Διάβασα προσεκτικά μία μελέτη των αρχαιολόγων Γεωργίας Μοσχόβη και Μαριάννας Κατηφόρη με θέμα «Ναοί με εντοιχισμένα αγγεία στον νομό Λασιθίου».
Από τη μελέτη προκύπτει ότι η πρακτική του εντοιχισμού αγγείων (πινάκιων) στις εξωτερικές όψεις των ναών στον νομό Λασιθίου γνωρίζει ιδιαίτερη διάδοση κατά την πρώιμη Ενετοκρατία (13ο αιώνα έως αρχές 15ου αιώνα) και είναι στην πλειονότητά τους τοιχογραφημένοι. Αυτή η πρακτική ατονεί κατά τους επόμενους αιώνες, δεν σταματάει όμως εντελώς, αλλά συνεχίζεται ακόμα και κατά τα νεότερα χρόνια. Στην πλειονότητά τους τα αγγεία παρουσιάζουν χρονολογική ταύτιση με την περίοδο της ανέγερσης των ναών και είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν ως στοιχείο χρονολόγησης:
O Κάτω Άη-Γιώργης στον Κρούστα στα 1321-22, ο Άγιος Κωνσταντίνος στο Λογάρι της Κριτσάς στα 1354-55, ο Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος στην Κριτσά στα 1359-60, ο Άγιος Γεώργιος Κεφάλας στις Λίμνες στα 1393.
Στο νομό Λασιθίου εντοπίστηκαν 66 ναοί με εντοιχισμένα αγγεία στις εξωτερικές τους όψεις. Στους 41 από αυτούς τα αγγεία διατηρούνται σε καλή κατάσταση, ενώ στους υπόλοιπους σώζονται μόνο οι υποδοχές ή είναι καλυμμένα με ασβέστη.Τα αγγεία είναι ανοιχτού σχήματος, συνήθως πινάκια ή κούπες, με ποικίλου τύπου χρωματισμό και διακόσμηση. Από τις μέχρι τώρα παρατηρήσεις, φαίνεται πως στην περιοχή του Λασιθίου εντοπίζονται αγγεία τόσο τοπικής πιθανόν προέλευσης, όσο και εισηγμένα από διαφορετικές περιοχές της Μεσογείου.
Στο Μεραμπέλλο υπάρχουν 32 ναοί με αυξημένη παρουσία εντοιχισμένων αγγείων, κυρίως στους οικισμούς της Κριτσάς, του Κρούστα και του Καλού Χωριού. Η Κριτσά κατέχει το ρεκόρ καθώς από τους 38 ναούς που βρίσκονται στην αγροτική περιφέρειά του, έχουν εντοπιστεί 17 με εντοιχισμένα αγγεία. Στην Ιεράπετρα υπάρχουν 23 ναοί, στη Σητεία 11 ναοί, αλλά κανένας στο Οροπέδιο Λασιθίου λόγω της απαγόρευσης κατοίκησης από τους Βενετούς μεταξύ 1293-1463.
Η λαϊκή παράδοση για τα πινάκια των ναών, όπως την έχω ακούσει από κατοίκους της Κριτσάς, αναφέρει ότι στα πινάκια αυτά έτρωγαν αυτοί που δούλευαν στην κατασκευή των ναών και, όταν αυτοί ήταν έτοιμοι, τα τοποθετούσαν σε εξωτερικές όψεις των ναών. Για όλα υπάρχει ένας μύθος!
ΛΕΩΝ.Κ.
