Μπρος σε ιστορικό αδιέξοδο βρίσκονται οι καλλιεργητές ελιάς στην Κρήτη, θέτοντας αγωνιώδη ερωτηματικά για μια μη βιώσιμη πλέον καλλιέργεια και παραγωγή, για το αδιέξοδο στη διάθεση του παραγόμενου ελαιολάδου από την περσινή σοδειά και κυρίως την προοπτική του κρητικού ελαιώνα και το μέλλον του κρητικού ελαιολάδου, που επί αιώνες είναι συνδεδεμένο με την ταυτότητα και την οικονομία της μεγαλονήσου και το πολιτιστικό «κύτταρο» του Κρητικού.
Η έναρξη της νέας ελαιοκομικής περιόδου στην Κρήτη βρίσκει τον παραγωγικό ιστό του νησιού αντιμέτωπο με μια πρωτοφανή αντίφαση. Ενώ η φετινή ποιότητα του κρητικού ελαιολάδου παραμένει εξαιρετική και η ποσότητα καταγράφει σημαντική ανάκαμψη, σε σχέση με τις προηγούμενες άνυδρες χρονιές, οι ελαιοπαραγωγοί βρίσκονται σε απόγνωση. Η αγορά δεν ανταμείβει τον κόπο τους, διαμορφώνοντας ένα εκρηκτικό σκηνικό, που απειλεί το μέλλον του παραδοσιακού αυτού πυλώνα της τοπικής οικονομίας.
Το μεγαλύτερο πλήγμα για τους αγρότες είναι η κατακόρυφη πτώση των τιμών του προϊόντος στην αγορά. Η χαμηλή τιμή παραγωγού, η οποία δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της χρονιάς, έρχεται σε πλήρη σύγκρουση με το δυσβάσταχτο καλλιεργητικό κόστος. Οι τιμές των λιπασμάτων, των καυσίμων και της ενέργειας έχουν εκτιναχθεί στα ύψη. Παράλληλα, η έντονη έλλειψη εργατικών χερών έχει οδηγήσει τα ημερομίσθια των εργατών συλλογής σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, καθιστώντας τη συγκομιδή μια οικονομικά ασύμφορη διαδικασία. Όταν το κόστος μαζέματος ξεπερνά την τελική αξία του παραγόμενου λαδιού, η εξίσωση γίνεται απαγορευτική.
Αυτή η οικονομική ασφυξία οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε ένα σοβαρό αδιέξοδο την ελαιοκομία. Ήδη παρατηρείται ένα ανησυχητικό φαινόμενο: η σταδιακή εγκατάλειψη των καλλιεργειών. Πολλοί μικρομεσαίοι παραγωγοί, αδυνατώντας να καλύψουν τα έξοδα της χρονιάς, αφήνουν τα λιοστάσια τους ανεκμετάλλευτα, γεγονός που μακροπρόθεσμα θα υποβαθμίσει το αγροτικό οικοσύστημα της Κρήτης.
Ανυπαρξία στρατηγικής
Το βασικότερο πρόβλημα πίσω από αυτή την κρίση είναι η διαχρονική απουσία μιας κεντρικής εθνικής στρατηγικής για το κρητικό ελαιόλαδο. Παρά το γεγονός ότι το νησί παράγει ένα προϊόν ύψιστης διατροφικής αξίας, η έλλειψη συντονισμένης προώθησης, επώνυμης τυποποίησης και ισχυρού «brand name» στερεί από το κρητικό ελαιόλαδο την προστιθέμενη αξία που του αναλογεί. Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής εξακολουθεί να εξάγεται χύμα, με αποτέλεσμα τα κέρδη να τα καρπώνονται ξένοι μεσάζοντες. Η αποτυχία εκείνων που είχαν την ευθύνη και την αρμοδιότητα να το πράξουν εδώ και δεκαετίες, είναι κραυγαλέα!
Οι εκτιμήσεις για το μέλλον εμφανίζονται δυσοίωνες, ειδικά αν αναλογιστεί κανείς τις διεθνείς εξελίξεις. Οι μεγάλες μεσογειακές ανταγωνίστριες χώρες, όπως η Ισπανία, η Ιταλία, αλλά και ανερχόμενες δυνάμεις όπως η Τυνησία, κινούνται με βάση οργανωμένα στρατηγικά σχέδια. Η Ισπανία, έχοντας ανακάμψει παραγωγικά, ρυθμίζει τους κανόνες της παγκόσμιας αγοράς και πιέζει τις τιμές προς τα κάτω, ενώ η Τυνησία κερδίζει συνεχώς έδαφος λόγω του εξαιρετικά χαμηλού κόστους παραγωγής της. Αν η Ελλάδα και η Κρήτη δεν επενδύσουν άμεσα στην προστασία του παραγωγού, στη μείωση του κόστους και στην ανάδειξη της μοναδικότητας του επώνυμου κρητικού ελαιολάδου, η φετινή χρονιά δεν θα είναι απλώς μια δύσκολη περίοδος, αλλά η αρχή του τέλους για τον παραδοσιακό κρητικό ελαιώνα.
