Εντυπωσιακή είναι η πρώτη φάση της επιφανειακής συστηματικής αρχαιολογικής έρευνας που ολοκληρώθηκε την προηγούμενη χρονιά στην Οξά, στο πλαίσιο του έργου «ΔΙΑΤΟΠΟΣ». Την έρευνα διηύθυναν η Γεωργία Μοσχόβη επίτιμη προϊσταμένη του Τμήματος Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων και Μουσείων ΕΦΑ Λασιθίου και η Χριστίνα Τσιγωνάκη επίκουρη καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.
Την Οξά, ως αρχαιολογική θέση είχαν εντοπίσει ιστοριοδίφες και αρχαιολόγοι ήδη από το 19ο αι. (M.A. Fabreguettes, Th. Spratt, L. Mariani, A. Taramelli) οι οποίοι έκαναν σύντομες αναφορές στην οχύρωση και τις δεξαμενές της. Ο J. Pendlebury υποστήριξε ότι στην Οξά υπήρχε ένας μεγάλος οχυρωμένος οικισμός τον οποίο κατατάσσει στις ελληνο-ρωμαϊκές θέσεις της Κρήτης. Ο H. Van Effenterre που εξερεύνησε την περιοχή λίγο πριν τον Β’ Π. Πόλεμο θεωρεί ότι υπήρχε φρούριο εκεί, εντοπίζοντας και χαράγματα σε βράχους και χαρακτηρίζοντας τη θέση «ελληνορωμαϊκή».
Στην εκδήλωση στην Ελούντα, την παρουσίαση της δουλειάς και των αποτελεσμάτων της έρευνας αυτής έκανε η κ. Τσιγωνάκη, περιγράφοντας με γλαφυρότητα τις δύσκολες συνθήκες (λόγω του ανεμοδαρμένου ύψους αλλά και της ζέστης το καλοκαίρι) στις οποίες εργάστηκαν οι ερευνητές. Η επιφανειακή έρευνα που ξεκίνησε το 2017 εντάσσεται στις αρχαιολογικές έρευνες νέας γενιάς, στην οποία συνεργάστηκαν αρχαιολόγοι, ιστορικοί, ανθρωπολόγοι και βιολόγοι. Η κατανόηση της μικρογεωγραφίας του ορεινού τοπίου και η τεκμηρίωση των αρχιτεκτονικών δομών έγινε με χρήση νέων τεχνολογιών , όπως η τηλεπισκόληση, η τοπογράφηση με φορητή μονάδα RTK-GPS και οι ψηφιακές τρισδιάστατες σαρώσεις, αλλά και με συστηματική επιτόπια έρευνα στο πεδίο. Η κεραμική και άλλα κινητά ευρήματα που περισυλλέχθηκαν φυλάσσονται και συντηρούνται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου.
Η κ. Τσιγωνάκη είπε ότι τα εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που διασώζονται στην Οξά είναι δύσκολο να χρονολογηθούν με ακρίβεια. Ωστόσο, από τη μελέτη της κεραμικής προέκυψαν σημαντικές πληροφορίες για τις περιόδους κατοίκησης του τόπου αυτού. Τα όστρακα που έχουν περισυλλεχθεί, μπορεί να ανήκουν σε πολλές διαφορετικές περιόδους, αλλά η πλειονότητά τους χρονολογείται στους 7ο και 8ο αι. μ.Χ. Πρόκειται για την περίοδο που σηματοδοτεί την οριστική διάσπαση της ενιαίας ως τότε ρωμαϊκής Μεσογείου, μεταξύ του χριστιανικού και του μουσουλμανικού κόσμου, λόγω των αραβικών κατακτήσεων. Η Κρήτη μετατρέπεται τότε από μια κεντρική σε συνοριακή περιοχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η οχύρωση και οι δεξαμενές της Οξάς πιθανότατα ανήκουν σε ένα ενιαίο οικοδομικό πρόγραμμα (οχυρωματικού τείχους και υποδομής ύδρευσης από τα όμβρια) και χρονολογούνται από αυτή την περίοδο. Απομόνωση και δύσκολες συνθήκες διαβίωσης, δυο ιδιότητες που νοηματοδοτούν αρνητικά τη ζωή στο βουνό, μετατρέπονται σε θετικά πλεονεκτήματα όταν πρέπει να αντιμετωπιστεί μια εξωτερική απειλή, όπως ήταν οι αραβικές επιδρομές. Το νησί τελικά καταλήφθηκε από τους Αραβες στις αρχές του 9ου αι.
