Την τρομακτική συρρίκνωση του μαθητικού δυναμικού στα σχολεία του τόπου μας συζήτησε η ΑΝΑΤΟΛΗ με τον Διευθυντή Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Νομού Λασιθίου κ. Γιώργο Μαμάκη. «Το Λασίθι – μας είπε ο κ. Μαμάκης – βρίσκεται στην αιχμή ενός «δημογραφικού σοκ», που αποτυπώνεται με σφοδρότητα στον μαθητικό πληθυσμό. Η σύγκριση με τη μελέτη του ΙΟΒΕ (2018) δείχνει ότι η περιοχή ακολουθεί την εθνική τάση αλλά με εντονότερους ρυθμούς».
Εξήγησε ότι «ο νομός μας, χαρακτηρίζεται από έντονα δημογραφικά προβλήματα που αντανακλώνται άμεσα στη μείωση του μαθητικού δυναμικού.» Η συρρίκνωση αυτή συνδέεται με τη γήρανση του πληθυσμού, τη μετανάστευση νέων, την υπογεννητικότητα και τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες.
Όπως προκύπτει από την έρευνα του κ. Μαμάκη, σύμφωνα με μελέτες της ΕΛΣΤΑΤ (2011–2023), του ΙΟΒΕ (2018) και του Κοινωνικού Παρατηρητηρίου Κρήτης (2021–2024), η εκπαιδευτική κοινότητα του Λασιθίου βρίσκεται ενώπιον μιας μακροπρόθεσμης πρόκλησης, καθώς η μείωση των μαθητών μπορεί να οδηγήσει σε συρρίκνωση του σχολικού δικτύου και περαιτέρω να εντείνει την περιφερειακή ανισότητα εις βάρος του νομού μας.
Η εικόνα συνεπώς είναι εξαιρετικά ανησυχητική. Το μαθητικό δυναμικό φθίνει συνεχώς.
Τα νούμερα κατρακυλούν από το 2010
Ο κ. Μαμάκης μας σόκαρε με τα στατιστικά στοιχεία που μας έδωσε:
«Στην Α΄ Δημοτικού, που αποτελεί τον καλύτερο δείκτη των δημογραφικών μας εξελίξεων, έχουμε φέτος 631 μαθητές – οι λιγότεροι που έχουν καταγραφεί ποτέ». Όπως σημείωσε, το 2010 ο αντίστοιχος αριθμός ξεπερνούσε τους 1.000 και πέρυσι τους 681, ενώ ανέφερε ότι αν συνεχιστεί αυτή η πορεία, μέχρι το 2030 μπορεί να πέσουμε κάτω από τους 500!
Πανελλαδικά: από 599.046 μαθητές το 2018-2019 πέσαμε σε 488.018 το 2025-2026 – «χάθηκαν» δηλαδή 111.388 παιδιά!
Πάνω από τον πανελλαδικό μέσο όρο απωλειών!
Ο κ. Μαμάκης επεσήμανε ότι «το Λασίθι όμως είναι πολύ πιο πάνω από τον πανελλαδικό μέσο όρο απωλειών. Δεν χάνει απλώς μαθητές∙ χάνει το μέλλον του. Η μείωση αυτή του μαθητικού δυναμικού δεν είναι «συγκυριακή». Εδράζεται σε διαρθρωτικές δημογραφικές τάσεις (υπογεννητικότητα, γήρανση, οικονομία).»
Βασικές αιτίες συρρίκνωσης
Όπως εξηγεί ο κ. Μαμάκης, οι συγκλίνουσες αιτίες είναι γνωστές.
Αρχικά ανέφερε την Δημογραφική γήρανση λέγοντας ότι «Το Λασίθι έχει τον υψηλότερο δείκτη γήρανσης στην Κρήτη, με 185 ηλικιωμένους ανά 100 νέους».
Το 23% του πληθυσμού είναι άνω των 65 ετών.
Πρόσθεσε και την αιτία της χαμηλής γεννητικότητας σχολιάζοντας ότι «Ο δείκτης γονιμότητας στην περιοχή παραμένει κάτω από 1,3 παιδιά ανά γυναίκα».
Οι επιπτώσεις κρίσεων (COVID-19, ενεργειακή κρίση) ενίσχυσαν την οικονομική ανασφάλεια, αποτρέποντας νέα ζευγάρια από τη δημιουργία οικογένειας.
Σχολίασε ότι «Το 2023 στο Λασίθι καταγράφηκαν 585 γεννήσεις και 987 θάνατοι, μια καθαρή απώλεια 402 κατοίκων.»
