Η ετήσια ανάγνωση των τουριστικών επιδόσεων μοιάζει συχνά με τελετουργικό. Πανηγυρίζουμε για τη συνολική άνοδο, στεκόμαστε με ικανοποίηση στην πρωτιά της Κρήτης και, συνήθως, προσπερνάμε τις επί μέρους παραφωνίες. Φέτος, όμως, η παραφωνία ήταν τόσο εκκωφαντική που αγνοείται δύσκολα. Η πτώση-σοκ της Σαντορίνης κατά -12,3%, στον απόηχο μιας παρατεταμένης σεισμικής δραστηριότητας, έρχεται να μας υπενθυμίσει μια αλήθεια που συχνά ξεχνάμε μέσα στην ευφορία των ρεκόρ: ο τουρισμός, αυτός ο χρυσός πυλώνας της οικονομίας μας, είναι από τη φύση του ένα εύθραυστο οικοδόμημα. Η περίπτωση της Σαντορίνης δεν είναι απλώς ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ένα πεδίο μελέτης που φωτίζει τις αδυναμίες, τις προκλήσεις, αλλά και τις εν δυνάμει απαντήσεις. Και η πιο ολοκληρωμένη απάντηση, μέχρι σήμερα, φαίνεται να δίνεται εδώ, στην Κρήτη. Το ερώτημα είναι αν η επιτυχία μας έχει μετατραπεί σε βεβαιότητα και αν αυτή η βεβαιότητα είναι, τελικά, η μεγαλύτερη απειλή.
Η ανάλυση της περίπτωσης της Σαντορίνης είναι αποκαλυπτική. Ναι, οι σεισμοί ήταν ο άμεσος παράγοντας που ενεργοποίησε το κύμα ακυρώσεων. Σε μια εποχή απόλυτης δικτύωσης, ο φόβος ταξιδεύει ταχύτερα από τους ταξιδιώτες. Οι διακοπές είναι συνώνυμο της απόλυτης ασφάλειας και η προοπτική μιας ασταθούς γεωλογικά γης αρκεί για να στείλει χιλιάδες τουρίστες στην αγκαλιά ενός άλλου, πιο «ήσυχου» προορισμού.
Όμως, ο Εγκέλαδος δεν έδρασε ως κυρίαρχος. Λειτούργησε ως ο παράγοντας που αποκάλυψε και επιτάχυνε τις συνέπειες από παθογένειες που προϋπήρχαν. Ο υπερτουρισμός που είχε μετατρέψει την εμπειρία σε ταλαιπωρία, οι εξωπραγματικές τιμές που δεν ανταποκρίνονταν στην παρεχόμενη υπηρεσία και η αίσθηση ενός κορεσμού που ήταν πλέον αισθητή σε κάθε γωνιά του νησιού. Ο σεισμός δεν προκάλεσε την κρίση, απλώς την έφερε νωρίτερα στην επιφάνεια. Έδωσε την τέλεια αφορμή στην αγορά να «διορθώσει» μια πορεία που ούτως ή άλλως έδειχνε προβληματική.
Η Κρήτη, μια ιστορία ανθεκτικότητας
Εδώ ακριβώς είναι που η συζήτηση οφείλει να έρθει στην Κρήτη, όχι για να την εξιδανικεύσει, αλλά για να αναλύσει ένα μοντέλο που αποδεδειγμένα λειτουργεί διαφορετικά. Το νησί μας, τις τελευταίες δύο δεκαετίες, έχει περάσει από τις δικές του «δοκιμασίες», αντιμετωπίζοντας την κάθε μία με μια αξιοσημείωτη ψυχραιμία και αποτελεσματικότητα που το διαφοροποιεί από το υπόλοιπο Αιγαίο.
Θυμάστε τον σεισμό στο Αρκαλοχώρι; Μια τεράστια ανθρωπιστική και κοινωνική πληγή, ένα γεγονός που ισοπέδωσε μια ολόκληρη περιοχή. Κι όμως, ο τουριστικός αντίκτυπος στο σύνολο του νησιού ήταν ελάχιστος. Η κρίση περιορίστηκε γεωγραφικά και η τουριστική μηχανή του νησιού συνέχισε να λειτουργεί απρόσκοπτα. Το brand name «Κρήτη» αποδείχθηκε τόσο ισχυρό και πολυεπίπεδο που ένα τοπικό, αν και καταστροφικό, γεγονός δεν μπόρεσε να το πλήξει συνολικά. Το μέγεθος και η ποικιλομορφία του νησιού λειτούργησαν ως φυσικό αμορτισέρ. Το ίδιο συνέβη και με την πυρκαγιά στην Ιεράπετρα ή με άλλες τοπικές κρίσεις. Παρέμειναν ακριβώς αυτό: τοπικές.
Στρατηγικές επιλογές
Προχωρώντας πέρα από τα γεωφυσικά φαινόμενα, η Κρήτη έχει επιδείξει και στρατηγική πρόνοια. Το φλέγον ζήτημα της ενεργειακής επάρκειας, που στο παρελθόν προκαλούσε εκτεταμένα μπλακ-άουτ στο αποκορύφωμα της σεζόν, έχει πλέον αντιμετωπιστεί ριζικά. Η επένδυση στα δύο υποθαλάσσια καλώδια διασύνδεσης με την Πελοπόννησο και την Αττική μοιάζουν ως δυο μεγάλα τεχνικά έργα που κυριαρχούν στον τύπο για το κόστος και τη δυσκολία τους. Στην πραγματικότητα το σημαντικό είναι πως αποτελούν μια στρατηγική απόφαση θωράκισης που εγγυάται την ενεργειακή ασφάλεια του νησιού για τις επόμενες δεκαετίες.
