Με την καλλιέργεια του καπνού στην Κρήτη ασχολήθηκε ο Μαρίνος και έχουν ενδιαφέρον τα παρακάτω στοιχεία:
Η καλλιέργεια του καπνού στην Κρήτη χρονολογείται πριν από το 1810. Ο καπνός που φυτεύτηκε και καλλιεργήθηκε στην Κρήτη έγινε με προμήθεια σπόρων, αλλά δεν ήταν άριστης ποιότητας. Τον 19ο αιώνα ο καπνός ερχόταν από το Βόλο και γι’ αυτό τον έλεγαν «Βολιώτικο», αν και ήταν από τη Λαμία και τα Φάρσαλα. Τον έπαιρναν οι καπνοπώλες και οι καπνοκόπτες τον έκοβαν με το χέρι στο θρυλικό «χαβάνι». Κάθε μαγαζί έκανε το δικό του χαρμάνι. Ο καπνιστής αγόραζε χύμα και έστριβε μόνος του με τσιγαρόχαρτο. Πολλά είχαν πάνω τη μορφή του Ελευθέριου Βενιζέλου.
Το πρώτο καπνεργοστάσιο της Κρήτης το έφτιαξε ο R. Kruger το 1875 στα Χανιά. Μέχρι την 1η Ιουλίου 1914 ίσχυε ακόμα το οθωμανικό μονοπώλιο. Μετά ήρθε ο Ν. 522 του 1915 και το Βασιλικό Διάταγμα του 1917, που όρισε επίσημα την Κρήτη ως καπνοπαραγωγό περιοχή. Ιδρύθηκαν τότε δύο καπνεργοστάσια Α’ Τάξεως σε Ηράκλειο και Χανιά και Β’ Τάξεως σε Ρέθυμνο και Άγιο Νικόλαο. Με την έλευση των προσφύγων το 1922 η καλλιέργεια απογειώθηκε. Η κορύφωση ήρθε το 1925. Μεγάλο μέρος έφευγε από το λιμάνι του Ηρακλείου για την Ιταλία.
Στη μελέτη του καθηγητή Δημήτρη Κυπριωτάκη: «Τα Κρητικά καπνά»: Στοιχεία για την παραγωγή και το εμπόριο καπνού στην ανατολική Κρήτη κατά τον Μεσοπόλεμο», υπάρχει και ένα ενδιαφέρον στοιχείο ειδικά για την πόλη του Αγίου Νικολάου. Στον πίνακα εμπορικής κίνησης 1925 – 1940 καταγράφονται αποστολές από το Ηράκλειο προς τον Άγιο Νικόλαο 179 κιλών έτοιμων τσιγάρων. Αντίστοιχα αναφέρονται Ιεράπετρα 196 κιλά, Παχιά Άμμος 493, Σητεία 440 και Μύρτος 115 κιλά.
Το Ηράκλειο και το Λασίθι μαζί παρήγαγαν κατά μέσο όρο 59.16% του καπνού ολόκληρης της Κρήτης στον Μεσοπόλεμο. Η εικόνα όμως άλλαξε δραστικά στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Με κρατική παρέμβαση απαγορεύτηκε η καλλιέργεια καπνού στις περιοχές της Ιεράπετρας, του Λασιθίου και της Σητείας, όπου ήδη από το 1928 η παραγωγή είχε περιοριστεί σημαντικά
Ο 94χρονος Μανώλης Οικονομάκης από το Καστέλι Φουρνής μας είχε ενημερώσει ότι με το νερό της στέρνας «Μπαμπακιάς», στο κέντρο του χωριού, πότιζαν χωράφια με καλλιέργειες μπαμπακιού, λιναριού και καπνού. Επίσης έχουμε αναφορές (Ματθαίος Καρτέρης) για καλλιέργεια καπνού στον κάμπο των Λιμνών, αλλά και στο κάμπο του Μαρδατίου Κριτσάς.
ΛΕΩΝ. Κ.