Οι οικονομικοί παράγοντες
Ο κ. Μαμάκης έθιξε και τους οικονομικούς παράγοντες αναφέροντας ότι «Η έλλειψη θέσεων εργασίας υψηλής εξειδίκευσης οδηγεί νέους σε μετανάστευση».
Συγχρόνως, η φτώχεια είναι διαδεδομένη: το Κοινωνικό Παρατηρητήριο Κρήτης κατέγραψε 11% ακραία φτώχεια το 2023, το υψηλότερο ποσοστό στην Κρήτη. Αυτό οδηγεί σε εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση των νέων οικογενειών.
Τα στοιχεία του Κοινωνικού Παρατηρητηρίου Κρήτης δείχνουν ότι οι αιτήσεις για Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα (ΕΕΕ/ΚΕΑ) στο Λασίθι από 8.473 το 2021 ανέβηκαν σε 12.169 το 2022, σε 10.578 το 2023 και σε 9.416 το 2024.
Από την άλλη, οι δικαιούχοι επιδόματος στέγασης υποχώρησαν από 6.362 (2021) σε 4.803 (2024), ένδειξη συρρίκνωσης και μετακινήσεων νοικοκυριών.
Όπως εξήγησε, η «κορύφωση» του 2022 στον αριθμό αιτήσεων ΚΕΑ υποδηλώνει ισχυρή πίεση εισοδημάτων μετά την ακρίβεια/ενεργειακό σοκ — με αργή εκτόνωση αλλά σε επίπεδα υψηλότερα του 2021. Η πτώση δικαιούχων στέγασης πιθανότατα οφείλεται σε δημογραφική συρρίκνωση/μετακίνηση και στα φίλτρα επιλεξιμότητας, όχι κατ’ ανάγκη σε βελτίωση εισοδημάτων.
Οι γεωγραφικές ανισότητες
Συνεχίζοντας ανέδειξε τις γεωγραφικές ανισότητες αναφέροντας ότι «Οι απομακρυσμένες περιοχές, όπως το Οροπέδιο Λασιθίου και τα ορεινότερα τμήματα της Σητείας βιώνουν έντονα την εγκατάλειψη».
Αναφέρθηκε και στην τοπική οικονομία που αποτελεί ένα κρίσιμο παράγοντα. «Στον Άγιο Νικόλαο κυριαρχεί ο τουρισμός, στην Ιεράπετρα, στο Οροπέδιο και τη Σητεία ο πρωτογενής τομέας. Και οι δύο αυτοί τομείς έχουν έντονη εποχικότητα και χαμηλές αποδοχές. Αυτό ωθεί πολλές νέες οικογένειες να μετακινηθούν σε μεγαλύτερα αστικά κέντρα, όπως το Ηράκλειο, η Αττική ή αλλού», επεσήμανε.
Η εικόνα ανά δήμο
Του ζητήσαμε να μας δώσει μια εικόνα ανά δήμο. Ο Άγιος Νικόλαος διαθέτει περίπου 26.000 κατοίκους. Το 2023 είχαμε 180 γεννήσεις και 320 θανάτους. Από το 2015 μέχρι σήμερα, οι μαθητές του Δημοτικού μειώθηκαν κατά 14%. Οι αγροτικές κοινότητες αδειάζουν και συγκεντρώνεται ο μαθητικός πληθυσμός αποκλειστικά σε αστικά σχολεία.
Στην Ιεράπετρα: 27.000 κάτοικοι, είχαμε 240 γεννήσεις και 310 θανάτους. Η μείωση μαθητών ήταν 18%, πιο έντονη.
Σημείωσε ότι «εδώ καταγράφεται το υψηλότερο ποσοστό ακραίας φτώχειας στην Κρήτη, περίπου 12,5% των νοικοκυριών».
Στη Σητεία: 19.500 κάτοικοι, μόλις 110 γεννήσεις και 290 θάνατοι και η μείωση μαθητών είναι 26%. Εδώ το φαινόμενο της ερημοποίησης είναι πιο έντονο.
Για το Οροπέδιο Λασιθίου σημείωσε: 5.000 κάτοικοι, είχαμε μόλις 20 γεννήσεις και 100 θανάτους τονίζοντας ότι εδώ το δημογραφικό πρόβλημα είναι οξύ.