Η Οξά φαίνεται να εγκαταλείφθηκε, καθώς μέχρι σήμερα δεν έχουν εντοπιστεί αρχαιολογικά τεκμήρια της αραβοκρατίας, αλλά ούτε και της περιόδου μετά την επανακατάκτηση της Κρήτης, από τους Βυζαντινούς το 961. Η εκκλησία στη θέση που είναι σήμερα ο ναός του Τιμίου Σταυρού – Ζωοδόχου Πηγής, φαίνεται ότι επισκευάστηκε τα χρόνια της Βενετοκρατίας. Η τωρινή μορφή του ναού προκύπτει από τις επεμβάσεις της δεκαετίας του 1980, ενώ τα ανοίγματα (θύρα εισόδου και παράθυρα) φαίνεται ότι ανάγονται σε επέμβαση του 19ου αι. Το εύρος της αψίδας του ιερού βήματος – ίσο με το εύρος του κλίτους, παραπέμπει σε ναούς της πρωτοβυζαντινής περιόδου, όπως ο ναός του Αγίου Νικολάου στον Αγιο Νικόλαο. Στην αρχική του μορφή, ο ναός ήταν μεγαλύτερος, με ένα ακόμη κλίτος στα βόρεια από το οποίο είναι σήμερα ορατό μόνο το θεμέλιο της αψίδας στην οποία κατέληγε στα ανατολικά. Ο ναός είναι κατασκευασμένος από λιθοδομή με σχετικά καλή ποιότητα κατασκευής. Στην τοιχοποιία έχουν ενσωματωθεί ηχητικά αγγεία σε διάσπαρτες θέσεις. Ο ναός ήταν σκεπασμένος με λίθινες πλάκες οι οποίες αντικαταστάθηκαν από σύγχρονη κεραμοσκεπή.
Οι 100 +1 δεξαμενές… που είναι 35!
Οι κατασκευές που χαρακτηρίζουν το κακοτράχαλο τοπίο της Οξάς είναι οι θολοσκεπείς δεξαμενές συλλογής ομβρίων υδάτων. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 35 δεξαμενές οι οποίες ποικίλουν τόσο ως προς το σχήμα και τις διαστάσεις, δηλαδή τη χωρητικότητα, όσο και ως προς την τεχνική και τα υλικά δομής. Αρκετές δεξαμενές εντοπίζονται στα πλατώματα του δημιουργούνται ανάμεσα στα βραχώδη εξάρματα της κορυφής. Άλλες κτίστηκαν κατά μήκος των πρανών, ακολουθώντας την πορεία του οχυρωματικού τείχους, θυμίζοντας υδατόπυργους.
