγχο δημιουργεί εύλογες ανησυχίες.
Διότι η λογοδοσία δεν είναι ζήτημα καλής θέλησης. Είναι υποχρέωση. Ο αιρετός, ο υπηρεσιακός παράγοντας και κάθε διαχειριστής δημόσιου χρήματος οφείλει να γνωρίζει ότι οι αποφάσεις του δεν ανήκουν στη σφαίρα του ανεξέλεγκτου. Ανήκουν στη δημόσια σφαίρα και υπόκεινται στην κρίση των πολιτών.
Η πραγματική μεταρρύθμιση δεν θα έρθει με περισσότερες εξαγγελίες ούτε με περισσότερες συνεντεύξεις Τύπου. Θα έρθει όταν κάθε δημόσια δαπάνη θα είναι άμεσα ορατή, κάθε σύμβαση πλήρως προσβάσιμη, κάθε έργο διαρκώς ελεγχόμενο και κάθε απόφαση ψηφιακά καταγεγραμμένη.
Τότε θα μειωθούν οι ευκαιρίες για κακοδιαχείριση.
Τότε θα περιοριστούν οι πελατειακές πρακτικές.
Τότε θα ενισχυθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών.
Και τότε όσοι επί χρόνια λειτουργούσαν στη σκιά θα βρεθούν αντιμέτωποι με το φως της δημόσιας λογοδοσίας.
Η τεχνολογία δεν αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία. Απειλή για τη δημοκρατία αποτελεί η αδιαφάνεια.
Ο ηλεκτρονικός έλεγχος δεν στοχοποιεί τους έντιμους δημόσιους λειτουργούς. Αντιθέτως, τους προστατεύει από κάθε υπόνοια και ενισχύει το κύρος τους.
Όσοι διοικούν με νομιμότητα δεν έχουν τίποτε να φοβηθούν από τη διαφάνεια.
Όσοι όμως επιθυμούν να λειτουργούν χωρίς ερωτήματα, χωρίς έλεγχο και χωρίς λογοδοσία, έχουν κάθε λόγο να τη φοβούνται.
Διότι στην εποχή της ψηφιακής διακυβέρνησης, η μεγαλύτερη απειλή για την κακοδιοίκηση είναι μία:
Η αλήθεια που καταγράφεται και δεν μπορεί πλέον να κρυφτεί.
* Ο Κωνσταντίνος Εμμ. Ματθαιάκης είναι Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω & Δικηγόρος – LL.M. στο Δημόσιο Δίκαιο και τη Δημόσια Διοίκηση