Το μέλλον
Σχολίασε ότι «Η Κρήτη συνολικά διατήρησε περίπου σταθερό πληθυσμό την περίοδο 2011–2021, όμως το Λασίθι καταγράφεται με 77.819 μόνιμους κατοίκους (απογραφή 2021), χαμηλότερα από παλαιότερες δεκαετίες και με έντονα σημάδια γήρανσης επισημαίνοντας ότι κρίσιμος δείκτης για τη «μελλοντική» μαθητική βάση είναι οι γεννήσεις».
«Το 2023, στην Περιφερειακή Ενότητα Λασιθίου, οι ζώντες τοκετοί ήταν 585, ενώ οι θάνατοι 987 (φυσική μείωση −402), ένδειξη ότι οι μελλοντικές «δεξαμενές» μαθητών συρρικνώνονται. Οι εκτιμημένες γεννήσεις στη Λασίθι (με την κλιμάκωση από εθνικά στοιχεία, στρογγυλοποιημένα) είναι οι παρακάτω:
2019 (εκτίμηση): ≈ 686 γεννήσεις
2020 (εκτίμηση): ≈ 694
2021 (εκτίμηση): ≈ 699
2022 (οριστικό ΕΛΣΤΑΤ): 591 → κλιμακώνοντας με τον ίδιο κανόνα τοπικά δώσαμε ≈ 623 (εκτίμηση με τη μέθοδο) — αλλά σημείωσε ότι στα επίσημα 2022 PDF της ΕΛΣΤΑΤ εμφανίζεται 591 (διαφορά που προέκυψε από τη μέθοδο κλιμάκωσης).
2023 (οριστικό ΕΛΣΤΑΤ): 585 (πραγματικό).
2024 (εκτίμηση, υπόθεση συνέχισης του εθνικού ρυθμού πτώσης): ≈ 549 (εκτίμηση). Η επιδείνωση φυσικού ισοζυγίου (π.χ. −402 στο Λασίθι το 2023) δημιουργεί «αυτοενισχυόμενο» κύκλο συρρίκνωσης (λιγότερες γεννήσεις → λιγότεροι μαθητές → μειωμένες υπηρεσίες → περαιτέρω έξοδος νέων οικογενειών)».
Το μέλλον
του μαθητικού
δυναμικού
Τον ρωτήσαμε τι δείχνουν οι προβολές αυτές για το μαθητικό δυναμικό στο μέλλον.
Μας απάντησε ότι «Με δεδομένες τις 585 γεννήσεις στο Λασίθι το 2023, ακόμη και με ήπια ανάκαμψη γονιμότητας τα επόμενα 2–3 έτη, οι «σειρές» που θα εισέρχονται σε νηπιαγωγείο/ δημοτικό έως το ~2030 θα παραμείνουν μικρές». Στο βασικό σενάριο (0% μετανάστευση) βλέπουμε σημαντική πτώση: από ~631 παιδιά στην Α΄ Δημοτικού (2025) σε ~535 (2030) — μείωση ~20% σε 5 χρόνια».
Εξήγησε ότι «στο αισιόδοξο σενάριο μπορεί το πλήθος να σταθεροποιηθεί γύρω στα 560, δηλαδή μικρότερη κάμψη, αλλά ακόμη ορατή ενώ στο απαισιόδοξο και πιθανότερο σενάριο (καθαρή εκροή -5%) οι τάξεις πέφτουν πιο κάτω (~635 → 509), με άμεσο αντίκτυπο στη βιωσιμότητα ακόμη και μεγάλων σχολικών μονάδων των πόλεων».
Η μελέτη του ΙΟΒΕ (2018) προβλέπει 30% μείωση μαθητών έως το 2035 πανελλαδικά. Ο μαθητικός πληθυσμός στο Λασίθι αναμένεται να μειωθεί κατά 35–40%. Στη Σητεία η μείωση μπορεί να ξεπεράσει το 45%. Το σενάριο αυτό σημαίνει ότι πάνω από 15 σχολικές μονάδες κινδυνεύουν. Αυτό δείχνει ότι η Περιφερειακή Ενότητα βρίσκεται σε κρισιμότερη κατάσταση σε σχέση με τον μέσο όρο της χώρας.
Οι συνέπειες μπορεί να αναφέρονται όπως εξήγησε στην συρρίκνωση του σχολικού δικτύου, στην μείωση του νεανικού πληθυσμού, στην αποδυνάμωση τοπικών κοινοτήτων, στην έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού για τον πρωτογενή και τριτογενή τομέα αλλά και στην απειλή πληθυσμιακής ερημοποίησης.
ΣΟΦΙΑ ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗ
