Γράφει ο Κωνσταντίνος Εμμανουήλ Ματθαιάκης, Δικηγόρος παρ’ Εφέταις
Το μεταναστευτικό φαινόμενο στην Ελλάδα δεν αποτελεί απλώς ένα συγκυριακό πρόβλημα διοικητικής φύσης, αλλά ένα διαρκές και πολυεπίπεδο ζήτημα νομικής, πολιτικής και ανθρωπιστικής διάστασης. Ιδιαίτερα για την Κρήτη, το τελευταίο χρονικό διάστημα παρατηρείται αυξανόμενη κινητικότητα ως προς τη ροή προσφύγων και μεταναστών, είτε μέσω θαλάσσιων διαδρόμων νότια της νήσου είτε ως τόπος ενδεχόμενης εγκατάστασης και υποδοχής. Η εξέλιξη αυτή προκαλεί εύλογους προβληματισμούς αναφορικά με την ετοιμότητα του υφιστάμενου νομικού και διοικητικού πλαισίου να διαχειριστεί αποτελεσματικά τις σχετικές προκλήσεις, ιδίως σε επίπεδο θεσμικής αρμοδιότητας και προστασίας των δικαιωμάτων των εμπλεκομένων.
Το ισχύον νομικό καθεστώς που διέπει τη μεταναστευτική πολιτική της χώρας προσδιορίζεται από ένα πολυεπίπεδο πλέγμα πηγών δικαίου, το οποίο συνδυάζει διεθνείς δεσμεύσεις, ευρωπαϊκή νομοθεσία και εθνικούς κανόνες εφαρμογής. Σε διεθνές επίπεδο, κεντρική θέση κατέχει η Σύμβαση της Γενεύης του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων, κυρωθείσα με τον Ν.Δ. 3989/1959, καθώς και το Πρωτόκολλο της Νέας Υόρκης του 1967. Οι κανόνες αυτοί διασφαλίζουν το δικαίωμα στη μη επαναπροώθηση (non-refoulement) και συνιστούν δεσμευτικό πυλώνα για όλα τα κράτη μέλη του διεθνούς συστήματος προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εφαρμόζονται δεσμευτικά ο Κανονισμός (ΕΕ) 604/2013 («Δουβλίνο III»), καθώς και οι Οδηγίες 2011/95/ΕΕ, 2013/32/ΕΕ και 2013/33/ΕΕ, που ρυθμίζουν αντίστοιχα το καθεστώς διεθνούς προστασίας, τις διαδικασίες εξέτασης αιτήσεων ασύλου και τις συνθήκες υποδοχής αιτούντων άσυλο.
Σε εθνικό επίπεδο, ο Ν. 4939/2022 αποτελεί το βασικό νομοθετικό εργαλείο που ενοποιεί και αναδιαρθρώνει το εσωτερικό δίκαιο της χώρας αναφορικά με τη μετανάστευση και την ένταξη των υπηκόων τρίτων χωρών. Παρά ταύτα, η εφαρμογή του νόμου σε επίπεδο Περιφερειών – και ειδικότερα στην Κρήτη – παραμένει προβληματική, ιδίως ως προς την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ κεντρικού κράτους και τοπικής αυτοδιοίκησης, την έλλειψη κατάλληλων υποδομών και την ασαφή οργανωτική στήριξη των τοπικών υπηρεσιών.
Η Κρήτη, λόγω της γεωστρατηγικής της θέσης, ενδέχεται να καταστεί σε μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό πλαίσιο μία νέα «πύλη εισόδου» μεταναστών προς την Ευρώπη. Ήδη καταγράφεται αύξηση περιστατικών θαλάσσιας άφιξης μεταναστών νοτίως της Γαύδου, γεγονός που εγείρει σοβαρά ερωτήματα αναφορικά με τη διοικητική και επιχειρησιακή προετοιμασία της Περιφέρειας Κρήτης. Επιπλέον, η απουσία μόνιμων κέντρων υποδοχής (ΚΥΤ) ή προαναχωρησιακών κέντρων κράτησης (ΠΡΟΚΕΚΑ) στο νησί καθιστά κάθε μελλοντικό σχέδιο εγκατάστασης ιδιαίτερα ευάλωτο σε κοινωνικές εντάσεις και νομικές αμφισβητήσεις.