Οι δεξαμενές έχουν ορθογώνιο, τετράγωνο, κυκλικό ή ακανόνιστο σχήμα. Ένα χαρακτηριστικό κατασκευαστικό στοιχείο των δεξαμενών της Οξάς, όπως και όλης της περιοχής, ήταν το παραδόχι. Πρόκειται για κτιστή κατασκευή προσκολλημένης σε μια εξωτερική πλευρά της δεξαμενής με την οποία επικοινωνούσε μέσω ενός καναλιού. Το παραδόχι λειτουργούσε ως φρεάτιο υποδοχής καθίζησης των ομβρίων υδάτων και των φερτών υλικών που αυτό μετέφερε. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλιζόταν η εισαγωγή καθαρότερου νερού στο εσωτερικό της δεξαμενής και ελεγχόταν παράλληλα η ποσότητα του εισερχόμενου νερού. Ολες οι δεξαμενές χαρακτηρίζονται από ιδιαίτερη επιμέλεια στην κατασκευή τους, για την οποία έχει χρησιμοποιηθεί τοπικός σκληρός φαιόχρωμος ασβεστόλιθος και άφθονο συνδετικό κονίαμα. Πλίνθοι και κεραμίδια ή όστρακα παρεμβάλλονται ανάμεσα στους αρμούς. Υδραυλικό κονίαμα κάλυπτε την επιφάνεια των τοιχωμάτων των δεξαμενών στο εσωτερικό, το οποίο επιδιορθωνόταν και ανανεωνόταν.
Κυκλικός πύργος
Το μοναδικό κτίριο που με ασφάλεια αποδίδεται στα αρχαία χρόνια είναι ένας κυκλικός πύργος. Παρά το γεγονός ότι σώζεται σε ελάχιστο ύψος, η εξαιρετική ποιότητα τοιχοποιίας του, με καλολαξευμένους και άψογα συναρμοσμένους λίθους, δεν αφήνει αμφιβολία για τη χρονολόγησή του στα κλασικά – ελληνιστικά χρόνια. Πρόκειται για ένα πύργο – παρατηρητήριο, αφού στέκει μόνος σε ένα από τα βραχώδη εξάρματα της κορυφής. Αποτελεί τμήμα ενός ευρύτερου αμυντικού συστήματος όπως και το «Παλαιό Κτήρι» στους πρόποδες της Οξάς και ο Πύργος στις Πινές, το οποίο προστάτευε την επικράτεια της αρχαίας πόλης του Ολούντος και τα σύνορά της με την ιερή περιοχή στα Λενικά, όπου και το διαφιλονικούμενο ιερό του Ερμή και της Αφροδίτης, αλλά και δρόμους και περάσματα της ενδοχώρας.
Σε αντίθεση με ό,τι είναι ευρέως γνωστό, η πλειονότητα των αρχιτεκτονημάτων που διατηρούνται στην Οξά, η οχύρωση, οι πύργοι, οι δεξαμενές αποθήκευσης νερού και η μοναδική εκκλησία, ανάγονται στα βυζαντινά χρόνια.
Δημόσιο κτήμα
Σήμερα, σύμφωνα με σχετικό έγγραφο της Διεύθυνσης Δασών, η Οξά είναι χαρακτηρισμένο δημόσιο κτήμα και δασική έκταση! Με εξαίρεση τη βόσκηση αιγοπροβάτων, δε διαπιστώνεται καμία άλλη ένδειξη σύγχρονης χρήσης ή κατοίκησης στο χώρο. Ένα σύγχρονο μονοπάτι το οποίο ξεκινά από τη ρίζα του βουνού στα ΒΔ καταλήγει στην εκκλησία της κορυφής. Είναι το μονοπάτι, το οποίο οι κάτοικοι της περιοχής, συνεχίζοντας την τοπική παράδοση, ανηφορίζουν τις μέρες που γιορτάζει η εκκλησία. Παλαιότερα μονοπάτια που σήμερα έχουν ξεχαστεί, θα συνέδεαν την Οξά με τα Λενικά, με τον Καλό Λάκκο και με τα μετόχια των Λιμνών, στην ενορία (Αγίας Πελαγίας) των οποίων υπάγεται μέχρι σήμερα η εκκλησία της Οξάς.