Η φετινή ελαιοκομική περίοδος (2026/2027) στην Κρήτη αποτυπώνεται μέσα από σκληρά οικονομικά δεδομένα που επιβεβαιώνουν το αδιέξοδο των παραγωγών:
Τιμή Παραγωγού (Έξτρα Παρθένο): Οι τιμές στην Κρήτη έχουν υποχωρήσει στα 3,40 € έως 3,70 € το κιλό, παρουσιάζοντας κατακόρυφη πτώση σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο που κυμαίνονταν κοντά στα 4,50 € – 5,00 €.
Ημερομίσθια Εργατών Συλλογής: Από πέρυσι το καθαρό μεροκάματο ξεκινά πλέον από τα 60 € (έναντι 40-45 € τα προηγούμενα χρόνια) και φέτος αγγίζει τα 70 € με 80 € την ημέρα λόγω της τεράστιας έλλειψης εργατικών χεριών (υπολογίζεται ότι λείπουν περίπου 70.000 εργάτες γης πανελλαδικά).
Κόστος με Εξοπλισμό: Σε περιπτώσεις όπου ο εργάτης χρησιμοποιεί δικά του εργαλεία και ράβδους συγκομιδής, το ημερήσιο κόστος εκτινάσσεται στα 85 € με 90 €.
Πάγιες Επιβαρύνσεις: Στο υψηλό κόστος παραγωγής προστίθεται φέτος και η επίσημη εισφορά δακοκτονίας, η οποία έχει οριστεί στα 0,03 € ανά κιλό ελαιολάδου.
Γραφειοκρατικός «στραγγαλισμός»
Σαν να μην έφταναν η κατακόρυφη πτώση της τιμής του ελαιολάδου και τα δυσβάσταχτα μεροκάματα, οι ελαιοπαραγωγοί στην Κρήτη βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα νέο, δαιδαλώδες κύμα ψηφιακής γραφειοκρατίας. Η καθημερινότητα στο χωράφι αντικαθίσταται βίαια από ώρες ταλαιπωρίας μπροστά από οθόνες, λογιστικά γραφεία και Κέντρα Υποδοχής Δηλώσεων (ΚΥΔ), καθώς μια σειρά από νέες πλατφόρμες και υποχρεωτικές δηλώσεις απειλούν να «στραγγαλίσουν» κυρίως τους μικρομεσαίους παραγωγούς.
Οι σημαντικότερες ψηφιακές υποχρεώσεις και τα μέτωπα της γραφειοκρατίας που καλούνται να διαχειριστούν οι αγρότες περιλαμβάνουν:
*Τη μεγάλη «Οδύσσεια» του ΟΣΔΕ μέσω «myAGRO»: Η διαδικασία ενεργοποίησης των δικαιωμάτων για τις αγροτικές ενισχύσεις μετατράπηκε φέτος σε θρίλερ. Λόγω τεχνικών δυσλειτουργιών, σφαλμάτων στα στοιχεία των αγροτεμαχίων (ΚΑΕΚ) και αποκλίσεων μεταξύ του Ε9 και του Κτηματολογίου, οι παραγωγοί οδηγήθηκαν σε πρωτοφανή ταλαιπωρία. Προκειμένου να μη χαθούν οι προκαταβολές των επιδοτήσεων, δόθηκε παράταση υποβολής έως τις 10 Νοεμβρίου 2026.
*Ηλεκτρονικό «Ελαιοκομικό Μητρώο» και Δήλωση Συγκομιδής: Θεσπίστηκε η υποχρεωτική ψηφιακή υποβολή «Δηλώσεων Συγκομιδής Ελαιοκάρπου» μέσω του «gov.gr» για όλους τους κατόχους άνω των 21 ελαιόδεντρων. Το μέτρο, που αφορά εκατοντάδες χιλιάδες παραγωγούς, απαιτεί λεπτομερή καταγραφή της παραγωγής, ακόμη και σε περιπτώσεις ακαρπίας (μηδενική δήλωση). Λόγω τεχνικών εμπλοκών στην πιλοτική εφαρμογή, η υποχρεωτικότητα και οι σχετικές κυρώσεις μετατέθηκαν τελικά για τις 1 Οκτωβρίου 2027.
*Ψηφιακό Δελτίο Αποστολής: Η ΑΑΔΕ εισάγει το ψηφιακό δελτίο αποστολής για τη διακίνηση του ελαιοκάρπου. Αν και η υποχρεωτική εφαρμογή του για τους αγρότες μετατέθηκε για την 1η Ιανουαρίου 2027, η διαδικασία αυτή αναμένεται να περιπλέξει δραματικά τη μεταφορά του καρπού από το λιοστάσι στο ελαιοτριβείο.