Σε επίπεδο αρμοδιοτήτων, η τοπική αυτοδιοίκηση (ΟΤΑ α’ και β’ βαθμού) διαθέτει περιορισμένες θεσμικές δυνατότητες παρέμβασης στη χάραξη μεταναστευτικής πολιτικής. Η πάγια νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας – ιδίως η υπ’ αριθμ. 660/2018 απόφαση της Ολομέλειας – έχει καταστήσει σαφές ότι η μεταναστευτική πολιτική και η εγκατάσταση αιτούντων διεθνούς προστασίας δεν υπάγονται στις αρμοδιότητες των ΟΤΑ, αλλά αποτελούν αποκλειστική ευθύνη του κεντρικού κράτους. Η απουσία θεσμικής συμμετοχής των τοπικών αρχών στις αποφάσεις εγκατάστασης, ωστόσο, τροφοδοτεί αισθήματα περιθωριοποίησης και εγείρει ζητήματα κοινωνικής αποδοχής και τοπικής νομιμοποίησης.
Παράλληλα, η διασφάλιση της αξιοπρεπούς διαβίωσης των αιτούντων διεθνή προστασία παραμένει αναγκαία συνθήκη συνταγματικής και διεθνούς συμβατότητας των κρατικών πρακτικών. Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, με χαρακτηριστική την απόφαση στην υπόθεση M.S.S. κατά Βελγίου και Ελλάδας (2011), υπενθυμίζει ότι η κράτηση ή η στέγαση αιτούντων υπό συνθήκες που προσβάλλουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια συνιστά παραβίαση του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ. Σε περίπτωση εγκατάστασης αιτούντων στην Κρήτη χωρίς την ύπαρξη υποδομών που πληρούν τα κριτήρια των ευρωπαϊκών οδηγιών, ελλοχεύει ο κίνδυνος παραβίασης των σχετικών υποχρεώσεων του ελληνικού κράτους.
Επιπλέον, η πρόσβαση των αιτούντων σε νομική υποστήριξη, πληροφόρηση και δικαστικά ένδικα μέσα συνιστά όχι μόνο θεμελιώδες δικαίωμα, αλλά και πρακτικό ζήτημα εφαρμογής του κράτους δικαίου. Η Οδηγία 2013/32/ΕΕ (άρθρο 20) επιβάλλει την παροχή δωρεάν νομικής συνδρομής για την προσβολή απορριπτικών αποφάσεων ασύλου, πράγμα που προϋποθέτει την ύπαρξη δικτύου δικηγόρων, διερμηνέων και υπηρεσιών υποστήριξης σε περιφερειακό επίπεδο – το οποίο επί του παρόντος απουσιάζει από την Κρήτη.
Εν κατακλείδι, η Κρήτη αποτελεί πλέον αναδυόμενο κόμβο μεταναστευτικής πολιτικής, γεγονός που καθιστά επιτακτική τη δημιουργία ενός σταθερού, διαφανούς και δικαιοκρατικού πλαισίου διαχείρισης. Η ομαλή ένταξη των σχετικών δράσεων στην τοπική κοινωνία προϋποθέτει:
*Την αναβάθμιση της θεσμικής συμμετοχής των ΟΤΑ μέσω καθορισμένων διαδικασιών διαβούλευσης.
*Την προώθηση εξειδικευμένων νομικών και διοικητικών εργαλείων που λαμβάνουν υπόψη τις περιφερειακές ιδιαιτερότητες.
*Την άμεση ανάπτυξη υποδομών που να συνάδουν με τις επιταγές του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου.
*Την εμπλοκή της νομικής κοινότητας στην παρακολούθηση της συμμόρφωσης της κρατικής δράσης με τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Σε τελική ανάλυση, η μεταναστευτική πολιτική δεν μπορεί να ασκείται ερήμην του δικαίου ούτε με γνώμονα την πρόσκαιρη διαχείριση κρίσεων. Αντιθέτως, απαιτεί θεσμική σοβαρότητα, νομική ακρίβεια και ειλικρινή κοινωνική διαβούλευση.
Κωνσταντίνος Εμμανουήλ Ματθαιάκης
Δικηγόρος παρ’ Εφέταις
Μέλος του Δικηγορικού Συλλόγου Λασιθίου.