To όνομα
Αγνωστη παραμένει ακόμη και σήμερα η προέλευση και σημασία του ονόματος «Οξά». Απαντώντας σχετική ερώτηση, η κ. Τσιγωνάκη εξήγησε ότι ετυμολογικά η ρίζα «οξ» – «αξ» σημαίνει «απόκρημνος». Πότε για πρώτη φορά καταγράφηκε το τοπωνύμιο «Οξά» στην περιοχή του Μεραμπέλου δεν έχει βρεθεί ακόμη. Πολλές φορές η Οξά αναφέρεται ως «Νάξος» αλλά αυτό έχει προκύψει από εγγραφές βυζαντινών λεξικογράφων, αλλά αυτό μάλλον είναι… παρεξήγηση και απαιτεί περαιτέρω έρευνα, είπε. Υπάρχει η κρητική πόλη Νάξος, αλλά οι βυζαντινοί το αναγράφουν μάλλον έχοντας μπερδέψει λίγο τα στοιχεία. Από τα αρχαία χρόνια έως και σήμερα είναι γνωστή η ύπαρξη της πόλης Αξός, αλλά αυτή βρίσκεται στο Μυλοπόταμο, τόνισε.
Η κ. Μοσχόβη, παρεμβαίνοντας έκανε αναφορά ως πιθανή σύνδεση της ονομασίας «Οξά» με τη «ναξία λίθο», το ακόνι, που εξορυσσόταν στο βουνό της Οξάς από τα αρχαία χρόνια και μάλιστα απαγορευόταν η εξαγωγή του γιατί χρησιμοποιείτο για την επεξεργασία των όπλων. Αλλά ακόνια εντοπίζονται και στις περιοχές της Αξού σε πιο ορεινή περιοχή, πρόσθεσε…
Θα γίνει και ανασκαφή;
Η κ. Μοσχόβη, μιλώντας στην ΑΝΑΤΟΛΗ εξέφρασε τη χαρά της γιατί, όπως είπε, προχωρεί και ολοκληρώνεται η έρευνα στην Οξά, που δίνει νέα στοιχεία – άγνωστα μέχρι τώρα. «Έχουμε εκεί ένα βυζαντινό φρούριο, της πρώτης βυζαντινής περιόδου 7ου-9ου αι. Το φρούριο, που τα ίχνη του διαγράφονται κανονικά στο σύνολό του, θα πρέπει να κατασκευάστηκε περιμένοντας την απειλή των Αράβων. Είναι καθαρά βυζαντινό ενώ έχει παλαιότερες φάσεις, όπως μαρτυρεί ο ελληνιστικός πύργος. Βρήκαμε 35 δεξαμενές και είναι αυτές στο σύνολό τους στην Οξά, δεν υπάρχει καμία άλλη που δεν έχομε βρει… Το φρούριο είχε στρογγυλούς πύργους από τους οποίους σώζεται ένας. Η Οξά είναι μια νέα αρχαιολογική θέση πολύ σημαντική, απλά έχει δύσκολη πρόσβαση και αυτό σημαίνει ότι πολύ δύσκολα θα γίνουν εκεί εργασίες άλλου είδους, όπως μια ανασκαφή ή μια αναστήλωση. Η Οξά ουσιαστικά τώρα βγαίνει στην επιφάνεια, με την έρευνα αυτή.
Απαντώντας στην ερώτηση, τι προβλέπεται στη συνέχεια να γίνει στην Οξά, η κ. Μοσχόβη είπε ότι έχει λάβει άδεια για συνέχιση της επιφανειακής συστηματικής έρευνας και φέτος. Αδεια για αρχαιολογική ανασκαφή δεν υπάρχει. Δεν διευκρίνισε πάντως αν θα προγραμματιστεί να γίνει και ανασκαφή πάνω στην Οξά αν και τόνισε ότι υπάρχει λόγος να γίνει γιατί υπάρχουν ίχνη κτιρίων, μάλλον σπίτια, η κεραμική είναι χρηστικοί. Βρέθηκε και νόμισμα βυζαντινό του 7ου αι.
ΝΙΚΟΣ ΤΡΑΝΤΑΣ
