Η επιλογή του στόχου συνδέεται άμεσα με μία από τις βασικές οριζόντιες προτεραιότητες του Erasmus+: τη συμμετοχή στον δημοκρατικό βίο, τις κοινές ευρωπαϊκές αξίες και την ενεργό πολιτειότητα. Παράλληλα, προέκυψε μέσα από την αυτοαξιολόγηση του ίδιου του σχολείου και την ανάγκη να γίνει ένα ακόμη βήμα: οι μαθητές να μην συμμετέχουν απλώς σε δράσεις που σχεδιάζουν οι ενήλικες, αλλά να αποκτούν ουσιαστικότερο λόγο στον σχεδιασμό, στη λήψη αποφάσεων, στην αξιολόγηση και στη διαμόρφωση της σχολικής ζωής.
Για το σχολείο, «μαθητική φωνή» δεν σημαίνει απλώς να ζητάμε τη γνώμη των παιδιών. Σημαίνει να δημιουργούμε σταθερές ευκαιρίες ώστε, ανάλογα με την ηλικία και τις δυνατότητές τους, να μπορούν να εκφράζονται, να επιχειρηματολογούν, να ακούν διαφορετικές απόψεις, να συνδιαμορφώνουν κανόνες, να προτείνουν λύσεις, να αναλαμβάνουν ευθύνες και να βλέπουν ότι η συμμετοχή τους μπορεί να οδηγήσει σε πραγματικές αλλαγές.
Τρία ευρωπαϊκά σχολικά περιβάλλοντα – τρεις όψεις της δημοκρατικής συμμετοχής
Οι κινητικότητες του σχεδίου δεν σχεδιάστηκαν απλώς ως επισκέψεις σε ευρωπαϊκά σχολεία. Επιλέχθηκαν εκπαιδευτικά περιβάλλοντα που επιτρέπουν στους συμμετέχοντες να παρατηρήσουν διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους η δημοκρατία μετατρέπεται σε καθημερινή σχολική πρακτική.
Στο σχοελίο Freie Montessori Grundschule Hangelsberg στη Γερμανία, το ενδιαφέρον στρέφεται στη δημοκρατία μέσα από την αυτονομία, την επιλογή και την προσωπική ευθύνη. Στη Montessori προσέγγιση, και ιδιαίτερα μέσα από τη Freiarbeit —την οργανωμένη αυτοκατευθυνόμενη εργασία— οι μαθητές καλούνται να κάνουν επιλογές, να διαχειρίζονται τον χρόνο και την εργασία τους και να αναπτύσσουν σταδιακά αυτορρύθμιση και υπευθυνότητα. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί και στη συμπεριληπτική διάσταση: πώς δηλαδή η αυτονομία και η μαθητική φωνή γίνονται πραγματικά προσβάσιμες και σε παιδιά που χρειάζονται πρόσθετη εκπαιδευτική υποστήριξη.
Στην Utrecht της Ολλανδίας, μέσα από το μοντέλο De Vreedzame School / The Peaceable School, οι εκπαιδευτικοί θα μελετήσουν ένα σχολείο που λειτουργεί ως μικρή δημοκρατική κοινότητα. Μαθητικά συμβούλια, μαθητές-διαμεσολαβητές, συνδιαμόρφωση κανόνων, ανάληψη ευθύνης και ειρηνική επίλυση συγκρούσεων αποτελούν στοιχεία μιας σχολικής κουλτούρας στην οποία τα παιδιά δεν μαθαίνουν απλώς τι είναι δημοκρατία, αλλά την ασκούν στην καθημερινότητά τους.
Στο σχολείο Charlotte-Salomon-Grundschule στο Βερολίνο, το ενδιαφέρον εστιάζεται στη δημοκρατία μέσα από θεσμούς μαθητικής εκπροσώπησης και συμμετοχής στη σχολική ζωή. Εκπρόσωποι τάξεων, μαθητικά όργανα και συμμετοχή σε συναντήσεις και διαδικασίες του σχολείου δίνουν τη δυνατότητα στους μαθητές να γνωρίσουν στην πράξη πώς η προσωπική άποψη μπορεί να μετατρέπεται σε συλλογική εκπροσώπηση και υπεύθυνη συμμετοχή.
Με τον τρόπο αυτό, το σχέδιο προσεγγίζει τη δημοκρατική συμμετοχή από τρεις συμπληρωματικές οπτικές: αυτονομία και ευθύνη – δημοκρατική σχολική κοινότητα – μαθητική εκπροσώπηση και συνδιαμόρφωση.
Δημοκρατική συμμετοχή σημαίνει συμμετοχή όλων
Κεντρική θέση στο σχέδιο έχει και η συμπερίληψη. Η δημοκρατική συμμετοχή δεν μπορεί να περιορίζεται στα παιδιά που ήδη εκφράζονται εύκολα ή διεκδικούν αυθόρμητα χώρο στη συζήτηση. Το ζητούμενο είναι να δημιουργούνται διαφορετικοί τρόποι έκφρασης, επιλογής, συνεργασίας και ανατροφοδότησης, ώστε κάθε μαθητής και κάθε μαθήτρια να μπορεί να έχει φωνή και πραγματικό ρόλο στη σχολική κοινότητα. Γι’ αυτό και η συμμετοχή εκπαιδευτικών ειδικής και γενικής αγωγής και ειδικοτήτων στις κινητικότητες αποκτά ιδιαίτερη σημασία: επιτρέπει στο σχολείο να εξετάζει τη μαθητική φωνή όχι μόνο ως ζήτημα δημοκρατίας, αλλά και ως ζήτημα ισότιμης πρόσβασης, συμμετοχής και εκπαιδευτικής δικαιοσύνης.
Από την ευρωπαϊκή εμπειρία στην αλλαγή της σχολικής πράξης
Βασική αρχή του σχεδίου είναι ότι μια κινητικότητα Erasmus+ δεν ολοκληρώνεται με την επιστροφή από το εξωτερικό. Η πραγματική της αξία βρίσκεται στο αν η νέα γνώση μπορεί να μεταφερθεί, να προσαρμοστεί και να επηρεάσει την καθημερινή σχολική πράξη. Γι’ αυτό εκπαιδευτικοί και μαθητές θα χρησιμοποιούν Learning Journals, ημερολόγια κινητικότητας, ερωτήσεις αναστοχασμού, Padlet, exit tickets και μαθητικές συνεντεύξεις, ακολουθώντας μια σαφή διαδρομή:
Παρατηρώ → Αναστοχάζομαι → Συγκρίνω → Επιλέγω → Προσαρμόζω → Εφαρμόζω → Αξιολογώ την επίδραση.
Έτσι, η ευρωπαϊκή εμπειρία μετατρέπεται από προσωπική εμπειρία του συμμετέχοντα σε συλλογική γνώση και εργαλείο βελτίωσης του σχολείου.
Στο ίδιο πνεύμα, η αξιολόγηση των δράσεων δεν θα αποτελεί διαδικασία που πραγματοποιείται μόνο από τους εκπαιδευτικούς. Οι ίδιοι οι μαθητές θα συμμετέχουν στην αποτίμηση των δράσεων μέσα από αυτοαξιολόγηση, peer assessment, Mentimeter, Google Forms, Traffic Lights Evaluation και ρουμπρίκες που θα συνδιαμορφώνονται από μαθητές και εκπαιδευτικούς. Η επιλογή αυτή συνδέεται άμεσα με τον κεντρικό στόχο του σχεδίου:
αν θέλουμε οι μαθητές να συμμετέχουν στις αποφάσεις, χρειάζεται να συμμετέχουν και στην αξιολόγηση των αποφάσεων και των δράσεων που τους αφορούν. Η συμμετοχική αξιολόγηση μετατρέπεται έτσι σε μια ακόμη καθημερινή άσκηση δημοκρατικού διαλόγου, τεκμηρίωσης και ευθύνης.
«Μαθητές με Φωνή – Συμμετέχω, Συνεργάζομαι, Αποφασίζω»
Οι εμπειρίες και οι πρακτικές που θα προκύψουν από τις ευρωπαϊκές κινητικότητες θα επιστρέψουν στο σχολείο και θα τροφοδοτήσουν το ετήσιο Σχέδιο Δράσης «Μαθητές με Φωνή – Συμμετέχω, Συνεργάζομαι, Αποφασίζω». Οι μαθητές θα έχουν ενεργό ρόλο όχι μόνο στην υλοποίηση αλλά και στον σχεδιασμό, την αξιολόγηση και τη διάχυση των δράσεων. Το σχέδιο θα συνδεθεί με τις Δράσεις Ενεργού Πολίτη, τα Δικαιώματα του Παιδιού, τη συμπεριληπτική εκπαίδευση, την πρόληψη και ειρηνική επίλυση συγκρούσεων, το eTwinning και την καθημερινή λειτουργία των τάξεων.
Στα παραγόμενα του σχεδίου περιλαμβάνονται ο «Οδηγός Δημοκρατικής Συμπεριφοράς και Συμμετοχής στο Σχολείο» από μαθητές για μαθητές, μαθητικά podcasts για τα Δικαιώματα του Παιδιού και τη δημοκρατική συμμετοχή, κοινά ψηφιακά προϊόντα με ευρωπαϊκά σχολεία και δράσεις ενημέρωσης της σχολικής και τοπικής κοινότητας.
Πότε θα θεωρήσουμε ότι ο στόχος πέτυχε;
Η επιτυχία του σχεδίου δεν θα μετρηθεί μόνο από τον αριθμό των κινητικοτήτων, των επισκέψεων ή των παραγόμενων προϊόντων. Θα φανεί κυρίως στην καθημερινότητα του σχολείου: όταν περισσότερα παιδιά εκφράζονται και ακούγονται, όταν αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες και ευθύνες, όταν συμμετέχουν σε πραγματικές αποφάσεις, όταν διαχειρίζονται τις διαφωνίες τους με μεγαλύτερη αυτονομία και όταν μπορούν να αναγνωρίσουν συγκεκριμένες αλλαγές στη σχολική ζωή στις οποίες συνέβαλε και η δική τους φωνή.
Ο στόχος του 3ου Δημοτικού Σχολείου Αγίου Νικολάου είναι, τελικά, μια ουσιαστική μετατόπιση από το «κάνουμε δράσεις για τα παιδιά» στο «σχεδιάζουμε, συνεργαζόμαστε και αποφασίζουμε μαζί με τα παιδιά».