*Κανονισμοί Διαχείρισης Αποβλήτων και Συσκευασιών: Οι νέες ευρωπαϊκές οδηγίες επιβάλλουν αυστηρούς κανόνες και επιπλέον δηλώσεις για τη διαχείριση των αποβλήτων και των υλικών συσκευασίας, μεταφέροντας ένα δυσανάλογο διοικητικό βάρος στις πλάτες των μικρών ελαιοπαραγωγών που αδυνατούν να ανταπεξέλθουν χωρίς εξωτερική βοήθεια.
Αυτός ο καταιγισμός ψηφιακών μεταρρυθμίσεων, αντί να διευκολύνει, έχει μετατρέψει τον παραγωγό σε «δέσμιο» μιας διαρκούς γραφειοκρατικής διαδικασίας. Χωρίς επαρκή χρόνο προσαρμογής και ουσιαστική κρατική καθοδήγηση, το κόστος συμμόρφωσης (αμοιβές λογιστών, γεωπόνων και συμβούλων) έρχεται να προστεθεί στο ήδη αυξημένο καλλιεργητικό κόστος, επιτείνοντας το οικονομικό αδιέξοδο της κρητικής υπαίθρου.
Θα έλεγε κανείς ότι όλα αυτά τα βάρη συνθέτουν «τακτική» για τον εξοβελισμό των παραδοσιακών αγροτών από την ελαιοκαλλιέργεια. Τον εξαναγκασμό τους σε παραίτηση και εγκατάλειψη των ελαιώνων, που κατά παράδοση στην πλειοψηφία τους είναι μικροί κλήροι, ώστε στην επόμενη φάση, να εξαγοραστεί η απαξιωμένη καλλιεργήσιμη γη, για τη δημιουργία μεγάλων «τσιφλικιών» στα χέρια «funds» που θα ελέγχουν τον αγροτοδιατροφικό τομέα και στην Κρήτη.
Σχέδιο σωτηρίας
Για να ξεπεραστεί η βαθιά κρίση που απειλεί την κρητική ελαιοκομία, η μετάβαση από τη διαπίστωση των προβλημάτων στην εφαρμογή άμεσων και ριζικών λύσεων είναι πλέον ζήτημα επιβίωσης. Η σωτηρία του κλάδου απαιτεί ένα συνδυασμό κρατικής παρέμβασης, συνεργασίας των παραγωγών και σύγχρονης εμπορικής στρατηγικής.
Οι βασικοί άξονες και οι προτάσεις για την ανασυγκρότηση του κλάδου περιλαμβάνουν:
Δημιουργία Ενιαίου Φορέα Κρητικού Ελαιολάδου: Θέσπιση ενός κεντρικού οργάνου που θα αναλάβει το παγκόσμιο «branding», τη διασφάλιση της γνησιότητας και την οργανωμένη προώθηση του προϊόντος στις διεθνείς αγορές, βάζοντας τέλος στην ανεξέλεγκτη διακίνηση χύμα λαδιού.
Καθετοποίηση και συνεταιριστική αναδιοργάνωση: Ίδρυση ισχυρών, υγιών συνεταιριστικών σχημάτων που θα διαχειρίζονται τη συγκέντρωση, την τυποποίηση και την κοινή πώληση του ελαιολάδου, ώστε να αποκτήσουν οι παραγωγοί διαπραγματευτική ισχύ απέναντι στους μεγάλους εγχώριους και διεθνείς μεσάζοντες.
Μείωση του Καλλιεργητικού Κόστους με Κρατική Στήριξη: Θεσμοθέτηση «αγροτικού πετρελαίου» στην πηγή, άμεση επιδότηση των εξειδικευμένων λιπασμάτων και μείωση του ΦΠΑ στα αγροτικά εφόδια και την ενέργεια, ώστε να ανακουφιστεί η παραγωγική διαδικασία.
Διακρατικές Συμφωνίες για εργάτες γης: Απλοποίηση και επιτάχυνση των διαδικασιών μετάκλησης εργατών από τρίτες χώρες μέσω σταθερών διακρατικών συμφωνιών, με παράλληλη παροχή κινήτρων στέγασης, ώστε να αντιμετωπιστεί η έλλειψη χεριών και να συγκρατηθούν τα μεροκάματα σε βιώσιμα επίπεδα.
Επένδυση στην Καινοτομία και την Πράσινη Μετάβαση: Αξιοποίηση της «ευφυούς γεωργίας» με κίνητρα για εφαρμογή από τον παραγωγό (συστήματα ελεγχόμενης άρδευσης, ψηφιακή παρακολούθηση εδάφους) για τη μείωση της σπατάλης πόρων, καθώς και πιστοποίηση του κρητικού ελαιολάδου ως προϊόντος μηδενικού αποτυπώματος άνθρακα για την προσέλκυση «premium» αγορών.
ΝΙΚΟΣ ΤΡΑΝΤΑΣ