Παρομοίως, η ενδεχόμενη λειψυδρία από το Φράγμα Αποσελέμη προς το παρόν και μερικώς – από την Αυτοδιοίκηση – αντιμετωπίζεται με σχέδιο και διαχείριση, χωρίς να αγγίξει τον τουριστικό κλάδο.
Ακόμη και το εξαιρετικά ευαίσθητο μεταναστευτικό ζήτημα, που σε άλλα νησιά προκάλεσε τεράστιες κοινωνικές εντάσεις και αρνητική διεθνή δημοσιότητα, στην Κρήτη αντιμετωπίστηκε με μια ωριμότητα που απέτρεψε την κρίση.
Γιατί η Κρήτη τα καταφέρνει καλύτερα;
Η απάντηση είναι πολυπαραγοντική. Πρώτον, το μέγεθος όντως μετράει. Η Κρήτη λειτουργεί ως μια μικρή ήπειρος, ικανή να απορροφά εσωτερικούς κραδασμούς χωρίς αυτοί να γίνονται συστημικοί. Δεύτερον, υπάρχει μια πολιτική και αναπτυξιακή ωριμότητα. Οι τοπικοί φορείς, η περιφέρεια και η επιχειρηματική κοινότητα έχουν κατανοήσει την ανάγκη για μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και επενδύσεις σε υποδομές ζωτικής σημασίας. Τρίτον, παρά τη βαρύτητα του τουρισμού, η Κρήτη διατηρεί έναν πανίσχυρο πρωτογενή τομέα και μια δυναμική μεταποίηση, στοιχεία που της προσδίδουν οικονομικό βάθος και μια σχετική αυτάρκεια που λείπει από άλλα, πλήρως «τουριστικοποιημένα» νησιά. Η Κρήτη, λοιπόν, δεν στέκεται απλώς τυχερή. Έχει προνοήσει, έχει επενδύσει και διαχειρίζεται τις κρίσεις της με έναν τρόπο υποδειγματικό.
Η Επιτυχία ως παγίδα
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη παγίδα. Η αποδεδειγμένη ανθεκτικότητα και η αλυσίδα των επιτυχιών μπορούν πολύ εύκολα να οδηγήσουν σε έναν επικίνδυνο εφησυχασμό, σε μια αίσθηση αυταρέσκειας ότι είμαστε άτρωτοι. Αλλά αυτό δεν μας σώζει! Η επιτυχής διαχείριση του χθες δεν αποτελεί εγγύηση για την αντιμετώπιση των προκλήσεων του αύριο. Επιπλέον, είναι αδιανόητο να έχουμε αυταπάτες για την τοπική οικονομία όταν στην κυριολεξία το 50% στηρίζεται στον τουρισμό. Συνεπώς, δεν είναι όλα «ρόδινα».
Οι απειλές εξελίσσονται. Η κλιματική κρίση δεν θα φέρει απλώς «περισσότερες» πυρκαγιές, αλλά πυρκαγιές μιας έντασης και ταχύτητας που ίσως δεν έχουμε ξαναδεί. Δεν θα φέρει απλώς «λιγότερο» νερό, αλλά περιόδους ακραίας ξηρασίας που θα δοκιμάσουν τα όρια ακόμη και των καλύτερων υποδομών. Ένας σεισμός μεγάλης κλίμακας κοντά σε ένα αστικό κέντρο ή ένας ισχυρός μετασεισμός σε τουριστική περίοδο, είναι ένα σενάριο εντελώς διαφορετικό από τις εμπειρίες μας.
Η Κρήτη έχει κάνει όντως σημαντικά βήματα. Όμως, τώρα είναι η ώρα για το επόμενο στάδιο: την αυξημένη επιφυλακή και τη διαρκή αξιολόγηση κινδύνου. Τα καλώδια ηλεκτροδότησης χρειάζονται σχέδια προστασίας. Τα φράγματα χρειάζονται σχέδια διαχείρισης σε συνθήκες ακραίας κρίσης. Τα σχέδια πολιτικής προστασίας πρέπει να δοκιμάζονται με ασκήσεις μεγάλης κλίμακας που να συμπεριλαμβάνουν εκκενώσεις τουριστικών περιοχών.
Η ανθεκτικότητα δεν είναι ένα τρόπαιο που κατακτήσαμε και βάλαμε στη βιτρίνα. Είναι μια συνεχής και καθημερινή άσκηση. Η επιτυχία του κρητικού μοντέλου μας δίνει την πολυτέλεια να σχεδιάζουμε το μέλλον από θέση ισχύος. Ας μην επιτρέψουμε σε αυτή την ισχύ να μετατραπεί σε αλαζονεία. Γιατί η φύση, η οικονομία και η γεωπολιτική έχουν τον δικό τους τρόπο να μας υπενθυμίζουν ότι κανείς, ποτέ, δεν είναι απόλυτα ασφαλής.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΤΣΑΛΑΚΗΣ
