Σε μια Τουρκία που μοιάζει καθημερινά να μετατοπίζεται από το αρχικό μεταρρυθμιστικό όραμα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην επιβίωση μέσω μηχανισμών ελέγχου, η τρέχουσα πολιτική συγκυρία αποκαλύπτει όχι μια εποχή σταθερότητας, αλλά έναν μηχανισμό εξουσίας που αδυνατεί να κρατήσει όρθιο το ίδιο του το αφήγημα. Οι τελευταίες εξελίξεις γύρω από τις δασικές πυρκαγιές, η υπό διαμόρφωση κοινοβουλευτική επιτροπή για την επίλυση του Κουρδικού και η ποινικοποίηση του Εκρέμ Ιμάμογλου δεν είναι μεμονωμένα επεισόδια. Αντίθετα, συγκλίνουν σε μια ενιαία εικόνα: ένα κράτος που παλεύει να διατηρήσει τον έλεγχο, όχι μέσω συναίνεσης, αλλά μέσω φόβου και καθεστωτικής ερμηνείας της «εθνικής ενότητας».
Το αφήγημα του «πράκτορα των πυρκαγιών» στην περίπτωση της καταστροφής στην Προύσα ήταν ενδεικτικό αυτής της λογικής. Ο Ουφούκ Αϊτεκίν, ένας πρώην υπαξιωματικός με δεσμούς υποτίθεται- με το δίκτυο Γκιουλέν (FETÖ), μετατράπηκε αμέσως σε αποδιοπομπαίο τράγο ενός κράτους που αδυνατεί να εξοπλίσει την πυροσβεστική του υπηρεσία και αφήνει τα δάση του απροστάτευτα. Η απόδοση ευθύνης σε «ύποπτους κύκλους» εξωτερικών εχθρών, είτε πρόκειται για το δίκτυο του Γκιουλέν είτε για το Ισραήλ, όπως υπαινίσσεται ο φιλοκυβερνητικός αρθρογράφος της «Hurriyet» Αμπντουλκαντίρ Σελβί, δείχνει την αδυναμία του κράτους να αποδεχθεί την πραγματικότητα: η Τουρκία καίγεται όχι λόγω σαμποτάζ, αλλά λόγω θεσμικής αποσύνθεσης και περιβαλλοντικής εγκατάλειψης. Αυτό εκτιμούν Τούρκοι αναλυτές με τους οποίους συνομιλεί η Realnews.
Την ίδια στιγμή, το κουρδικό άνοιγμα, με την πρωτοβουλία του εθνικιστή συμμάχου του Ερντογάν, Ντεβλέτ Μπαχτσελί, και με τον πολιτικό χειρισμό του ίδιου του Ερντογάν, μοιάζει με μια διαδικασία ελεγχόμενης κατάρρευσης. Ενώ διακηρύσσεται μια «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία», καμία θεσμική διαφάνεια, κανένας δημόσιος διάλογος και κανένα πλαίσιο δεν έχουν δοθεί. Η συμμετοχή του φιλοκουρδικού DEM είναι ουσιαστικά σιωπηλή, οι προσδοκίες είναι συγκεχυμένες και η ηγεσία του PKK παραμένει αιωρούμενη μεταξύ συμβιβασμού και υποψίας για γεωπολιτική εργαλειοποίηση. Οταν ακόμη και ο Αμπντουλάχ Οτσαλάν παρουσιάζεται πλέον από φιλοκυβερνητικούς σχολιαστές ως δυνάμει «όργανο του Ισραήλ», το μήνυμα είναι σαφές: καμία πλευρά δεν είναι πλέον αξιόπιστη για το ίδιο το τουρκικό κράτος.
Σε αυτό το ασταθές πλαίσιο, η δημιουργία της κοινοβουλευτικης επιτροπής για το Κουρδικό αποτελεί μια επιχείρηση υψηλού ρίσκου, εκτιμούν Τούρκοι αναλυτές. Η αποδοχή από τον πρόεδρο της Εθνοσυνέλευσης Νουμάν Κουρτουλμούς της πρότασης του αρχηγού του CHP, Οζγκιούρ Οζέλ, για λήψη αποφάσεων με ενισχυμένη πλειοψηφία (3/5) φανερώνει μια τακτική παραχώρηση για την εξασφάλιση της συμμετοχής του CHP. Η συμμετοχή αυτή όμως, όπως επισημαίνουν αντιπολιτευόμενοι σχολιαστές από τον Ακίφ Μπεκί έως τον Νάιμ Μπαμπουρόγλου, ενδέχεται να λειτουργήσει ως πολιτικός μηχανισμός απορρόφησης του αντιπολιτευτικού λόγου, ένα τελετουργικό συναινετικής νομιμοποίησης χωρίς ουσιαστική επίδραση. Ο φόβος για «λιβανοποίηση» της Τουρκίας, δηλαδή για έναν θεσμικό λαβύρινθο ταυτοτικών ποσοστώσεων και αποσταθεροποίησης, δεν είναι πια θεωρητικός, εκτιμούν αντιπολιτευόμενοι σχολιαστές.
Ο Ιμάμογλου
Η περίπτωση Ιμάμογλου αποτελεί τη ραχοκοκαλιά αυτής της πολιτικής στρατηγικής. Η ανάδειξή του όχι απλώς ως αντιπάλου, αλλά ως φορέα σήψης, μέσω υπονοουμένων για σχέσεις με ναρκωτικά, διεφθαρμένους επιχειρηματίες και σκοτεινά δίκτυα, υπηρετεί έναν διπλό στόχο. Πρώτον, την απονομιμοποίησή του ως εναλλακτικής ηγετικής μορφής και, δεύτερον, την αποτροπή της ενίσχυσης της συμμετοχής του CHP στην Επιτροπή, ταυτίζοντάς την με «υπόγειες» διαδρομές και αμφιλεγόμενα πρόσωπα. Η παραπομπή της υπηρεσίας καταπολέμησης οικονομικού εγκλήματος (MASAK) στη διερεύνηση υποθέσεων που συνδέονται έμμεσα με το περιβάλλον του Ιμάμογλου δείχνει πως ο μηχανισμός ελέγχου επεκτείνεται όχι με δικαστική διαφάνεια αλλά με παραπολιτική αποδόμηση.
Στο πεδίο της οικονομίας, η κρίση εμπιστοσύνης δεν μπορεί πια να καλυφθεί με ελκυστικά νούμερα. Ο έγκριτος οικονομολόγος Ερντάλ Σαλάμ αποτυπώνει σε άρθρο του ένα λαϊκό αίσθημα απόγνωσης: ενώ οι προβλέψεις της αγοράς υποχωρούν, η προσδοκία του κόσμου για πληθωρισμό αυξάνεται, φτάνοντας το 54,5%. Η εμπιστοσύνη στο επιτελείο του υπουργού Οικονομικών Μεχμέτ Σιμσέκ είναι μόλις 4,1%. Ακόμη και ψηφοφόροι του ΑΚΡ και του ΜΗΡ δηλώνουν, σε αξιοσημείωτα ποσοστά, ότι δεν πιστεύουν τα επίσημα στοιχεία. «Η εξάντληση των αποθεμά- των αξιοπιστίας φαίνεται να πλήττει την ίδια την ταυτότητα του καθεστώτος, το οποίο δεν μπορεί πλέον να πουλήσει ανάπτυξη, παρά μόνο φόβο», είπε στην «R» Τούρκος αναλυτής.
Η επιχείρηση απόλυτου ελέγχου επεκτείνεται και στην κρατική διοίκηση. Στο υπουργείο Εξωτερικών, ο Χακάν Φιντάν εγκαθιστά ένα καθεστώς ιδεολογικής πειθαρχίας: επτά προφορικές εξετάσεις για να γίνει κάποιος πρέσβης, έλεγχος ιδεολογικών φρονημάτων και «συμμόρφωση» προς τις κατευθύνσεις του κόμματος. Το παλαιό διπλωματικό σώμα αντικαθίσταται από έναν νέο στρατό κομματικών λειτουργών, με θητεία όχι στην εξωτερική πολιτική, αλλά στην υπακοή.
Η εργαλειοποίηση του συνθήματος «εθνική ενότητα» αποκαλύπτει ίσως τη βαθύτερη κρίση: το καθεστώς δεν διεκδικεί πια τη συναίνεση. Την απαιτεί. Από τα μέσα ενημέρωσης, τους πανεπιστημιακούς, τους διπλωμάτες, ακόμη και τους απεργούς μεταλλωρύχους, οι οποίοι βλέπουν τις απεργίες τους να αναστέλλονται στο όνομα της «εθνικής ασφάλειας». Πρόκειται για μια μορφή εξουσίας που δεν επιδιώκει την κοινωνική συνοχή, αλλά την πολιτική υπακοή. Η Τουρκία σήμερα δεν ζει απλώς μια κρίση αφηγήματος. Βιώνει μια κρίση νομιμοποίησης. Το κράτος δεν εμπνέει εμπιστοσύνη, οι θεσμοί μοιάζουν να λειτουργούν ως μηχανισμοί καταστολής και οι πολίτες, ακόμη και όσοι στήριξαν την κυβερνώσα παράταξη, αρχίζουν να στρέφονται σιωπηρά αλλού.
Οι φωτιές, το Σύνταγμα, το Κουρδικό, η οικονομία, η δικαιοσύνη, όλα συγκλίνουν σε μία λέξη-κλειδί: επανεξέταση. Η Τουρκία βρίσκεται στο μεταίχμιο. Το ερώτημα είναι αν θα επανακαθορίσει τη φυσιογνωμία της με όρους εκδημοκρατισμού ή αν θα εγκλωβιστεί στο αφήγημα ενός καθεστώτος που, φοβούμενο να χάσει τον έλεγχο, καταλήγει να χάνει την ίδια του τη χώρα.
